अध्याय 151: धृष्टद्युम्न पाण्डव सेना के सेनापति चुने जाते हैं

जनार्दनवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
भ्रातॄनुवाच धर्मात्मा समक्षं केशवस्य ह

janārdanavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
bhrātṝnuvāca dharmātmā samakṣaṃ keśavasya ha

श्रुतं भवद्भिर्यद्वृत्तं सभायां कुरुसंसदि ।
केशवस्यापि यद्वाक्यं तत्सर्वमवधारितम्

śrutaṃ bhavadbhiryadvṛttaṃ sabhāyāṃ kurusaṃsadi |
keśavasyāpi yadvākyaṃ tatsarvamavadhāritam

तस्मात्सेनाविभागं मे कुरुध्वं नरसत्तमाः ।
अक्षौहिण्यश्च सप्तैताः समेता विजयाय वै

tasmātsenāvibhāgaṃ me kurudhvaṃ narasattamāḥ |
akṣauhiṇyaśca saptaitāḥ sametā vijayāya vai

तासां ये पतयः सप्त विख्यातास्तान्निबोधत ।
द्रुपदश्च विराटश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ

tāsāṃ ye patayaḥ sapta vikhyātāstānnibodhata |
drupadaśca virāṭaśca dhṛṣṭadyumnaśikhaṇḍinau

सात्यकिश्चेकितानश्च भीमसेनश्च वीर्यवान् ।
एते सेनाप्रणेतारो वीराः सर्वे तनुत्यजः

sātyakiścekitānaśca bhīmasenaśca vīryavān |
ete senāpraṇetāro vīrāḥ sarve tanutyajaḥ

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचिरितव्रताः ।
ह्रीमन्तो नीतिमन्तश्च सर्वे युद्धविशारदाः

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve suciritavratāḥ |
hrīmanto nītimantaśca sarve yuddhaviśāradāḥ

इष्वस्त्रकुशलाः सर्वे तथा सर्वास्त्रयोधिनः ।
सप्तानामपि यो नेता सेनानां प्रविभागवित्

iṣvastrakuśalāḥ sarve tathā sarvāstrayodhinaḥ |
saptānāmapi yo netā senānāṃ pravibhāgavit

यः सहेत रणे भीष्णं शरार्चिःपावकोपमम् ।
तं तावत्सहदेवात्र प्रब्रूहि कुरुनन्दन ।
स्वगतं पुरुषव्याघ्र को नः सेनापतिः क्षमः

yaḥ saheta raṇe bhīṣṇaṃ śarārciḥpāvakopamam |
taṃ tāvatsahadevātra prabrūhi kurunandana |
svagataṃ puruṣavyāghra ko naḥ senāpatiḥ kṣamaḥ

संयुक्त एकदुःखश्च वीर्यवांश्च महीपतिः ।
यं समाश्रित्य धर्मज्ञं स्वमंशमनुयुञ्ज्महे

saṃyukta ekaduḥkhaśca vīryavāṃśca mahīpatiḥ |
yaṃ samāśritya dharmajñaṃ svamaṃśamanuyuñjmahe

मत्स्यो विराटो बलवान्कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
प्रसहिष्यति सङ्‌ग्रामे भीष्मं तांश्च महारथान्

matsyo virāṭo balavānkṛtāstro yuddhadurmadaḥ |
prasahiṣyati saṅ‌grāme bhīṣmaṃ tāṃśca mahārathān

तथोक्ते सहदेवेन वाक्ये वाक्यविशारदः ।
नकुलोऽनन्तरं तस्मादिदं वचनमाददे

tathokte sahadevena vākye vākyaviśāradaḥ |
nakulo'nantaraṃ tasmādidaṃ vacanamādade

वयसा शास्त्रतो धैर्यात्कुलेनाभिजनेन च ।
ह्रीमान्बलान्वितः श्रीमान्सर्वशास्त्रविशारदः

vayasā śāstrato dhairyātkulenābhijanena ca |
hrīmānbalānvitaḥ śrīmānsarvaśāstraviśāradaḥ

वेद चास्त्रं भारद्वाजाहुर्धर्षः सत्यसङ्गरः ।
यो नित्यं स्पर्धते द्रोणं भीष्मं चैव महाबलम्

veda cāstraṃ bhāradvājāhurdharṣaḥ satyasaṅgaraḥ |
yo nityaṃ spardhate droṇaṃ bhīṣmaṃ caiva mahābalam

श्लाघ्यः पार्थिववंशस्य प्रमुखे वाहिनीपतिः ।
पुत्रपौत्रेः परिवृतः शतशाख इव द्रुमः

ślāghyaḥ pārthivavaṃśasya pramukhe vāhinīpatiḥ |
putrapautreḥ parivṛtaḥ śataśākha iva drumaḥ

यस्तताप तपो घोरं सदारः पृथिवीपतिः ।
रोषाद्द्रोणविनाशाय वीरः समितिशोभनः

yastatāpa tapo ghoraṃ sadāraḥ pṛthivīpatiḥ |
roṣāddroṇavināśāya vīraḥ samitiśobhanaḥ

पितेवास्मान्समाधत्ते यः सदा पार्थिवर्षभः ।
श्वशुरो द्रुपदोऽस्माकं सेनाग्रं स प्रकर्षतु

pitevāsmānsamādhatte yaḥ sadā pārthivarṣabhaḥ |
śvaśuro drupado'smākaṃ senāgraṃ sa prakarṣatu

स द्रोणभीष्मावायातौ सहेदिति मतिर्मम ।
स हि दिव्यास्त्रविद्राजा सखा चाङ्गिरसो नृपः

sa droṇabhīṣmāvāyātau sahediti matirmama |
sa hi divyāstravidrājā sakhā cāṅgiraso nṛpaḥ

माद्रीसुताभ्यामुक्ते तु स्वमते कुरुनन्दनः ।
वासविर्वासवसमः सव्यसाच्यब्रवीद्वचः

mādrīsutābhyāmukte tu svamate kurunandanaḥ |
vāsavirvāsavasamaḥ savyasācyabravīdvacaḥ

योयं तपःप्रभावेन ऋषिसन्तोषणेन च ।
दिव्यः पुरुष उत्पन्नो ज्वालावर्णो महाभुजः

yoyaṃ tapaḥprabhāvena ṛṣisantoṣaṇena ca |
divyaḥ puruṣa utpanno jvālāvarṇo mahābhujaḥ

धनुष्मान्कवची खङ्गी रथमारुह्य दंशितः ।
दिव्यैर्हयवरैर्युक्तमग्निकुण्डात्समुत्थितः

dhanuṣmānkavacī khaṅgī rathamāruhya daṃśitaḥ |
divyairhayavarairyuktamagnikuṇḍātsamutthitaḥ

गर्जन्निव महामेघो रथघोषेण वीर्यवान् ।
सिंहसंहननो वीरः सिंहतुल्यपराक्रमः

garjanniva mahāmegho rathaghoṣeṇa vīryavān |
siṃhasaṃhanano vīraḥ siṃhatulyaparākramaḥ

सिंहोरस्कः सिंहभुजः सिंहवक्षा महाबलः ।
सिंहप्रगर्जनो वीरः संहस्कन्धो महाद्युतिः

siṃhoraskaḥ siṃhabhujaḥ siṃhavakṣā mahābalaḥ |
siṃhapragarjano vīraḥ saṃhaskandho mahādyutiḥ

शुभ्रूः सुदंष्ट्रः सुहनुः सुबाहुः सुमुखोऽकृशः ।
सुजत्रुः सुविशालाक्षः सुपादः सुप्रतिष्ठितः

śubhrūḥ sudaṃṣṭraḥ suhanuḥ subāhuḥ sumukho'kṛśaḥ |
sujatruḥ suviśālākṣaḥ supādaḥ supratiṣṭhitaḥ

अभेद्यः सर्वशस्त्राणां प्रभिन्न इव वारणः ।
जज्ञे द्रोणविनाशाय सत्यवादी जितेन्द्रियः

abhedyaḥ sarvaśastrāṇāṃ prabhinna iva vāraṇaḥ |
jajñe droṇavināśāya satyavādī jitendriyaḥ

धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सहेद्भीष्मस्य सायकान् ।
वज्राशनिसमस्पर्शान्दीप्तास्यानुरगानिव

dhṛṣṭadyumnamahaṃ manye sahedbhīṣmasya sāyakān |
vajrāśanisamasparśāndīptāsyānuragāniva

यमदूतसमान्वेगे निपाते पावकोपमान् ।
रामेणाजौ विषिहितान्वज्रनिष्पेषदारुणान्

yamadūtasamānvege nipāte pāvakopamān |
rāmeṇājau viṣihitānvajraniṣpeṣadāruṇān

पुरुष तं न पश्यामि यः सहेत महाव्रतम् ।
धृष्टद्युम्नमृते राजन्निति मे धीयते मतिः

puruṣa taṃ na paśyāmi yaḥ saheta mahāvratam |
dhṛṣṭadyumnamṛte rājanniti me dhīyate matiḥ

क्षिप्रहस्तश्चित्रयोधी मतः सेनापतिर्मम ।
अभेद्यकवचः श्रीमान्मातङ्ग इव यूथपः

kṣiprahastaścitrayodhī mataḥ senāpatirmama |
abhedyakavacaḥ śrīmānmātaṅga iva yūthapaḥ

अर्जुनेनैवमुक्ते तु भीमो वाक्यं समाददे ।
वधार्थं यः समुत्पन्नः शिखण्डी द्रुपदात्मजः ।
वदन्ति सिद्धा राजेन्द्र ऋषयश्च समागताः

arjunenaivamukte tu bhīmo vākyaṃ samādade |
vadhārthaṃ yaḥ samutpannaḥ śikhaṇḍī drupadātmajaḥ |
vadanti siddhā rājendra ṛṣayaśca samāgatāḥ

यस्य सङ्ग्राममध्ये तु दिव्यमस्त्रं प्रकुर्वतः ।
रूपं द्रक्ष्यन्ति पुरुषा रामस्येव महात्मनः

yasya saṅgrāmamadhye tu divyamastraṃ prakurvataḥ |
rūpaṃ drakṣyanti puruṣā rāmasyeva mahātmanaḥ

न तं युद्धे प्रपश्यामि यो भिन्द्यात्तु शिखण्डिनाम् ।
शस्त्रेण समरे राजन्सन्नद्वं स्यन्दने स्थितम्

na taṃ yuddhe prapaśyāmi yo bhindyāttu śikhaṇḍinām |
śastreṇa samare rājansannadvaṃ syandane sthitam

द्वैरथे समरे नान्यो भीष्मं हन्यान्महाव्रतम् ।
शिखण्डिनमृते वीरं स मे सेनापतिर्मतः

dvairathe samare nānyo bhīṣmaṃ hanyānmahāvratam |
śikhaṇḍinamṛte vīraṃ sa me senāpatirmataḥ

सर्वस्य जगतस्तात सारासारं बालाबलम् ।
सर्वं जानाति धर्मात्मा मतमेषां च केशवः

sarvasya jagatastāta sārāsāraṃ bālābalam |
sarvaṃ jānāti dharmātmā matameṣāṃ ca keśavaḥ

यमाह कृष्णो दाशार्हः सोऽस्तु सेनापतिर्मम ।
कृतास्त्रोप्यकृतास्त्रो वा वृद्धो वा यदि वा युवा

yamāha kṛṣṇo dāśārhaḥ so'stu senāpatirmama |
kṛtāstropyakṛtāstro vā vṛddho vā yadi vā yuvā

एष नो विजये मूलमेष तात विपर्यये ।
अत्र प्राणाश्च राज्यं च भावाभावौ सुखासुखे

eṣa no vijaye mūlameṣa tāta viparyaye |
atra prāṇāśca rājyaṃ ca bhāvābhāvau sukhāsukhe

एष धाता विधाता च सिद्धिरत्र प्रतिष्ठिता ।
यमाह कृष्णो दाशार्हः सोस्तु नो वाहिनीपतिः

eṣa dhātā vidhātā ca siddhiratra pratiṣṭhitā |
yamāha kṛṣṇo dāśārhaḥ sostu no vāhinīpatiḥ

ब्रवीतु वदतां श्रेष्ठो निशा समभिवर्तते ।
ततः सेनापतिं कृत्वा कृष्णस्य वशवर्तिनः

bravītu vadatāṃ śreṣṭho niśā samabhivartate |
tataḥ senāpatiṃ kṛtvā kṛṣṇasya vaśavartinaḥ

रात्रेः शेषे व्यतिक्रान्ते प्रयास्यामो रणाजिरम् ।
अधिवासितशस्त्राश्च कृतकौतुकमङ्गलाः

rātreḥ śeṣe vyatikrānte prayāsyāmo raṇājiram |
adhivāsitaśastrāśca kṛtakautukamaṅgalāḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा धर्मराजस्य धीमतः ।
अब्रवीत्पुण्डरीकाक्षो धनञ्जयमवेक्ष्य ह

tasya tadvacanaṃ śrutvā dharmarājasya dhīmataḥ |
abravītpuṇḍarīkākṣo dhanañjayamavekṣya ha

ममाप्येते महाराज भवद्भिर्य उदाहृताः ।
नेतारस्तव सेनाया मता विक्रान्तयोधिनः

mamāpyete mahārāja bhavadbhirya udāhṛtāḥ |
netārastava senāyā matā vikrāntayodhinaḥ

सर्व एव समर्था हि तव शत्रुं प्रबाधितुम् ।
इन्द्रस्यापि भयं ह्येते जनयेयुर्महाहवे

sarva eva samarthā hi tava śatruṃ prabādhitum |
indrasyāpi bhayaṃ hyete janayeyurmahāhave

किं पुनर्धार्तराष्ट्राणां लुब्धानां पापचेतसाम् ।
मयापि हि महाबाहो त्वत्प्रियार्थं महाहवे

kiṃ punardhārtarāṣṭrāṇāṃ lubdhānāṃ pāpacetasām |
mayāpi hi mahābāho tvatpriyārthaṃ mahāhave

कृतो यत्नो महांस्तत्र शमः स्यादिति भारत ।
धर्मस्य गतमानृण्यं न स्म वाच्या विवक्षताम्

kṛto yatno mahāṃstatra śamaḥ syāditi bhārata |
dharmasya gatamānṛṇyaṃ na sma vācyā vivakṣatām

कृतार्थं मन्यते बाल आत्मनमविचक्षणः ।
धार्तराष्ट्रो बलस्थं च पश्यत्यात्मानमातुरः

kṛtārthaṃ manyate bāla ātmanamavicakṣaṇaḥ |
dhārtarāṣṭro balasthaṃ ca paśyatyātmānamāturaḥ

युज्यतां वाहिनी साधु वधसाध्या हि मे मताः ।
न धार्तराष्ट्राः शक्ष्यन्ति स्थातुं दृष्ट्वा धनञ्जयम्

yujyatāṃ vāhinī sādhu vadhasādhyā hi me matāḥ |
na dhārtarāṣṭrāḥ śakṣyanti sthātuṃ dṛṣṭvā dhanañjayam

भीमसेनं च सङ्क्रुद्धं यमौ चापि यमोपमौ ।
युयुधानं द्वितीयं च धृष्टद्युम्नममर्षणम्

bhīmasenaṃ ca saṅkruddhaṃ yamau cāpi yamopamau |
yuyudhānaṃ dvitīyaṃ ca dhṛṣṭadyumnamamarṣaṇam

अभिमन्युं द्रौपदेयान्विराटद्रुपदावपि ।
अक्षौहिणीपतींश्चान्यान्नरेन्द्रान्भीमविक्रमान्

abhimanyuṃ draupadeyānvirāṭadrupadāvapi |
akṣauhiṇīpatīṃścānyānnarendrānbhīmavikramān

सारवद्बलमस्माकं दुष्प्रधर्षं दुरासदम् ।
धार्तराष्ट्रबलं सङ्ख्ये हनिष्यति न संशयः

sāravadbalamasmākaṃ duṣpradharṣaṃ durāsadam |
dhārtarāṣṭrabalaṃ saṅkhye haniṣyati na saṃśayaḥ

धृष्टद्युम्नमहं मन्ये सेनापतिमरिन्दम ।
(वैशंपायन उवाच)
एवमुक्ते तु कृष्णेन संप्राहृष्यन्नरोत्तमाः

dhṛṣṭadyumnamahaṃ manye senāpatimarindama |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
evamukte tu kṛṣṇena saṃprāhṛṣyannarottamāḥ

तेषां प्रहृष्टमनसां नादः समभवन्महान् ।
योग इत्यथ सैन्यानां त्वरतां संप्रधावताम्

teṣāṃ prahṛṣṭamanasāṃ nādaḥ samabhavanmahān |
yoga ityatha sainyānāṃ tvaratāṃ saṃpradhāvatām

हयवारणशब्दाश्च नेमिघोषाश्च सर्वतः ।
शङ्खदुन्दुभिघोषाश्च तुमुलाः सर्वतोऽभवन्

hayavāraṇaśabdāśca nemighoṣāśca sarvataḥ |
śaṅkhadundubhighoṣāśca tumulāḥ sarvato'bhavan

तद्रुग्रं सागरनिभं क्षुब्धं बलसमागमम् ।
रथपत्तिगजोदयं महोर्मिभिरिवाकुलम्

tadrugraṃ sāgaranibhaṃ kṣubdhaṃ balasamāgamam |
rathapattigajodayaṃ mahormibhirivākulam

धावतामाहुयानानां तनुत्राणि च बध्नताम् ।
प्रयास्यतां पाण्डवानां ससैन्यानां समन्ततः

dhāvatāmāhuyānānāṃ tanutrāṇi ca badhnatām |
prayāsyatāṃ pāṇḍavānāṃ sasainyānāṃ samantataḥ

गङ्गेव पूर्णा दुर्धर्षा समदृश्यत वाहिनी ।
अग्रानीके भीमसेनो माद्रीपुत्रौ च दंशितौ

gaṅgeva pūrṇā durdharṣā samadṛśyata vāhinī |
agrānīke bhīmaseno mādrīputrau ca daṃśitau

सौभद्रो द्रौपदेयाश्च धृष्टद्युम्नस्य पार्षतः ।
प्रभद्रकाश्च पञ्चाला भीमसेनमुखा ययुः

saubhadro draupadeyāśca dhṛṣṭadyumnasya pārṣataḥ |
prabhadrakāśca pañcālā bhīmasenamukhā yayuḥ

ततः शब्दः समभवत्सुमुद्रस्येव पर्वणि ।

tataḥ śabdaḥ samabhavatsumudrasyeva parvaṇi |

फल्गु यच्चं बलं किंचिद्यच्चापि कृशदुर्बलम् ।
तत्सङ्गृह्य ययौ राजा ये चापि परिचारकाः

phalgu yaccaṃ balaṃ kiṃcidyaccāpi kṛśadurbalam |
tatsaṅgṛhya yayau rājā ye cāpi paricārakāḥ

