अध्याय 162: भीम, सहदेव और अर्जुन उलूक को उत्तर देते हैं

उलूकस्त्वर्जुनं भूयो यथोक्तं वाक्यमब्रवीत् ।
आशीविषमिव क्रुद्धं तुदन्वाक्यशलाकया

ulūkastvarjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyamabravīt |
āśīviṣamiva kruddhaṃ tudanvākyaśalākayā

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रुषिताः पाण्डवा भृशम् ।
प्रागेव भृशसंक्रुद्धाः कैतव्येनापि धर्षिताः

tasya tadvacanaṃ śrutvā ruṣitāḥ pāṇḍavā bhṛśam |
prāgeva bhṛśasaṃkruddhāḥ kaitavyenāpi dharṣitāḥ

आसनेषूदतिष्ठन्त बाहूंश्चैव प्रचिक्षिपुः ।
आशीविषा इव क्रुद्धा वीक्षाञ्चक्रुः परस्परम्

āsaneṣūdatiṣṭhanta bāhūṃścaiva pracikṣipuḥ |
āśīviṣā iva kruddhā vīkṣāñcakruḥ parasparam

अवाक्छिरा भीमसेनः समुदैक्षत कैतवम् ।
नेत्राभ्यां लोहितान्ताभ्यामाशीविष इव श्वसन्

avākchirā bhīmasenaḥ samudaikṣata kaitavam |
netrābhyāṃ lohitāntābhyāmāśīviṣa iva śvasan

आर्तं वातात्मजं दृष्ट्वा क्रोधेनाभिहतं भृशम् ।
उत्स्मयन्निव दाशार्हः कैतव्यं प्रत्यभाषत

ārtaṃ vātātmajaṃ dṛṣṭvā krodhenābhihataṃ bhṛśam |
utsmayanniva dāśārhaḥ kaitavyaṃ pratyabhāṣata

प्रयाहि शीघ्रं कैतव्य ब्रूयाश्चैव सुयोधनम् ।
श्रुतं वाक्यं गृहीतोर्थो मतं यत्ते तथास्तु तत्

prayāhi śīghraṃ kaitavya brūyāścaiva suyodhanam |
śrutaṃ vākyaṃ gṛhītortho mataṃ yatte tathāstu tat

एवमुक्त्वा महाबाहुः केशवो राजसत्तम ।
पुनरेव महाप्राज्ञं युधिष्ठिरमुदैक्षत

evamuktvā mahābāhuḥ keśavo rājasattama |
punareva mahāprājñaṃ yudhiṣṭhiramudaikṣata

सृञ्जयानां च सर्वेषां कृष्णस्य च यशस्विनः ।
द्रुपदस्य सपुत्रस्य विराटस्य च संनिधौ

sṛñjayānāṃ ca sarveṣāṃ kṛṣṇasya ca yaśasvinaḥ |
drupadasya saputrasya virāṭasya ca saṃnidhau

भूमिपानां च सर्वेषां मध्ये वाक्यं जगाद ह ।
उलूकोऽप्यर्जुनं भूयो यथोक्तं वाक्यमब्रवीत्

bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ madhye vākyaṃ jagāda ha |
ulūko'pyarjunaṃ bhūyo yathoktaṃ vākyamabravīt

आशीविषमिव क्रुद्धं तुदन्वाक्यशलाकया ।
कृष्णादींश्चैव तान्सर्वान्यथोक्तं वाक्यमब्रवीत्

āśīviṣamiva kruddhaṃ tudanvākyaśalākayā |
kṛṣṇādīṃścaiva tānsarvānyathoktaṃ vākyamabravīt

उलूकस्य तु तद्वाक्यं पापं दारुणमीरितम् ।
श्रुत्वा विचुक्षुभे पार्थो ललाटं चाप्यमार्जयत्

ulūkasya tu tadvākyaṃ pāpaṃ dāruṇamīritam |
śrutvā vicukṣubhe pārtho lalāṭaṃ cāpyamārjayat

तदवस्थं तदा दृष्ट्वा पार्थं सा समितिर्नृप ।
नामृष्यत महाराज पाण्डवानां महारथाः

tadavasthaṃ tadā dṛṣṭvā pārthaṃ sā samitirnṛpa |
nāmṛṣyata mahārāja pāṇḍavānāṃ mahārathāḥ

