अध्याय 15: नहुष ऋषियों को जोतते हैं, अग्नि खोज करते हैं

एवमुक्तः स भगवाञ्शच्या तां पुनरब्रवीत् ।
विक्रमस्य न कालोऽयं नहुषो बलवत्तरः

evamuktaḥ sa bhagavāñśacyā tāṃ punarabravīt |
vikramasya na kālo'yaṃ nahuṣo balavattaraḥ

विवर्द्धितश्च ऋषिभिर्हव्यकव्यैश्च भामिनि ।
नीतिमत्र विधास्यामि देवि तां कर्तुमर्हसि

vivarddhitaśca ṛṣibhirhavyakavyaiśca bhāmini |
nītimatra vidhāsyāmi devi tāṃ kartumarhasi

गुह्यं चैतत्त्वया कार्यं नाख्यातव्यं शुभे क्वचित् ।
गत्वा नहुषमेकान्ते ब्रवीहि च सुमध्यमे

guhyaṃ caitattvayā kāryaṃ nākhyātavyaṃ śubhe kvacit |
gatvā nahuṣamekānte bravīhi ca sumadhyame

ऋषियानेन दिव्येन मामुपैहि जगत्पते ।
एवं तव वशे प्रीता भविष्यामीति तं वद

ṛṣiyānena divyena māmupaihi jagatpate |
evaṃ tava vaśe prītā bhaviṣyāmīti taṃ vada

इत्युक्ता देवराजेन पत्नी सा कमलेक्षणा ।
एवमस्त्वित्यथोक्त्वा तु जगाम नहुषं प्रति

ityuktā devarājena patnī sā kamalekṣaṇā |
evamastvityathoktvā tu jagāma nahuṣaṃ prati

नहुषस्तां ततो दृष्ट्वा सस्मितो वाक्यमब्रवीत् ।
स्वागतं ते वरारोहे किं करोमि शुचिस्मिते

nahuṣastāṃ tato dṛṣṭvā sasmito vākyamabravīt |
svāgataṃ te varārohe kiṃ karomi śucismite

भक्तं मां भज कल्याणि किमिच्छसि मनस्विनि ।
तव कल्याणि यत्कार्यं तत्करिष्ये सुमध्यमे

bhaktaṃ māṃ bhaja kalyāṇi kimicchasi manasvini |
tava kalyāṇi yatkāryaṃ tatkariṣye sumadhyame

न च व्रीडा त्वया कार्या सुश्रोणि मयि विश्वसेः ।
सत्येन वै पशे देवि करिष्ये वचनं तव

na ca vrīḍā tvayā kāryā suśroṇi mayi viśvaseḥ |
satyena vai paśe devi kariṣye vacanaṃ tava

यो मे कृतस्त्वया कालस्तमाकाङ्क्षे जगत्पते ।
ततस्त्वमेव भर्ता मे भविष्यसि सुराधिम

yo me kṛtastvayā kālastamākāṅkṣe jagatpate |
tatastvameva bhartā me bhaviṣyasi surādhima

कार्यं च हृदि मे यत्तद्देवराजावधारय ।
वक्ष्यामि यदि मे राजन्प्रियमेतत्करिष्यसि

kāryaṃ ca hṛdi me yattaddevarājāvadhāraya |
vakṣyāmi yadi me rājanpriyametatkariṣyasi

वाक्यं प्रणयसंयुक्तं ततः स्यां वशगा तव ।
इन्द्रस्य वाजिनो वाहा हस्तिनोऽथ रथास्तथा

vākyaṃ praṇayasaṃyuktaṃ tataḥ syāṃ vaśagā tava |
indrasya vājino vāhā hastino'tha rathāstathā

इच्छाम्यहमथापूर्वं वाहनं ते सुराधिप ।
यन्न विष्णोर्न रुद्रस्य न सुराणां न रक्षसाम्

icchāmyahamathāpūrvaṃ vāhanaṃ te surādhipa |
yanna viṣṇorna rudrasya na surāṇāṃ na rakṣasām