उपप्लाव्ये तु पाञ्चाली द्रौपदी सत्यवादिनी ।
सह स्त्रीभिर्निनवृते दासीदाससमावृता

upaplāvye tu pāñcālī draupadī satyavādinī |
saha strībhirninavṛte dāsīdāsasamāvṛtā

कृत्वा मूलप्रतीकारं गुल्मैः स्थावरजङ्गमैः ।
स्कन्धावारेण महता प्रययुः पाण्डुनन्दनाः

kṛtvā mūlapratīkāraṃ gulmaiḥ sthāvarajaṅgamaiḥ |
skandhāvāreṇa mahatā prayayuḥ pāṇḍunandanāḥ

ददतो गां हिरण्यं च ब्राह्मणैरभिसंवृताः ।
स्तूयमाना ययू राजन्रथैर्मणिविभूषितैः

dadato gāṃ hiraṇyaṃ ca brāhmaṇairabhisaṃvṛtāḥ |
stūyamānā yayū rājanrathairmaṇivibhūṣitaiḥ

केकया धृष्टकेतुश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ।
श्रेणिमान्वसुदानश्च शिखण्डी चापराजितः

kekayā dhṛṣṭaketuśca putraḥ kāśyasya cābhibhūḥ |
śreṇimānvasudānaśca śikhaṇḍī cāparājitaḥ

हृष्टास्तुष्टाः कवचिनः सशस्त्राः समलङ्कृताः ।
राजानमन्वयुः सर्वे परिवार्य युधिष्ठिरम्

hṛṣṭāstuṣṭāḥ kavacinaḥ saśastrāḥ samalaṅkṛtāḥ |
rājānamanvayuḥ sarve parivārya yudhiṣṭhiram

जघनार्धे विराटश्च याज्ञसेनिश्च सौमकिः ।
सुधर्मा कुन्तिभोजश्च धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः

jaghanārdhe virāṭaśca yājñaseniśca saumakiḥ |
sudharmā kuntibhojaśca dhṛṣṭadyumnasya cātmajāḥ

रथायुतानि चत्वारि हयाः पञ्चगुणास्तथा ।
पत्तिसैन्यं दशगुणं गजानामयुतानि षट्

rathāyutāni catvāri hayāḥ pañcaguṇāstathā |
pattisainyaṃ daśaguṇaṃ gajānāmayutāni ṣaṭ

अनाधृष्टिश्चेकितानो धृष्टकेतुश्च सात्यकिः ।
परिवार्य ययुः सर्वे वासुदेवधनञ्जयौ

anādhṛṣṭiścekitāno dhṛṣṭaketuśca sātyakiḥ |
parivārya yayuḥ sarve vāsudevadhanañjayau

आसाद्य तु कुरुक्षेत्रं व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
पाण्डवाः समदृश्यन्त नर्दन्तो वृषभा इव

āsādya tu kurukṣetraṃ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
pāṇḍavāḥ samadṛśyanta nardanto vṛṣabhā iva

तेऽवगाह्य कुरुक्षेत्रं शङ्खान्दध्मुररिन्दमाः ।
तथैव दध्मतुः शङ्खं वासुदेवधनञ्जयौ

te'vagāhya kurukṣetraṃ śaṅkhāndadhmurarindamāḥ |
tathaiva dadhmatuḥ śaṅkhaṃ vāsudevadhanañjayau

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
निशम्य सर्वसैन्यानि समहष्यन्त सर्वशः

pāñcajanyasya nirghoṣaṃ visphūrjitamivāśaneḥ |
niśamya sarvasainyāni samahaṣyanta sarvaśaḥ

शङ्खदुन्दुभिसंहृष्टः सिंहनादस्तरस्विनाम् ।
पृथिवीं चान्तरिक्षं च सागरांश्चान्वनादयत्

śaṅkhadundubhisaṃhṛṣṭaḥ siṃhanādastarasvinām |
pṛthivīṃ cāntarikṣaṃ ca sāgarāṃścānvanādayat