अधिक्षेपेण कृष्णस्य पार्थस्य च महात्मनः ।
श्रुत्वा ते पुरुषव्याघ्राः क्रोधाञ्जज्वलुरच्युत

adhikṣepeṇa kṛṣṇasya pārthasya ca mahātmanaḥ |
śrutvā te puruṣavyāghrāḥ krodhāñjajvaluracyuta

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः ।
केकया भ्रातरः पञ्च राक्षसश्च घटोत्कचः

dhṛṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca sātyakiśca mahārathaḥ |
kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaśca ghaṭotkacaḥ

द्रौपदेयाभिमन्युश्च धृष्टकेतुश्च पार्थिवः ।
भीमसेनश्च विक्रान्तो यमजौ च महारथौ

draupadeyābhimanyuśca dhṛṣṭaketuśca pārthivaḥ |
bhīmasenaśca vikrānto yamajau ca mahārathau

उत्पेतुरासनात्सर्वे क्रोधसंरक्तलोचनाः ।
बाहुन्प्रगृह्य रुचिरान्रक्तचन्दनरूषितान् ।
अङ्गदैः पारिहार्यैश्च केयूरैश्च विभूषितान्

utpeturāsanātsarve krodhasaṃraktalocanāḥ |
bāhunpragṛhya rucirānraktacandanarūṣitān |
aṅgadaiḥ pārihāryaiśca keyūraiśca vibhūṣitān

दन्तान्दन्तेषु निष्पिष्य सृक्किणी परिलेलिहन् ।
तेषामाकारभावज्ञः कुन्तीपुत्रो वृकोदरः

dantāndanteṣu niṣpiṣya sṛkkiṇī parilelihan |
teṣāmākārabhāvajñaḥ kuntīputro vṛkodaraḥ

उदतिष्ठत्स वेगेन क्रोधेन प्रज्वलन्निव ।
उद्वृत्य सहसा नेत्रे दन्तान्कटकटाय्य च

udatiṣṭhatsa vegena krodhena prajvalanniva |
udvṛtya sahasā netre dantānkaṭakaṭāyya ca

हस्तं हस्तेन निष्पिष्य उलूकं वाक्यमब्रवीत् ।
अशक्तानामिवास्माकं प्रोत्साहननिमित्तकम्

hastaṃ hastena niṣpiṣya ulūkaṃ vākyamabravīt |
aśaktānāmivāsmākaṃ protsāhananimittakam

श्रुतं ते चवनं मूर्ख यत्त्वां दुर्योधनोऽब्रवीत् ।
तन्मे कथयतो मन्द श्रृणु वाक्यं दुरासदम्

śrutaṃ te cavanaṃ mūrkha yattvāṃ duryodhano'bravīt |
tanme kathayato manda śrṛṇu vākyaṃ durāsadam

सर्वक्षत्रस्य मध्ये तं यद्वक्ष्यसि सुयोधनम् ।
श्रृण्वतः सूतपुत्रस्य पितुश्च त्वं दुरात्मनः

sarvakṣatrasya madhye taṃ yadvakṣyasi suyodhanam |
śrṛṇvataḥ sūtaputrasya pituśca tvaṃ durātmanaḥ

अस्माभिः प्रीतिकामैस्तु भ्रातुर्ज्येष्ठस्य नित्यशः ।
मर्षितं ते दुराचार तत्त्वं न बहु मन्यसे

asmābhiḥ prītikāmaistu bhrāturjyeṣṭhasya nityaśaḥ |
marṣitaṃ te durācāra tattvaṃ na bahu manyase

प्रेषितश्च हृषीकेशः शमाकाङ्क्षी कुरून्प्रति ।
कुलस्य हितकामेन धर्मराजेन धीमता

preṣitaśca hṛṣīkeśaḥ śamākāṅkṣī kurūnprati |
kulasya hitakāmena dharmarājena dhīmatā

त्वं कालचोदितो नूनं गन्तुकामो यमक्षयम् ।
गच्छस्वाहवमस्माभिस्तच्च श्वो भविता ध्रुवम्

tvaṃ kālacodito nūnaṃ gantukāmo yamakṣayam |
gacchasvāhavamasmābhistacca śvo bhavitā dhruvam

मयापि च प्रतिज्ञातो वधः सभ्रातृकस्य ते ।
स तथा भविता पाप नात्र कार्या विचारणा

mayāpi ca pratijñāto vadhaḥ sabhrātṛkasya te |
sa tathā bhavitā pāpa nātra kāryā vicāraṇā

वेलामतिक्रमेत्सद्यः सागरो वरुणालयः ।
पर्वताश्च विशीर्येयुर्मयोक्तं न मृषा भवेत्

velāmatikrametsadyaḥ sāgaro varuṇālayaḥ |
parvatāśca viśīryeyurmayoktaṃ na mṛṣā bhavet

सहायस्ते यदि यमः कुबेरो रुद्र एव वा ।
यथाप्रतिज्ञं दुर्बुद्धे प्रकरिष्यन्ति पाण्डवाः ।
दुःशासनस्य रुधिरं पाता चास्मि यथेप्सितम्

sahāyaste yadi yamaḥ kubero rudra eva vā |
yathāpratijñaṃ durbuddhe prakariṣyanti pāṇḍavāḥ |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pātā cāsmi yathepsitam

यश्चेह प्रतिसंरब्धः क्षत्रियो माभियास्यति ।
अपि भीष्मं पुरुस्कृत्य तं नेष्यामि यमक्षयम्

yaśceha pratisaṃrabdhaḥ kṣatriyo mābhiyāsyati |
api bhīṣmaṃ puruskṛtya taṃ neṣyāmi yamakṣayam

यच्चैतदुक्तं वचनं मया क्षत्रस्य संसदि ।
यथैतद्भविता सत्यं तथैवात्मानमालभे

yaccaitaduktaṃ vacanaṃ mayā kṣatrasya saṃsadi |
yathaitadbhavitā satyaṃ tathaivātmānamālabhe

भीमसेनवचः श्रुत्वा सहदेवोऽप्यमर्षणः ।
क्रोधसंरक्तनयनस्ततो वाक्यमुवाच ह

bhīmasenavacaḥ śrutvā sahadevo'pyamarṣaṇaḥ |
krodhasaṃraktanayanastato vākyamuvāca ha

शौटीरशूरसदृशमनीकजनसंसदि ।
श्रृणु पाप वचो मह्यं यद्वाच्यो हि पितात्वया

śauṭīraśūrasadṛśamanīkajanasaṃsadi |
śrṛṇu pāpa vaco mahyaṃ yadvācyo hi pitātvayā

नास्माकं भविता भेदः कदाचित्कुरुभिः सह ।
धृतराष्ट्रस्य संबन्धो यदि न स्यात्त्वया सह

nāsmākaṃ bhavitā bhedaḥ kadācitkurubhiḥ saha |
dhṛtarāṣṭrasya saṃbandho yadi na syāttvayā saha

त्वं तु लोकविनाशाय धृतराष्ट्रकुलस्य च ।
उत्पन्नो वैरपुरुषः स्वकुलघ्नश्च पापकृत्

tvaṃ tu lokavināśāya dhṛtarāṣṭrakulasya ca |
utpanno vairapuruṣaḥ svakulaghnaśca pāpakṛt

जन्मप्रभृति चास्माकं पिता ते पापपूरुषः ।
अहितानि नृशंसानि नित्यशः कर्तुमिच्छति

janmaprabhṛti cāsmākaṃ pitā te pāpapūruṣaḥ |
ahitāni nṛśaṃsāni nityaśaḥ kartumicchati

तस्य वैरानुषङ्गस्य गन्तास्म्यन्तं सुदुर्गमम् ।
अहमादौ निहत्य त्वां शकुनेः संप्रपश्यतः

tasya vairānuṣaṅgasya gantāsmyantaṃ sudurgamam |
ahamādau nihatya tvāṃ śakuneḥ saṃprapaśyataḥ

ततोऽस्मि शकुनिं हन्ता मिषतां सर्वधन्विनाम् ।
भीमस्य वचनं श्रुत्वा सहदेवस्य चोभयोः

tato'smi śakuniṃ hantā miṣatāṃ sarvadhanvinām |
bhīmasya vacanaṃ śrutvā sahadevasya cobhayoḥ

उवाच फाल्गुनो वाक्यं भीमसेनं स्मयन्निव ।
भीमसेन न ते सन्ति येषां वैरं त्वया सह

uvāca phālguno vākyaṃ bhīmasenaṃ smayanniva |
bhīmasena na te santi yeṣāṃ vairaṃ tvayā saha

