अध्याय 154: गुरुजनों से युद्ध पर युधिष्ठिर का शोक

वासुदेवस्य तद्वाक्यमनुस्मृत्य युधिष्ठिरः ।
पुनः पप्रच्छ वार्ष्णेयं कथं मन्दोऽऽब्रवीदिदम्

vāsudevasya tadvākyamanusmṛtya yudhiṣṭhiraḥ |
punaḥ papraccha vārṣṇeyaṃ kathaṃ mando''bravīdidam

अस्मिन्नभ्यागते काले किंच नः क्षममच्युत ।
कथं च वर्तमाना वै स्वधर्मान्न च्यवेमहि

asminnabhyāgate kāle kiṃca naḥ kṣamamacyuta |
kathaṃ ca vartamānā vai svadharmānna cyavemahi

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ।
वासुदेव मतज्ञोऽसि मम सभ्रातृकस्य च

duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca |
vāsudeva matajño'si mama sabhrātṛkasya ca

विदुरस्यापि तद्वाक्यं श्रुतं भीष्मस्य चोभयोः ।
कुन्त्याश्च विपुलप्रज्ञ प्रज्ञा कार्त्स्न्येन ते श्रुता

vidurasyāpi tadvākyaṃ śrutaṃ bhīṣmasya cobhayoḥ |
kuntyāśca vipulaprajña prajñā kārtsnyena te śrutā

सर्वमेतदतिक्रम्य विचार्य च पुनः पुनः ।
क्षमं यन्नो महाबाहो तद्ब्रवीह्यविचारयन्

sarvametadatikramya vicārya ca punaḥ punaḥ |
kṣamaṃ yanno mahābāho tadbravīhyavicārayan

श्रुत्वैतद्धर्मराजस्य धर्मार्थसहितं वचः ।
मेघदुन्दुभिनिर्घोषः कृष्णो वाक्यमथाब्रवीत्

śrutvaitaddharmarājasya dharmārthasahitaṃ vacaḥ |
meghadundubhinirghoṣaḥ kṛṣṇo vākyamathābravīt

उक्तवानस्मि यद्वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम् ।
न तु तन्निकृतिप्रज्ञे कौरव्ये प्रतितिष्ठति

uktavānasmi yadvākyaṃ dharmārthasahitaṃ hitam |
na tu tannikṛtiprajñe kauravye pratitiṣṭhati

न च भीष्मस्य दुर्मेधाः शृणोति विदुरस्य वा ।
मम वा भाषितं किंचित्सर्वमेवातिवर्तते

na ca bhīṣmasya durmedhāḥ śṛṇoti vidurasya vā |
mama vā bhāṣitaṃ kiṃcitsarvamevātivartate

नैष कामयते धर्मं नैष कामयते यशः ।
जितं स मन्यते सर्वं दुरात्मा कर्णमाश्रितः

naiṣa kāmayate dharmaṃ naiṣa kāmayate yaśaḥ |
jitaṃ sa manyate sarvaṃ durātmā karṇamāśritaḥ

बन्धमाज्ञापयामास मम चापि सुयोधनः ।
न च तं लब्धवान्कामं दुरात्मा पापनिश्चयः

bandhamājñāpayāmāsa mama cāpi suyodhanaḥ |
na ca taṃ labdhavānkāmaṃ durātmā pāpaniścayaḥ

न च भीष्मो न च द्रोणो युक्तं तत्राहतुर्वचः ।
सर्वे तमनुवर्तन्ते ऋते विदुरमुच्युत

na ca bhīṣmo na ca droṇo yuktaṃ tatrāhaturvacaḥ |
sarve tamanuvartante ṛte viduramucyuta

शकुनिः सौबलश्चैव कर्णदुःशासनावपि ।
त्वय्ययुक्तान्यभाषन्त मूढा मूढममर्षणम्

śakuniḥ saubalaścaiva karṇaduḥśāsanāvapi |
tvayyayuktānyabhāṣanta mūḍhā mūḍhamamarṣaṇam

किंच तेन मयोक्तेन यान्यभाषत कौरवः ।
संक्षेपेण दुरात्मासौ न युक्तं त्वयि वर्तते

kiṃca tena mayoktena yānyabhāṣata kauravaḥ |
saṃkṣepeṇa durātmāsau na yuktaṃ tvayi vartate

पार्थिवेषु न सर्वेषु य इमे तव सैनिकाः ।
यत्पापं यन्न कल्याणं सर्वं तस्मिन्प्रतिष्ठितम्

pārthiveṣu na sarveṣu ya ime tava sainikāḥ |
yatpāpaṃ yanna kalyāṇaṃ sarvaṃ tasminpratiṣṭhitam

न चापि वयमत्यर्थं परित्यागेन कर्हिचित् ।
कौरवैः शममिच्छामस्तत्र युद्धमनन्तरम्

na cāpi vayamatyarthaṃ parityāgena karhicit |
kauravaiḥ śamamicchāmastatra yuddhamanantaram

तच्छ्रुत्वा पार्थिवाः सर्वे वासुदेवस्य भाषितम् ।
अब्रुवन्तो मुखं राज्ञः समुदैक्षन्त भारत

tacchrutvā pārthivāḥ sarve vāsudevasya bhāṣitam |
abruvanto mukhaṃ rājñaḥ samudaikṣanta bhārata

युधिष्ठिरस्त्वभिप्रायमभिलक्ष्य महीक्षिताम् ।
योगमाज्ञापयामास भीमार्जुनयमैः सह

yudhiṣṭhirastvabhiprāyamabhilakṣya mahīkṣitām |
yogamājñāpayāmāsa bhīmārjunayamaiḥ saha

ततः किलकिलाभूतमनीकं पाण्डवस्य ह ।
आज्ञापिते तदा योगे समहृष्यन्त सैनिकाः

tataḥ kilakilābhūtamanīkaṃ pāṇḍavasya ha |
ājñāpite tadā yoge samahṛṣyanta sainikāḥ

अवध्यानां वधं पश्यन्धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
निश्वसन्भीमसेनं च विजयं चेदमब्रवीत्

avadhyānāṃ vadhaṃ paśyandharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
niśvasanbhīmasenaṃ ca vijayaṃ cedamabravīt

यदर्थं वनवासश्च प्राप्तं दुःखं च यन्मया ।
सोयमस्मानुपैत्येव परोऽनर्थः प्रयत्नतः

yadarthaṃ vanavāsaśca prāptaṃ duḥkhaṃ ca yanmayā |
soyamasmānupaityeva paro'narthaḥ prayatnataḥ

यस्मिन्यत्नः कृतोऽस्माभिः स नो हीनः प्रयत्नतः ।
अकृते तु प्रयत्नेऽस्मानुपावृत्तः कलिर्महान्

yasminyatnaḥ kṛto'smābhiḥ sa no hīnaḥ prayatnataḥ |
akṛte tu prayatne'smānupāvṛttaḥ kalirmahān

कथं ह्यवध्यैः सङ्ग्रामः कार्यः सह भविष्यति ।
कथं हत्वा गुरून्वृद्धान्विजयो नो भविष्यति

kathaṃ hyavadhyaiḥ saṅgrāmaḥ kāryaḥ saha bhaviṣyati |
kathaṃ hatvā gurūnvṛddhānvijayo no bhaviṣyati

तच्छ्रुत्वा धर्मराजस्य सव्यसाची परन्तपः ।
यदुक्तं वासुदेवेन श्रावयामास तद्वचः

tacchrutvā dharmarājasya savyasācī parantapaḥ |
yaduktaṃ vāsudevena śrāvayāmāsa tadvacaḥ

उक्तवान्देवकीपुत्रः कुन्त्याश्च विदुरस्य च ।
वचनं तत्त्वया राजन्निखिलेनावधारितम्

uktavāndevakīputraḥ kuntyāśca vidurasya ca |
vacanaṃ tattvayā rājannikhilenāvadhāritam

न च तौ वक्ष्यतोऽधर्ममिति मे नैष्ठिकी मतिः ।
नापि युक्तं च कौन्तेय निवर्तितुमयुध्यतः

na ca tau vakṣyato'dharmamiti me naiṣṭhikī matiḥ |
nāpi yuktaṃ ca kaunteya nivartitumayudhyataḥ

तच्छ्रुत्वा वासुदेवोऽपि सव्यसाचिवचस्तदा ।
स्मयमानोऽब्रवीद्वाक्यं पार्थमेवमिति ब्रुवन्

tacchrutvā vāsudevo'pi savyasācivacastadā |
smayamāno'bravīdvākyaṃ pārthamevamiti bruvan

ततस्ते धृतसंकल्पा युद्धाय सह सैनिकाः ।
पाण्डवेया महाराज तां रात्रिं सुखमावसन्

tataste dhṛtasaṃkalpā yuddhāya saha sainikāḥ |
pāṇḍaveyā mahārāja tāṃ rātriṃ sukhamāvasan