अध्याय 156: भीष्म अपनी शर्तों पर सेनापति बनते हैं

ततः शान्तनवं भीष्मं प्राञ्जलिर्धृतराष्ट्रजः ।
सह सर्वैर्महीपालैरिदं वचनमब्रवीत्

tataḥ śāntanavaṃ bhīṣmaṃ prāñjalirdhṛtarāṣṭrajaḥ |
saha sarvairmahīpālairidaṃ vacanamabravīt

ऋते सेनाप्रणेतारं पृतना सुमहत्यपि ।
दीर्यते युद्धमासाद्य पिपीलिकपुटं यथा

ṛte senāpraṇetāraṃ pṛtanā sumahatyapi |
dīryate yuddhamāsādya pipīlikapuṭaṃ yathā

नहि जातु द्वयोर्बुद्धिः समा भवति कर्हिचित् ।
शौर्यं च वलनेतॄणां स्पर्धते च परस्परम्

nahi jātu dvayorbuddhiḥ samā bhavati karhicit |
śauryaṃ ca valanetṝṇāṃ spardhate ca parasparam

श्रूयते च महाप्राज्ञ हैहयानमितौजसः ।
अभ्ययुर्ब्राह्मणाः सर्वे समुच्छ्रितकुशध्वजाः

śrūyate ca mahāprājña haihayānamitaujasaḥ |
abhyayurbrāhmaṇāḥ sarve samucchritakuśadhvajāḥ

तानभ्ययुस्तदा वैश्याः शूद्राश्चैव पितामह ।
एकतस्तु त्रयो वर्णा एकतः क्षत्रियर्षभाः

tānabhyayustadā vaiśyāḥ śūdrāścaiva pitāmaha |
ekatastu trayo varṇā ekataḥ kṣatriyarṣabhāḥ

ते स्म युद्धे प्रभज्यन्ते त्रयो वर्णाः पुनः पुनः ।
क्षत्रियाश्च जयन्त्येव बहुलं चैकतो बलम्

te sma yuddhe prabhajyante trayo varṇāḥ punaḥ punaḥ |
kṣatriyāśca jayantyeva bahulaṃ caikato balam

ततस्ते क्षत्रियानेव पप्रच्छुर्द्विचसत्तमाः ।
तेभ्यः शशंसुर्धर्मज्ञा याथातथ्यं पितामह

tataste kṣatriyāneva papracchurdvicasattamāḥ |
tebhyaḥ śaśaṃsurdharmajñā yāthātathyaṃ pitāmaha

वयमेकस्य श्रृणुमो महाबुद्धिमतो रणे ।
भवन्तस्तु पृथक्सर्वे स्वबुद्धिवशवर्तिनः

vayamekasya śrṛṇumo mahābuddhimato raṇe |
bhavantastu pṛthaksarve svabuddhivaśavartinaḥ

ततस्ते ब्राह्मणाश्चक्रुरेकं सेनापतिं द्विजम् ।
नये सुकुशलं शूरमजयन्क्षत्रियांस्ततः

tataste brāhmaṇāścakrurekaṃ senāpatiṃ dvijam |
naye sukuśalaṃ śūramajayankṣatriyāṃstataḥ

एवं ये कुशलं शूरं हितेप्सितमकल्पषम् ।
सेनापतिं प्रकुर्वन्ति ते जयन्ति रणे रिपून्

evaṃ ye kuśalaṃ śūraṃ hitepsitamakalpaṣam |
senāpatiṃ prakurvanti te jayanti raṇe ripūn

भवानुशनसा तुल्यो हितैषी च सदा मम ।
असंहार्थः स्थितो धर्मे स नः सेनापतिर्भव

bhavānuśanasā tulyo hitaiṣī ca sadā mama |
asaṃhārthaḥ sthito dharme sa naḥ senāpatirbhava

रश्मीवतामिवादित्यो वीरुधामिव चन्द्रमाः ।
कुबेर इव यक्षाणां देवानामिव वासवः

raśmīvatāmivādityo vīrudhāmiva candramāḥ |
kubera iva yakṣāṇāṃ devānāmiva vāsavaḥ

पर्वतानां यथा मेरुः सुपर्णः पक्षिणां यथा ।
कुमार इव देवानां वसूनामिव हव्यवाट्

parvatānāṃ yathā meruḥ suparṇaḥ pakṣiṇāṃ yathā |
kumāra iva devānāṃ vasūnāmiva havyavāṭ

भवता हि वयं गुप्ताः शत्रेणेव दिवौकसः ।
अनाधृष्या भविष्यामस्त्रिदशानामपि ध्रुवम्

bhavatā hi vayaṃ guptāḥ śatreṇeva divaukasaḥ |
anādhṛṣyā bhaviṣyāmastridaśānāmapi dhruvam

प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकिः ।
वयं त्वामनुयास्यामः सौरभेया इवर्षभम्

prayātu no bhavānagre devānāmiva pāvakiḥ |
vayaṃ tvāmanuyāsyāmaḥ saurabheyā ivarṣabham

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि भारत ।
यथैव हि भवन्तो मे तथैव मम पाण्डवाः

evametanmahābāho yathā vadasi bhārata |
yathaiva hi bhavanto me tathaiva mama pāṇḍavāḥ

अपि चैव मया श्रोयो वाच्यं तेषां नराधिप ।
संयोद्धव्यं तवार्थाय यथा मे समयः कृतः

api caiva mayā śroyo vācyaṃ teṣāṃ narādhipa |
saṃyoddhavyaṃ tavārthāya yathā me samayaḥ kṛtaḥ

न तु पश्यामि योद्धारमात्मनः सदृशं भुवि ।
ऋते तस्मान्नरव्याघ्रात्कुन्तीपुत्राद्धनञ्जयात्

na tu paśyāmi yoddhāramātmanaḥ sadṛśaṃ bhuvi |
ṛte tasmānnaravyāghrātkuntīputrāddhanañjayāt

स हि वेद महाबुद्धिर्दिव्यान्यस्त्राण्यनेकशः ।
न तु मां विवृतो युद्धे जातु युध्येत पाण्डवः

sa hi veda mahābuddhirdivyānyastrāṇyanekaśaḥ |
na tu māṃ vivṛto yuddhe jātu yudhyeta pāṇḍavaḥ

अहं स च क्षणेनैव निर्मनुष्यमिदं जगत् ।
कुर्यावास्त्रबलेनैव ससुरासुरराक्षसम्

ahaṃ sa ca kṣaṇenaiva nirmanuṣyamidaṃ jagat |
kuryāvāstrabalenaiva sasurāsurarākṣasam

न त्वेवोत्सादनीया मे पाण्डोः पुत्रा जनाधिप ।
तस्माद्योधान्हनिष्यामि प्रयोगेणायुतं सदा

na tvevotsādanīyā me pāṇḍoḥ putrā janādhipa |
tasmādyodhānhaniṣyāmi prayogeṇāyutaṃ sadā

एवमेषां फरिष्यामि निधनं कुरुनन्दन ।
न चेत्ते मां हनिष्यन्ति पूर्वमेव समागमे

evameṣāṃ phariṣyāmi nidhanaṃ kurunandana |
na cette māṃ haniṣyanti pūrvameva samāgame

सेनापतिस्त्वहं राजन्समयेनापरेण ते ।
भविष्यामि यथाकामं तन्मे श्रोतुमिहार्हसि

senāpatistvahaṃ rājansamayenāpareṇa te |
bhaviṣyāmi yathākāmaṃ tanme śrotumihārhasi

कर्णो वा युध्यतां पूर्वमहं वा पृथिवीपते ।
स्पर्धते हि सदात्यर्थं सूतपुत्रो मया रणे

karṇo vā yudhyatāṃ pūrvamahaṃ vā pṛthivīpate |
spardhate hi sadātyarthaṃ sūtaputro mayā raṇe

नाहं जीवति गाङ्गेये राजन्योत्स्ये कथंचन ।
हते भीष्मे तु योत्स्यामि सह गाण्डीवधन्वना

nāhaṃ jīvati gāṅgeye rājanyotsye kathaṃcana |
hate bhīṣme tu yotsyāmi saha gāṇḍīvadhanvanā

ततः सेनापतिं चक्रे विधिवद्भूरिदक्षिणम् ।
धृतराष्ट्रात्मजो भीष्मं सोऽभिषिक्तो व्यरोचत

tataḥ senāpatiṃ cakre vidhivadbhūridakṣiṇam |
dhṛtarāṣṭrātmajo bhīṣmaṃ so'bhiṣikto vyarocata

ततो भेरीश्च शङ्खांश्च शतशोऽथ सहस्रशः ।
वादयामासुव्यग्रा वादका राजशासनात्

tato bherīśca śaṅkhāṃśca śataśo'tha sahasraśaḥ |
vādayāmāsuvyagrā vādakā rājaśāsanāt

सिंहनादाश्च विविधा वाहनानां च निःस्वनाः

siṃhanādāśca vividhā vāhanānāṃ ca niḥsvanāḥ

निर्घार्ताः पृथिवीकम्पा गजबृंहितनिःस्वनाः ।
आसंश्च सर्वयोधानां पातयन्तो मनांस्युत

nirghārtāḥ pṛthivīkampā gajabṛṃhitaniḥsvanāḥ |
āsaṃśca sarvayodhānāṃ pātayanto manāṃsyuta

वाचश्चाप्यशरीरिण्यो दिवश्चोल्काः प्रपेदिरे ।
शिवाश्च भयवेदिन्यो नेदुर्दीप्ततरा भृशम्

vācaścāpyaśarīriṇyo divaścolkāḥ prapedire |
śivāśca bhayavedinyo nedurdīptatarā bhṛśam

सैनापत्ये यदा राजा गाङ्गेयमभिषिक्तवान् ।
तदैतान्युग्ररूपाणि बभूवुः शतशो नृप

saināpatye yadā rājā gāṅgeyamabhiṣiktavān |
tadaitānyugrarūpāṇi babhūvuḥ śataśo nṛpa

ततः सेनापतिं कृत्वा भीष्मं परबलार्दनम् ।
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्गोभिर्निष्कैश्च भूरिशः

tataḥ senāpatiṃ kṛtvā bhīṣmaṃ parabalārdanam |
vācayitvā dvijaśreṣṭhāngobhirniṣkaiśca bhūriśaḥ

वर्धमानो जयाशीर्भिर्निर्ययौ सैनिकैर्वृतः ।
आपगेयं पुरस्कृत्य भ्रातृभिः सहितस्तदा

vardhamāno jayāśīrbhirniryayau sainikairvṛtaḥ |
āpageyaṃ puraskṛtya bhrātṛbhiḥ sahitastadā

स्कन्धावारेण महता कुरुक्षेत्रं जगाम ह

skandhāvāreṇa mahatā kurukṣetraṃ jagāma ha

परिक्रम्य कुरुक्षेत्रं कर्णेन सह कौरवः ।
शिबिरं मापयामास समे देशे जनाधिप

parikramya kurukṣetraṃ karṇena saha kauravaḥ |
śibiraṃ māpayāmāsa same deśe janādhipa

मधुरानूषरे देशे प्रभूतयवसेन्धने ।
यथैव हास्तिनपुरं तद्वच्छिबिरमाबभौ

madhurānūṣare deśe prabhūtayavasendhane |
yathaiva hāstinapuraṃ tadvacchibiramābabhau