मन्दा गृहेषु सुखिनो मृत्युपाशवशं गताः ।
उलूकश्च न ते वाच्यः परुषं पुरुषोत्तम

mandā gṛheṣu sukhino mṛtyupāśavaśaṃ gatāḥ |
ulūkaśca na te vācyaḥ paruṣaṃ puruṣottama

दूताः किमपराध्यन्ते यथोक्तस्यानुभाषिणः ।
एवमुक्त्वा महाबाहुर्भीमं भीमपराक्रमम्

dūtāḥ kimaparādhyante yathoktasyānubhāṣiṇaḥ |
evamuktvā mahābāhurbhīmaṃ bhīmaparākramam

धृष्टद्युम्नसुखान्वीरान्सुहृदः समभाषत ।
श्रुतं वस्तस्य पापस्य धार्तराष्ट्रस्य भाषितम्

dhṛṣṭadyumnasukhānvīrānsuhṛdaḥ samabhāṣata |
śrutaṃ vastasya pāpasya dhārtarāṣṭrasya bhāṣitam

कुत्सनं वासुदेवस्य मम चैव विशेषतः ।
श्रुत्वा भवन्तः संरब्धा अस्माकं हितकाम्यया

kutsanaṃ vāsudevasya mama caiva viśeṣataḥ |
śrutvā bhavantaḥ saṃrabdhā asmākaṃ hitakāmyayā

प्रभावाद्वासुदेवस्य भवतां च प्रयत्नतः ।
समग्रं पार्थिवं क्षत्रं सर्वं न गणयाम्यहम्

prabhāvādvāsudevasya bhavatāṃ ca prayatnataḥ |
samagraṃ pārthivaṃ kṣatraṃ sarvaṃ na gaṇayāmyaham

भवद्भिः समनुज्ञातो वाक्यमस्य यदुत्तरम् ।
उलूके प्रापयिष्यामि यद्वक्ष्यति सुयोधनम्

bhavadbhiḥ samanujñāto vākyamasya yaduttaram |
ulūke prāpayiṣyāmi yadvakṣyati suyodhanam

श्वो भूते कत्थितस्यास्य प्रतिवाक्यं चमूमुखे ।
गाण्डीवेनाभिधास्याकमि क्लीबा हि वचनोत्तराः ।

śvo bhūte katthitasyāsya prativākyaṃ camūmukhe |
gāṇḍīvenābhidhāsyākami klībā hi vacanottarāḥ |

ततस्ते पार्थिवाः सर्वे प्रशशंसुर्धनञ्जयम् ।
तेन वाक्योपचारेण विस्मिता राजसत्तमाः

tataste pārthivāḥ sarve praśaśaṃsurdhanañjayam |
tena vākyopacāreṇa vismitā rājasattamāḥ

अनुनीय च तान्सर्वान्यथामान्यं यथावयः ।
धर्मराजं तदा वाक्यं तत्प्राप्यं प्रत्यभाषत

anunīya ca tānsarvānyathāmānyaṃ yathāvayaḥ |
dharmarājaṃ tadā vākyaṃ tatprāpyaṃ pratyabhāṣata

आत्मानमवमन्वानो न हि स्यात्पार्थिवोत्तमः ।
तत्रोत्तरं प्रवक्ष्यामि तव शुश्रूषणे रतः

ātmānamavamanvāno na hi syātpārthivottamaḥ |
tatrottaraṃ pravakṣyāmi tava śuśrūṣaṇe rataḥ

उलूकं भरतश्रेष्ठ सामपूर्वमथोर्जितम् ।
दुर्योधनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभः

ulūkaṃ bharataśreṣṭha sāmapūrvamathorjitam |
duryodhanasya tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabhaḥ

अतिलोहितनेत्राभ्यामाशीविष इव श्वसन् ।
स्मयमान इव क्रोधात्सृक्किणी परिसंलिहन्

atilohitanetrābhyāmāśīviṣa iva śvasan |
smayamāna iva krodhātsṛkkiṇī parisaṃlihan

जनार्दनमभिप्रेक्ष्य भ्रातॄंश्चैवेदमब्रवीत् ।
अभ्यभाषत कैतव्यं प्रगृह्य विपुलं भुजम्

janārdanamabhiprekṣya bhrātṝṃścaivedamabravīt |
abhyabhāṣata kaitavyaṃ pragṛhya vipulaṃ bhujam

