अध्याय 144: विदुर का शोक और कुन्ती कर्ण के पास

असिद्धानुनये कृष्णे कुरुभ्यः पाण्डवान्गते ।
अभिगम्य पृथां क्षत्ता शनैः शोचन्निवाब्रवीत्

asiddhānunaye kṛṣṇe kurubhyaḥ pāṇḍavāngate |
abhigamya pṛthāṃ kṣattā śanaiḥ śocannivābravīt

जानासि मे जीवपुत्री भावं नित्यमविग्रहे ।
क्रोशतो नच गृह्णीते वचनं मे सुयोधनः

jānāsi me jīvaputrī bhāvaṃ nityamavigrahe |
krośato naca gṛhṇīte vacanaṃ me suyodhanaḥ

उपपन्नो ह्यसौ राजा चेदिपाञ्चालकेकयैः ।
भीमार्जुनाभ्यां कृष्णेन युयुधानयमैरपि

upapanno hyasau rājā cedipāñcālakekayaiḥ |
bhīmārjunābhyāṃ kṛṣṇena yuyudhānayamairapi

उपप्लाव्ये निविष्टोऽपि धर्ममेव युधिष्ठिरः ।
काङ्क्षते ज्ञातिसौहार्दाद्बलवान्दुर्बलो यथा

upaplāvye niviṣṭo'pi dharmameva yudhiṣṭhiraḥ |
kāṅkṣate jñātisauhārdādbalavāndurbalo yathā

राजा तु धृतराष्ट्रोऽयं वयोवृद्धो न शाम्यति ।
मत्तः पुत्रमदेनैव विधर्मे पथि वर्तते

rājā tu dhṛtarāṣṭro'yaṃ vayovṛddho na śāmyati |
mattaḥ putramadenaiva vidharme pathi vartate

जयद्रथस्य कर्णस्य तथा दुःशासनस्य च ।
सौबलस्य च दुर्बुद्ध्या मिथो भेदः प्रपत्स्यते ।

jayadrathasya karṇasya tathā duḥśāsanasya ca |
saubalasya ca durbuddhyā mitho bhedaḥ prapatsyate |

अधर्मेम हि धर्मिष्ठं ह्रियते राज्यमीदृशम् ।
येषां तेषामयं धर्मः सानुबन्धो भविष्यति

adharmema hi dharmiṣṭhaṃ hriyate rājyamīdṛśam |
yeṣāṃ teṣāmayaṃ dharmaḥ sānubandho bhaviṣyati

क्रियमाणे बलाद्धर्मे कुरुभिः को न संज्वरेत् ।
असाम्ना केशवे याते समुद्योक्ष्यन्ति पाण्डवाः

kriyamāṇe balāddharme kurubhiḥ ko na saṃjvaret |
asāmnā keśave yāte samudyokṣyanti pāṇḍavāḥ

ततः कुरूणामनयो भविता वीरनाशनः ।
चिन्तयन्न लभे निद्रामहःसु च निशासु च

tataḥ kurūṇāmanayo bhavitā vīranāśanaḥ |
cintayanna labhe nidrāmahaḥsu ca niśāsu ca

श्रुत्वा तु कुन्ती तद्वाक्यमर्थकामेन भाषितम् ।
सा निःश्वसन्ती दुःखार्ता मनसा विममर्श ह

śrutvā tu kuntī tadvākyamarthakāmena bhāṣitam |
sā niḥśvasantī duḥkhārtā manasā vimamarśa ha

धिगस्त्वर्थं यत्कृतेयं सुमहाञ्ज्ञातिसंक्षयः ।
वर्त्स्यते सुहृदां चैव युद्धेऽस्मिन्वै पराभवः

dhigastvarthaṃ yatkṛteyaṃ sumahāñjñātisaṃkṣayaḥ |
vartsyate suhṛdāṃ caiva yuddhe'sminvai parābhavaḥ

पाण्डवाश्चेदिपञ्चाला यादवाश्च समागताः ।
भारतैः सह योत्स्यन्ति किं नु दुःखमतःपरम्

pāṇḍavāścedipañcālā yādavāśca samāgatāḥ |
bhārataiḥ saha yotsyanti kiṃ nu duḥkhamataḥparam

पश्ये दोषं ध्रुवं युद्धे तथाऽयुद्धे पराभवम् ।
अधनस्य मृतं श्रेयो न हि ज्ञातिक्षयो जयः ।
इति मे चिन्तयन्त्या वै हृदि दुःखं प्रवर्तते

paśye doṣaṃ dhruvaṃ yuddhe tathā'yuddhe parābhavam |
adhanasya mṛtaṃ śreyo na hi jñātikṣayo jayaḥ |
iti me cintayantyā vai hṛdi duḥkhaṃ pravartate

पितामहः शान्तनव आचार्यश्च युधां पतिः ।
कर्णश्च धार्तराष्ट्रार्थं वर्धयन्ति भयं मम

pitāmahaḥ śāntanava ācāryaśca yudhāṃ patiḥ |
karṇaśca dhārtarāṣṭrārthaṃ vardhayanti bhayaṃ mama

नाचार्यः कामवाञ्शिष्यैद्रौणोयुद्ध्येत जातुचित् ।
पाण्डवेषु कथं हार्दं कुर्यान्न च पितामहः ।

nācāryaḥ kāmavāñśiṣyaidrauṇoyuddhyeta jātucit |
pāṇḍaveṣu kathaṃ hārdaṃ kuryānna ca pitāmahaḥ |

अयं त्वेको वृथादृष्टिर्धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ।
मोहानुवर्ती सततं पापो द्वेष्टि च पाण्डवान्

ayaṃ tveko vṛthādṛṣṭirdhārtarāṣṭrasya durmateḥ |
mohānuvartī satataṃ pāpo dveṣṭi ca pāṇḍavān

महत्यनर्थे निर्बन्धी बलवांश्च विशेषतः ।
कर्णः सदा पाण्डवानां तन्मे दहति संप्रति

mahatyanarthe nirbandhī balavāṃśca viśeṣataḥ |
karṇaḥ sadā pāṇḍavānāṃ tanme dahati saṃprati

आशंसे त्वद्य कर्णस्य मनोऽहं पाण्डवान्प्रति ।
ग्रसादयितुमासाद्य दर्शयन्ती यथातथम्

āśaṃse tvadya karṇasya mano'haṃ pāṇḍavānprati |
grasādayitumāsādya darśayantī yathātatham

तोषितो भगवान्यत्र दुर्वासा मे वरं ददौ ।
आह्वानं मन्त्रसंयुक्तं वसन्त्याः पितृवेश्मनि

toṣito bhagavānyatra durvāsā me varaṃ dadau |
āhvānaṃ mantrasaṃyuktaṃ vasantyāḥ pitṛveśmani

साहमन्तःपुरे राज्ञः कुन्तिभोजपुरस्कृता ।
चिन्तयन्ती बहुविधं हृदयेन विदूयता

sāhamantaḥpure rājñaḥ kuntibhojapuraskṛtā |
cintayantī bahuvidhaṃ hṛdayena vidūyatā

बलाबलं च मन्त्राणां ब्राह्मणस्य च वाग्बलम् ।
स्त्रीभावाद्बालभावाच्च चिन्तयन्ती पुनः पुनः

balābalaṃ ca mantrāṇāṃ brāhmaṇasya ca vāgbalam |
strībhāvādbālabhāvācca cintayantī punaḥ punaḥ

धात्र्या विस्रब्धया गुप्ता सखीजनवृता तदा ।
दोषं परिहरन्ती च पितुश्चारित्र्यरक्षिणी

dhātryā visrabdhayā guptā sakhījanavṛtā tadā |
doṣaṃ pariharantī ca pituścāritryarakṣiṇī

कथं नु सुकृतं मे स्यान्नापराधवती कथम् ।
भवेयमिति संचिन्त्य ब्राह्मणं तं नमस्य च

kathaṃ nu sukṛtaṃ me syānnāparādhavatī katham |
bhaveyamiti saṃcintya brāhmaṇaṃ taṃ namasya ca

कौतूहलात्तु तं लब्धा बालिश्यादाचरं तदा ।
कन्या सती देवमर्कमासादयमहं ततः

kautūhalāttu taṃ labdhā bāliśyādācaraṃ tadā |
kanyā satī devamarkamāsādayamahaṃ tataḥ

योऽसौ कानीनगर्भो मे पुत्रवत्परिरक्षितः ।
कस्मान्न कुर्याद्वचनं पथ्यं भ्रातृहितं तथा

yo'sau kānīnagarbho me putravatparirakṣitaḥ |
kasmānna kuryādvacanaṃ pathyaṃ bhrātṛhitaṃ tathā

इति कुन्ती विनिश्चित्य कार्यनिश्चयमुत्तमम् ।
कार्यार्थमभिनिश्चित्य ययौ भागीरथीं प्रति

iti kuntī viniścitya kāryaniścayamuttamam |
kāryārthamabhiniścitya yayau bhāgīrathīṃ prati

आत्मजस्य ततस्तस्य घृणिनः सत्यसङ्गिनः ।
गङ्गातीरे पृथापश्यञ्जपस्थानमनुत्तमम्

ātmajasya tatastasya ghṛṇinaḥ satyasaṅginaḥ |
gaṅgātīre pṛthāpaśyañjapasthānamanuttamam

प्राङ्मुखस्योर्ध्वबाहोः सा पर्यतिष्ठत पृष्ठतः ।
जप्यावसानं कार्यार्थं प्रतीक्षन्ती तपस्विनी

prāṅmukhasyordhvabāhoḥ sā paryatiṣṭhata pṛṣṭhataḥ |
japyāvasānaṃ kāryārthaṃ pratīkṣantī tapasvinī

अतिष्ठत्सूर्यतापार्ता कर्णस्योत्तरवाससि ।
कौरव्यपत्नी वार्ष्णेयी मद्ममालेव शुष्यती

atiṣṭhatsūryatāpārtā karṇasyottaravāsasi |
kauravyapatnī vārṣṇeyī madmamāleva śuṣyatī

आपृष्ठतापाञ्जप्त्वा स परिवृत्त्य यतव्रतः ।
दृष्ट्वा कुन्तीमुपातिष्ठदभिवाद्य कृताञ्जलिः

āpṛṣṭhatāpāñjaptvā sa parivṛttya yatavrataḥ |
dṛṣṭvā kuntīmupātiṣṭhadabhivādya kṛtāñjaliḥ

यथान्यायं महातेजा मानी धर्मभृतां वरः ।
उत्स्मयन्प्रणतः प्राह कुन्तीं वैकर्तनो वृषः

yathānyāyaṃ mahātejā mānī dharmabhṛtāṃ varaḥ |
utsmayanpraṇataḥ prāha kuntīṃ vaikartano vṛṣaḥ