अध्याय 155: दुर्योधन ग्यारह अक्षौहिणी और उनके नायक नियुक्त करता है

व्युष्टायां वै रजन्यां हि राजा दुर्योधनस्ततः ।
व्यभजत्तान्यनिकानि दश चैकं च भारत

vyuṣṭāyāṃ vai rajanyāṃ hi rājā duryodhanastataḥ |
vyabhajattānyanikāni daśa caikaṃ ca bhārata

नरहस्तिरथाश्वानां सारं मध्यं च फल्गु च ।
सर्वेष्वेतेष्वनीकेषु सन्दिदेश नराधिपः

narahastirathāśvānāṃ sāraṃ madhyaṃ ca phalgu ca |
sarveṣveteṣvanīkeṣu sandideśa narādhipaḥ

सानुकर्षाः सतूणीराः सवरूथाः सतोमराः ।
सोपासङ्गाः सशक्तीकाः सनिषङ्गाः सहर्ष्टयः ।

sānukarṣāḥ satūṇīrāḥ savarūthāḥ satomarāḥ |
sopāsaṅgāḥ saśaktīkāḥ saniṣaṅgāḥ saharṣṭayaḥ |

सध्वजाः सपताकाश्च सशरासनतोमराः ।
रज्जुभिश्च विचित्राभिः सपाशाः सपरिच्छदाः

sadhvajāḥ sapatākāśca saśarāsanatomarāḥ |
rajjubhiśca vicitrābhiḥ sapāśāḥ saparicchadāḥ

सकचग्रहविक्षेपाः सतैलगुडवालुकाः ।
साशीविषघटाः सर्वे ससर्जरसपांसवः

sakacagrahavikṣepāḥ satailaguḍavālukāḥ |
sāśīviṣaghaṭāḥ sarve sasarjarasapāṃsavaḥ

सघण्टफलकाः सर्वे सायोगुडजलोपलाः ॥
सशालभिन्दिपालाश्च समधूच्छिष्टमुद्गराः

saghaṇṭaphalakāḥ sarve sāyoguḍajalopalāḥ ||
saśālabhindipālāśca samadhūcchiṣṭamudgarāḥ

सकाण्डदण्डकाः सर्वे ससीरविषतोमराः ।
सशूर्पपिटकाः सर्वे सदात्राङ्कुशतोमराः

sakāṇḍadaṇḍakāḥ sarve sasīraviṣatomarāḥ |
saśūrpapiṭakāḥ sarve sadātrāṅkuśatomarāḥ

सकीलकवचाः सर्वे वाशीवृक्षादनान्विताः ।
व्याघ्रचर्मपरीवारा द्वीपिचर्मावृताश्च ते

sakīlakavacāḥ sarve vāśīvṛkṣādanānvitāḥ |
vyāghracarmaparīvārā dvīpicarmāvṛtāśca te

सहर्ष्टयः सश्रृङ्गाश्च सप्रासविविधायुधाः ।
सकुठाराः सकुद्दालाः सतैलक्षौमसर्पिषः

saharṣṭayaḥ saśrṛṅgāśca saprāsavividhāyudhāḥ |
sakuṭhārāḥ sakuddālāḥ satailakṣaumasarpiṣaḥ

रुक्मजालप्रतिच्छन्ना नानामणिविभूषिताः ।
चित्रानीकाः सुवपुषो ज्वलिता इव पावकाः

rukmajālapraticchannā nānāmaṇivibhūṣitāḥ |
citrānīkāḥ suvapuṣo jvalitā iva pāvakāḥ

तथा कवचिनः शूराः शस्त्रेषु कृतनिश्चयाः ।
कुलीना हययोनिज्ञाः सारथ्ये विनिवेशिताः

tathā kavacinaḥ śūrāḥ śastreṣu kṛtaniścayāḥ |
kulīnā hayayonijñāḥ sārathye viniveśitāḥ

बद्धारिष्टा बद्धकक्षा बद्धध्वजपताकिनः ।
बद्धाभरणनिर्यूहा बद्धचर्मासिपट्टिशाः

baddhāriṣṭā baddhakakṣā baddhadhvajapatākinaḥ |
baddhābharaṇaniryūhā baddhacarmāsipaṭṭiśāḥ

चतुर्युजो रथाः सर्वे सर्वे चोत्तमवाजिनः ।
सप्रासऋष्टिकाः सर्वे सर्वे शतशरासनाः

caturyujo rathāḥ sarve sarve cottamavājinaḥ |
saprāsaṛṣṭikāḥ sarve sarve śataśarāsanāḥ

धुर्ययोर्हकययोरेकस्तथान्यौ पर्ष्णिसारथी ।
तौ चापि रथिनां श्रेष्ठौ रथी च हयवित्तथा

dhuryayorhakayayorekastathānyau parṣṇisārathī |
tau cāpi rathināṃ śreṣṭhau rathī ca hayavittathā

नगराणीव गुप्तानि दुराधर्षाणि शत्रुभिः ।
आसन्रथसहस्राणि हेममालीनि सर्वशः

nagarāṇīva guptāni durādharṣāṇi śatrubhiḥ |
āsanrathasahasrāṇi hemamālīni sarvaśaḥ

यथा रथास्तथा नागा बद्धकक्षाः स्वलङ्कृताः ।
बभूवुः सप्तपुरुषा रत्नवन्त इवाद्रयः

yathā rathāstathā nāgā baddhakakṣāḥ svalaṅkṛtāḥ |
babhūvuḥ saptapuruṣā ratnavanta ivādrayaḥ

द्वावङ्कुशधरौ तत्र द्वावुत्तमधनुर्धरौ ।
द्वौ वरासिधरौ राजन्नेकः शक्तिपिनाकधृत्

dvāvaṅkuśadharau tatra dvāvuttamadhanurdharau |
dvau varāsidharau rājannekaḥ śaktipinākadhṛt

गजैर्मत्तैः समाकीर्णं सर्वमायुधकोशकैः ।
तद्बभूव बलं राजन्कौरव्यस्य महात्मनः

gajairmattaiḥ samākīrṇaṃ sarvamāyudhakośakaiḥ |
tadbabhūva balaṃ rājankauravyasya mahātmanaḥ

आमुक्तकवचैर्युक्तैः सपताकैः स्वलङ्कृतैः ।
सादिभिश्चोपपन्नास्तु तथा चायुतशो हयाः

āmuktakavacairyuktaiḥ sapatākaiḥ svalaṅkṛtaiḥ |
sādibhiścopapannāstu tathā cāyutaśo hayāḥ

असङ्ग्राहाः सुसंपन्ना हेमभाण्डपरिच्छदाः ।
अनेकशतसाहस्राः सर्वे सादिवशे स्थिताः

asaṅgrāhāḥ susaṃpannā hemabhāṇḍaparicchadāḥ |
anekaśatasāhasrāḥ sarve sādivaśe sthitāḥ

नानारूपविकाराश्च नानाकवचशस्त्रिणः ।
पदातिनो नरास्तत्र बभूवुर्हेममालिनः

nānārūpavikārāśca nānākavacaśastriṇaḥ |
padātino narāstatra babhūvurhemamālinaḥ

रथस्यासन्दश गजा गजस्य दश वाजिनः ।
नरा दश हयस्यासन्पादरक्षाः समन्ततः

rathasyāsandaśa gajā gajasya daśa vājinaḥ |
narā daśa hayasyāsanpādarakṣāḥ samantataḥ

रथस्य नागाः पञ्चाशन्नागस्यासञ्शतं हयाः ।
हयस्य पुरुषाः सप्त भिन्नसन्धानकारिणः

rathasya nāgāḥ pañcāśannāgasyāsañśataṃ hayāḥ |
hayasya puruṣāḥ sapta bhinnasandhānakāriṇaḥ

सेना पञ्चशतं नागा रथास्तावन्त एव च ।
दशसेना च पृतना पृतना दश वाहिनी

senā pañcaśataṃ nāgā rathāstāvanta eva ca |
daśasenā ca pṛtanā pṛtanā daśa vāhinī

सेना च वाहिनी चैव पृतना ध्वजिनी चमूः ।
अक्षौहिणीति पर्यायैर्निरुक्ता च वरूथिनी

senā ca vāhinī caiva pṛtanā dhvajinī camūḥ |
akṣauhiṇīti paryāyairniruktā ca varūthinī

एवं व्यूढान्यनीकानि कौरवेयेण धीमता ।
अक्षौहिण्यो दशैका च सङ्ख्याताः सप्त चैव ह

evaṃ vyūḍhānyanīkāni kauraveyeṇa dhīmatā |
akṣauhiṇyo daśaikā ca saṅkhyātāḥ sapta caiva ha

अक्षौहिण्यस्तु सप्तैव पाण्डवानामभूद्बलम् ।
अक्षौहिण्यो दशैका च कौरवाणामभूद्बलम्

akṣauhiṇyastu saptaiva pāṇḍavānāmabhūdbalam |
akṣauhiṇyo daśaikā ca kauravāṇāmabhūdbalam

नराणां पञ्चपञ्चाशदेषा पत्तिर्विधीयते ।
सेनामुखं च तिस्रस्ता गुल्म इत्यभिशब्दितम्

narāṇāṃ pañcapañcāśadeṣā pattirvidhīyate |
senāmukhaṃ ca tisrastā gulma ityabhiśabditam

त्रयो गुल्मा गणस्त्वासीद्गणास्त्वयुतशोऽभवन् ।
दुर्योधनस्य सेनासु योत्स्यमानाः प्रहारिणः

trayo gulmā gaṇastvāsīdgaṇāstvayutaśo'bhavan |
duryodhanasya senāsu yotsyamānāḥ prahāriṇaḥ

तत्र दुर्योधनो राजा शूरान्बुद्धिमतो नरान् ।
प्रसमीक्ष्य महाबाहुश्चक्रे सेनापतींस्तदा ।

tatra duryodhano rājā śūrānbuddhimato narān |
prasamīkṣya mahābāhuścakre senāpatīṃstadā |

पृथगक्षौहिणीनां च प्रणेतॄन्नरसत्तमान् ।
विधिवत्पूर्वमानीय पार्थिवानभ्यषेचयत्

pṛthagakṣauhiṇīnāṃ ca praṇetṝnnarasattamān |
vidhivatpūrvamānīya pārthivānabhyaṣecayat

कृपं द्रोणं च शल्यं च सैन्धवं च जयद्रथम् ।
सुदक्षिणं च काम्भोजं कृतवर्माणमेव च

kṛpaṃ droṇaṃ ca śalyaṃ ca saindhavaṃ ca jayadratham |
sudakṣiṇaṃ ca kāmbhojaṃ kṛtavarmāṇameva ca

द्रोणपुत्रं च कर्णं च भूरिश्रवसमेव च ।
शकुनिं सौबलं चैव बाह्लीकं च महाबलम्

droṇaputraṃ ca karṇaṃ ca bhūriśravasameva ca |
śakuniṃ saubalaṃ caiva bāhlīkaṃ ca mahābalam

दिवसे दिवसे तेषां प्रतिवेलं च भारत ।
चक्रे स विविधाः पूजाः प्रत्यक्षं च पुनः पुनः

divase divase teṣāṃ prativelaṃ ca bhārata |
cakre sa vividhāḥ pūjāḥ pratyakṣaṃ ca punaḥ punaḥ

तथा विनियताः सर्वे ये च तेषां पदानुगाः ।
बभूवुः सैनिका राज्ञां प्रियं राज्ञश्चिकीर्षवः

tathā viniyatāḥ sarve ye ca teṣāṃ padānugāḥ |
babhūvuḥ sainikā rājñāṃ priyaṃ rājñaścikīrṣavaḥ