उलूक गच्छ कैतव्य ब्रूहि तात सुयोधनम् ।
कृतघ्नं वैरपुरुषं दुर्मतिं कुलपांसनम्

ulūka gaccha kaitavya brūhi tāta suyodhanam |
kṛtaghnaṃ vairapuruṣaṃ durmatiṃ kulapāṃsanam

पाण्डवेषु सदा पाप नित्यं जिह्मं प्रवर्तते ।
स्ववीर्याद्यः पराक्रम्य पाप आह्वयते परान् ।
अभीतः पूरयन्वाक्यमेष वैः क्षत्रियः पुमान्

pāṇḍaveṣu sadā pāpa nityaṃ jihmaṃ pravartate |
svavīryādyaḥ parākramya pāpa āhvayate parān |
abhītaḥ pūrayanvākyameṣa vaiḥ kṣatriyaḥ pumān

स पापः क्षत्रियो भूत्वा अस्मानाहूय संयुगे ।
मान्यामान्यान्पुरस्कृत्य युद्धं मा गाः कुलाधम

sa pāpaḥ kṣatriyo bhūtvā asmānāhūya saṃyuge |
mānyāmānyānpuraskṛtya yuddhaṃ mā gāḥ kulādhama

आत्मवीर्यं समाश्रिकत्य भृत्यवीर्यं च कौरव ।
आह्वयस्व रणे पार्थान्सर्वथा क्षत्रियो भव

ātmavīryaṃ samāśrikatya bhṛtyavīryaṃ ca kaurava |
āhvayasva raṇe pārthānsarvathā kṣatriyo bhava

परवीर्यं समाश्रित्य यः समाह्वयते परान् ।
अशक्तः स्वयमादातुमेतदेव नपुंसकम्

paravīryaṃ samāśritya yaḥ samāhvayate parān |
aśaktaḥ svayamādātumetadeva napuṃsakam

स त्वं परेषां वीर्येण आत्मानं बहुमन्यसे ।
कथमेवमशक्तस्त्वमस्मान्समभिगर्जसि

sa tvaṃ pareṣāṃ vīryeṇa ātmānaṃ bahumanyase |
kathamevamaśaktastvamasmānsamabhigarjasi

मद्वचश्चापि भूयस्ते वक्तव्यः स सुयोधनः ।
श्व इदानीं प्रपद्येथाः पुरुषो भव दुर्मते

madvacaścāpi bhūyaste vaktavyaḥ sa suyodhanaḥ |
śva idānīṃ prapadyethāḥ puruṣo bhava durmate

मन्यसे यच्च मूढ त्वं न योत्स्यति जनार्दनः ।
सारथ्येन वृतः पार्थैरिति त्वं न बिभेषि च

manyase yacca mūḍha tvaṃ na yotsyati janārdanaḥ |
sārathyena vṛtaḥ pārthairiti tvaṃ na bibheṣi ca

जघन्यकालमप्येतन्न भवेत्सर्वपार्थिवान् ।
निर्दहेयमहं क्रोधात्तृणानीव हुताशनः

jaghanyakālamapyetanna bhavetsarvapārthivān |
nirdaheyamahaṃ krodhāttṛṇānīva hutāśanaḥ

युधिष्ठिरनियोगात्तु फाल्गुनस्य महात्मनः ।
करिष्ये युध्यमानस्य सारथ्यं विजितात्मनः

yudhiṣṭhiraniyogāttu phālgunasya mahātmanaḥ |
kariṣye yudhyamānasya sārathyaṃ vijitātmanaḥ

यद्युत्पतसि लोकांस्त्रीन्यद्याविशसि भूतलम् ।
तत्रतत्रार्जुनरथं प्रभाते द्रक्ष्यसे पुनः

yadyutpatasi lokāṃstrīnyadyāviśasi bhūtalam |
tatratatrārjunarathaṃ prabhāte drakṣyase punaḥ

यच्चापि भीमसेनस्य मन्यसे मोघभाषितम् ।
दुःशासनस्य रुधिरं पीतमद्यावधारय

yaccāpi bhīmasenasya manyase moghabhāṣitam |
duḥśāsanasya rudhiraṃ pītamadyāvadhāraya

न त्वां समीक्षते पार्थो नापि राजा युधिष्ठिरः ।
न भीमसेनो न यमौ प्रतिकूलप्रभाषिणम्

na tvāṃ samīkṣate pārtho nāpi rājā yudhiṣṭhiraḥ |
na bhīmaseno na yamau pratikūlaprabhāṣiṇam