वहन्तु त्वां महाभागा ऋषयः सङ्गता विभो ।
सर्वे शिबिकया राजन्नेतद्धि मम रोचते

vahantu tvāṃ mahābhāgā ṛṣayaḥ saṅgatā vibho |
sarve śibikayā rājannetaddhi mama rocate

नासुरेषु न देवेषु तुल्यो भवितुमर्हसि ।
सर्वेषां तेज आदत्से स्वेन वीर्येण दर्शनात्

nāsureṣu na deveṣu tulyo bhavitumarhasi |
sarveṣāṃ teja ādatse svena vīryeṇa darśanāt

न ते प्रमुखतः स्थातुं कश्चिच्छक्नोति वीर्यवान् ।
(शल्य उवाच)
एवमुक्तस्तु नहुषः प्राहृष्यत तदा किल ।
उवाच वचनं चापि सुरेन्द्रस्तामनिन्दिताम्

na te pramukhataḥ sthātuṃ kaścicchaknoti vīryavān |
(śalya uvāca)
evamuktastu nahuṣaḥ prāhṛṣyata tadā kila |
uvāca vacanaṃ cāpi surendrastāmaninditām

अपूर्वं वाहनमिदं त्वयोक्तं वरवर्णिनि ।
दृढं मे रुचिरं देवि त्वद्वशोऽस्मि वरानने

apūrvaṃ vāhanamidaṃ tvayoktaṃ varavarṇini |
dṛḍhaṃ me ruciraṃ devi tvadvaśo'smi varānane

न ह्यल्पवीर्यो भवति यो वाहान्कुरुते मुनीन् ।
अहं तपस्वी बलवान्भूतभव्यभवत्प्रभुः

na hyalpavīryo bhavati yo vāhānkurute munīn |
ahaṃ tapasvī balavānbhūtabhavyabhavatprabhuḥ

मयि क्रुद्धे जगन्न स्यान्मयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
देवदानवगन्धर्वाः किन्नरोरगराक्षसाः

mayi kruddhe jaganna syānmayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
devadānavagandharvāḥ kinnaroragarākṣasāḥ

न मे क्रुद्धस्य पर्याप्ताः सर्वे लोकाः शुचिस्मिते ।
चक्षुषा यं प्रपश्यामि तस्य तेजो हराम्यहम्

na me kruddhasya paryāptāḥ sarve lokāḥ śucismite |
cakṣuṣā yaṃ prapaśyāmi tasya tejo harāmyaham

अहमिन्द्रोऽस्मि देवानां लोकानां च महेश्वरः ।
मयि हव्यं च कव्यं च लोकाश्चैव सनातनाः ।
तस्मात्ते वचनं देवि करिष्यामि न संशयः

ahamindro'smi devānāṃ lokānāṃ ca maheśvaraḥ |
mayi havyaṃ ca kavyaṃ ca lokāścaiva sanātanāḥ |
tasmātte vacanaṃ devi kariṣyāmi na saṃśayaḥ

सप्तर्षयो मां वक्ष्यन्ति सर्वे ब्रह्मर्षयस्तथा ।
पश्य माहात्म्ययोगं मे ऋद्धिं च वरवर्णिनि

saptarṣayo māṃ vakṣyanti sarve brahmarṣayastathā |
paśya māhātmyayogaṃ me ṛddhiṃ ca varavarṇini

एवमुक्त्वा तु तां देवीं विसृज्य च वराननाम् ।
अथ संचिन्त्य नहुषो बलवीर्येण भारत

evamuktvā tu tāṃ devīṃ visṛjya ca varānanām |
atha saṃcintya nahuṣo balavīryeṇa bhārata

विसृज्य सुप्रतीकं च नागमैरावतं तथा ।
हंसयुक्तं विमानं च हरियुक्तं तथा रथम्

visṛjya supratīkaṃ ca nāgamairāvataṃ tathā |
haṃsayuktaṃ vimānaṃ ca hariyuktaṃ tathā ratham

स तु दर्पेण महता परिभूय महामुनीन् ।
विमाने योजयित्वा च ऋषीन्नियमामास्थितान्

sa tu darpeṇa mahatā paribhūya mahāmunīn |
vimāne yojayitvā ca ṛṣīnniyamāmāsthitān

अब्रह्मण्यो बलोपेतो मत्तो मदबलेन च ।
कामवृत्तः स दुष्टात्मा वाहयामास तानृषीन्

abrahmaṇyo balopeto matto madabalena ca |
kāmavṛttaḥ sa duṣṭātmā vāhayāmāsa tānṛṣīn

नहुषेण विसृष्टा च बृहस्पतिमथाब्रवीत् ।
समयोऽल्पावशेषो मे नहुषेणेह यः कृतः

nahuṣeṇa visṛṣṭā ca bṛhaspatimathābravīt |
samayo'lpāvaśeṣo me nahuṣeṇeha yaḥ kṛtaḥ

शक्रं मृगय शीघ्रं त्वं भक्तायाः कुरु मे दयाम् ।
बाढमित्येव भगवान्बृहस्पतिरुवाच ताम्

śakraṃ mṛgaya śīghraṃ tvaṃ bhaktāyāḥ kuru me dayām |
bāḍhamityeva bhagavānbṛhaspatiruvāca tām

न भेतव्यं त्वया देवि नहुषाद्दुष्टचेतसः ।
न ह्येष स्थास्यति चिरं गत एष नराधमः

na bhetavyaṃ tvayā devi nahuṣādduṣṭacetasaḥ |
na hyeṣa sthāsyati ciraṃ gata eṣa narādhamaḥ

अधर्मज्ञो महर्षीणां वाहनाच्च हतः शुभे ।
इष्टिं चाहं करिष्यामि विनाशायास्य दुर्मतेः

adharmajño maharṣīṇāṃ vāhanācca hataḥ śubhe |
iṣṭiṃ cāhaṃ kariṣyāmi vināśāyāsya durmateḥ

शक्रं चाधिगमिष्यामि माभैस्त्वं भद्रमस्तु ते ।
ततः प्रज्वाल्य विधिवज्जुहाव परमं हविः

śakraṃ cādhigamiṣyāmi mābhaistvaṃ bhadramastu te |
tataḥ prajvālya vidhivajjuhāva paramaṃ haviḥ

बृहस्पतिर्महातेजा देवराजोपलब्धये ।
हुत्वाऽग्निं सोब्रवीद्राजञ्छक्र अन्विष्यतामिति

bṛhaspatirmahātejā devarājopalabdhaye |
hutvā'gniṃ sobravīdrājañchakra anviṣyatāmiti

तस्माच्च भगवान्देवः स्वयमेव हुताशनः ।
स्त्रीवेषमद्भुतं कृत्वा तत्रैवान्तरधीयत

tasmācca bhagavāndevaḥ svayameva hutāśanaḥ |
strīveṣamadbhutaṃ kṛtvā tatraivāntaradhīyata

स दिशः प्रदिशश्चैव पर्वतांश्च वनानि च ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च विचित्याथ मनोगतिः ।
निमेषान्तरमात्रेण बृहस्पतिमुपागमत्

sa diśaḥ pradiśaścaiva parvatāṃśca vanāni ca |
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca vicityātha manogatiḥ |
nimeṣāntaramātreṇa bṛhaspatimupāgamat

बृहस्पते न पश्यामि देवराजमिह क्वचित् ।
आपः शेषाः सदा चापः प्रवेष्टुं नोत्सहाम्यहम्

bṛhaspate na paśyāmi devarājamiha kvacit |
āpaḥ śeṣāḥ sadā cāpaḥ praveṣṭuṃ notsahāmyaham

न मे तत्र गतिर्ब्रह्मन्किमन्यत्करवाणि ते ।
तमब्रवीद्देवगुरुरपो विश महाद्युते

na me tatra gatirbrahmankimanyatkaravāṇi te |
tamabravīddevagururapo viśa mahādyute

नापः प्रवेष्टुं शक्ष्यामि क्षयो मेऽत्र भविष्यति ।
शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि स्वस्ति तेस्तु महाद्युते

nāpaḥ praveṣṭuṃ śakṣyāmi kṣayo me'tra bhaviṣyati |
śaraṇaṃ tvāṃ prapanno'smi svasti testu mahādyute

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति

adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati