अध्याय 143: कर्ण के पराजय-स्वप्न और श्रीकृष्ण से विदा

केशवस्य तु तद्वाक्यं कर्णः श्रुत्वा हितं शुभम् ।
अब्रवीदभिसंपूज्य कृष्णं तं मधुसूदनम्

keśavasya tu tadvākyaṃ karṇaḥ śrutvā hitaṃ śubham |
abravīdabhisaṃpūjya kṛṣṇaṃ taṃ madhusūdanam

जानन्मां किं महाबाहो संमोहयितुमिच्छसि ।
योयं पृथिव्याः कार्त्स्न्येन विनाशः समुपस्थितः

jānanmāṃ kiṃ mahābāho saṃmohayitumicchasi |
yoyaṃ pṛthivyāḥ kārtsnyena vināśaḥ samupasthitaḥ

निमित्तं तत्र शकुनिरहं दुःशासनस्तथा ।
दुर्योधनश्च नृपतिर्धृतराष्ट्रसुतोऽभवत्

nimittaṃ tatra śakunirahaṃ duḥśāsanastathā |
duryodhanaśca nṛpatirdhṛtarāṣṭrasuto'bhavat

असंशयमिदं कृष्ण महद्युद्धमुपस्थितम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च घोरं रुधिरकर्दमम्

asaṃśayamidaṃ kṛṣṇa mahadyuddhamupasthitam |
pāṇḍavānāṃ kurūṇāṃ ca ghoraṃ rudhirakardamam

राजानो राजपुत्राश्च दुर्योधनवशानुगाः ।
रणे शस्त्राग्निना दग्धाः प्राप्स्यन्ति यमसादनम्

rājāno rājaputrāśca duryodhanavaśānugāḥ |
raṇe śastrāgninā dagdhāḥ prāpsyanti yamasādanam

स्वप्ना हि बहवो घोरा दृश्यन्ते मधुसूदन ।
निमित्तानि च घोराणि तथोत्पाताः सुदारुणाः

svapnā hi bahavo ghorā dṛśyante madhusūdana |
nimittāni ca ghorāṇi tathotpātāḥ sudāruṇāḥ

पराजयं धार्तराष्ट्रे विजयं च युधिष्ठिरे ।
संसन्त इव वार्ष्णेय विविधा रोमहर्षणाः

parājayaṃ dhārtarāṣṭre vijayaṃ ca yudhiṣṭhire |
saṃsanta iva vārṣṇeya vividhā romaharṣaṇāḥ

प्राजापत्यं हि नक्षत्रं ग्रहस्तीक्ष्णो महाद्युतिः ।
शनैश्चरः पीडयति पीडयन्प्राणिनोऽधिकम्

prājāpatyaṃ hi nakṣatraṃ grahastīkṣṇo mahādyutiḥ |
śanaiścaraḥ pīḍayati pīḍayanprāṇino'dhikam

कृत्वा चाङ्गारको वक्रं ज्येष्ठायां मधुसूदन ।
अनुराधां प्रार्थयते मैत्रं संगमयन्निव ।

kṛtvā cāṅgārako vakraṃ jyeṣṭhāyāṃ madhusūdana |
anurādhāṃ prārthayate maitraṃ saṃgamayanniva |

नूनं महद्भयं कृष्ण कुरूणां समुपस्थितम् ।
विशेषेण हि वार्ष्णेय चित्रां पीडयते ग्रहः

nūnaṃ mahadbhayaṃ kṛṣṇa kurūṇāṃ samupasthitam |
viśeṣeṇa hi vārṣṇeya citrāṃ pīḍayate grahaḥ

सोमस्य लक्ष्म व्यावृत्तं राहुरर्कमुपैति च ।
दिवश्चोल्काः पतन्त्येताः सनिर्घाताः सकंपनाः

somasya lakṣma vyāvṛttaṃ rāhurarkamupaiti ca |
divaścolkāḥ patantyetāḥ sanirghātāḥ sakaṃpanāḥ

निष्टनन्ति च मातङ्गा मुञ्चन्त्यश्रूणि वाजिनः ।
पानीयं यवसं चापि नाभिनन्दन्ति माधव

niṣṭananti ca mātaṅgā muñcantyaśrūṇi vājinaḥ |
pānīyaṃ yavasaṃ cāpi nābhinandanti mādhava

प्रादुर्भूतेषु चैतेषु भयमाहुरुपास्थितम् ।
निमित्तेषु महाबाहो दारुणं प्राणिनाशनम्

prādurbhūteṣu caiteṣu bhayamāhurupāsthitam |
nimitteṣu mahābāho dāruṇaṃ prāṇināśanam

अल्पे भुक्ते पुरीषं च प्रभूतमिह दृश्यते ।
वाजिनां वारणानां च मनुष्याणां च केशव

alpe bhukte purīṣaṃ ca prabhūtamiha dṛśyate |
vājināṃ vāraṇānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca keśava

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु सर्वेषु मधुसूदन ।
पराभवस्य तल्लिङ्गमिति प्राहुर्मनीषिणः

dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu sarveṣu madhusūdana |
parābhavasya talliṅgamiti prāhurmanīṣiṇaḥ

प्रहृष्टं वाहनं कृष्ण पाण्डवानां प्रचक्षते ।
प्रदक्षिणा मृगाश्चैव तत्तेषां जयलक्षणम्

prahṛṣṭaṃ vāhanaṃ kṛṣṇa pāṇḍavānāṃ pracakṣate |
pradakṣiṇā mṛgāścaiva tatteṣāṃ jayalakṣaṇam

अपसव्या मृगाः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य केशव ।
वाचश्चाप्यशरीरिण्यस्तकत्पराभवलक्षणम्

apasavyā mṛgāḥ sarve dhārtarāṣṭrasya keśava |
vācaścāpyaśarīriṇyastakatparābhavalakṣaṇam

मयूराः पुण्यशकुना हंससारसचातकाः ।
जीवञ्जीवकसङ्घाश्चाप्यनुगच्छन्ति पाण्डवान्

mayūrāḥ puṇyaśakunā haṃsasārasacātakāḥ |
jīvañjīvakasaṅghāścāpyanugacchanti pāṇḍavān

गृध्राः कङ्का बकाः श्येना यातुधानास्तथा वृकाः ।
मक्षिकाणां च सङ्घाता अनुधावन्ति कौरवान्

gṛdhrāḥ kaṅkā bakāḥ śyenā yātudhānāstathā vṛkāḥ |
makṣikāṇāṃ ca saṅghātā anudhāvanti kauravān

धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु भेरीणां नास्ति निःस्वनः ।
अनाहताः पाण्डवानां नदन्ति पटहाः किल

dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu bherīṇāṃ nāsti niḥsvanaḥ |
anāhatāḥ pāṇḍavānāṃ nadanti paṭahāḥ kila

उदपानाश्च नर्दन्ति यथा गोवृषभास्तथा ।
धार्तराष्ट्रस्य सैन्येषु तत्पराभवलक्षणम्

udapānāśca nardanti yathā govṛṣabhāstathā |
dhārtarāṣṭrasya sainyeṣu tatparābhavalakṣaṇam

मांसशोणितवर्षं च वृष्टं देवेन माधव ।
तथा गन्धर्वनगरं भानुमत्समुपस्थितम्

māṃsaśoṇitavarṣaṃ ca vṛṣṭaṃ devena mādhava |
tathā gandharvanagaraṃ bhānumatsamupasthitam

सप्राकारं सपरिखं सवप्रं चारुतोरणम् ।
कृष्णश्च परिघस्तत्र भानुमावृत्य तिष्ठति

saprākāraṃ saparikhaṃ savapraṃ cārutoraṇam |
kṛṣṇaśca parighastatra bhānumāvṛtya tiṣṭhati

उदयास्तमने संध्ये वेदयन्ती महद्भयम् ।
शिवा च वाशते घोरं तत्पराभवलक्षणम्

udayāstamane saṃdhye vedayantī mahadbhayam |
śivā ca vāśate ghoraṃ tatparābhavalakṣaṇam

एकपक्षाक्षिचरणाः पक्षिणो मधुसूदन ।
उत्सृजन्ति महद्धोरं तत्पराभवलक्षणम्

ekapakṣākṣicaraṇāḥ pakṣiṇo madhusūdana |
utsṛjanti mahaddhoraṃ tatparābhavalakṣaṇam

कृष्णग्रीवाश्च शकुना रक्तपादा भयानकाः ।
सन्ध्यामिमुखा यान्ति तत्पराभवलक्षणम्

kṛṣṇagrīvāśca śakunā raktapādā bhayānakāḥ |
sandhyāmimukhā yānti tatparābhavalakṣaṇam

ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि गुरूंश्च मधुसूदन ।
भृत्यान्भक्तिमतश्चापि तत्पराभवलक्षणम्

brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi gurūṃśca madhusūdana |
bhṛtyānbhaktimataścāpi tatparābhavalakṣaṇam

पूर्वा दिग्लोहिताकारा शस्त्रवर्णा च दक्षिणा ।
आमपात्रप्रतीकाशा पश्चिमा मधुसूदन ।

pūrvā diglohitākārā śastravarṇā ca dakṣiṇā |
āmapātrapratīkāśā paścimā madhusūdana |

उत्तरा शङ्खवर्णाभा दिशां वर्णा उदाहृताः ॥
प्रदीप्ताश्च दिशः सर्वा धार्तराष्ट्रस्य माधव ।

uttarā śaṅkhavarṇābhā diśāṃ varṇā udāhṛtāḥ ||
pradīptāśca diśaḥ sarvā dhārtarāṣṭrasya mādhava |

महद्भयं वेदयन्ति तस्मिन्नुत्पातदर्शने ॥
सहस्रपादं प्रासादं स्वप्नान्ते स्म युधिष्ठिरः ।

mahadbhayaṃ vedayanti tasminnutpātadarśane ||
sahasrapādaṃ prāsādaṃ svapnānte sma yudhiṣṭhiraḥ |

अधिरोहन्मया दृष्टः सह भ्रातृभिरच्युत ॥
श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे वै शुक्लवाससः ।

adhirohanmayā dṛṣṭaḥ saha bhrātṛbhiracyuta ||
śvetoṣṇīṣāśca dṛśyante sarve vai śuklavāsasaḥ |

आसनानि च शुभ्राणि सर्वेषामुपलक्षये ॥
तव चापि मया कृष्ण स्वप्नान्ते रुधिराविला ।

āsanāni ca śubhrāṇi sarveṣāmupalakṣaye ||
tava cāpi mayā kṛṣṇa svapnānte rudhirāvilā |

आन्त्रेण पृथिवी दृष्टा परिक्षिप्ता जनार्दन ॥
अस्थिसञ्चयमारूढश्चामितौजा यधिष्ठिरः ।

āntreṇa pṛthivī dṛṣṭā parikṣiptā janārdana ||
asthisañcayamārūḍhaścāmitaujā yadhiṣṭhiraḥ |

सुवर्णपात्र्यां संहृष्टो भुक्तवान्घृतपायसम् ॥
युधिष्ठिरो मया दृष्टो ग्रसमानो वसुन्धराम् ।

suvarṇapātryāṃ saṃhṛṣṭo bhuktavānghṛtapāyasam ||
yudhiṣṭhiro mayā dṛṣṭo grasamāno vasundharām |

उच्चं पर्वतमारूढो भीमकर्मा वृकोदरः ।
गदापाणिर्नरव्याघ्रो ग्रसन्निव महीमिमाम्

uccaṃ parvatamārūḍho bhīmakarmā vṛkodaraḥ |
gadāpāṇirnaravyāghro grasanniva mahīmimām

क्षपयिष्यति नः सर्वान्स सुव्यक्तं महारणे ।
विदितं मे हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन्

kṣapayiṣyati naḥ sarvānsa suvyaktaṃ mahāraṇe |
viditaṃ me hṛṣīkeśa śriyā paramayā jvalan

पाण्डुरं गजमारूढो गाण्डीवी स धनञ्जयः ।
त्वया सार्धं हृषीकेश श्रिया परमया ज्वलन्

pāṇḍuraṃ gajamārūḍho gāṇḍīvī sa dhanañjayaḥ |
tvayā sārdhaṃ hṛṣīkeśa śriyā paramayā jvalan

यूयं सर्वे वधिष्यध्वं तत्र मे नास्ति संशयः ।
पार्थिवान्समरे कृष्ण दुर्योधनपुरोगमान्

yūyaṃ sarve vadhiṣyadhvaṃ tatra me nāsti saṃśayaḥ |
pārthivānsamare kṛṣṇa duryodhanapurogamān

नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः ।
शुक्लकेयूरकण्ठत्राः शुक्लमाल्याम्बरावृताः

nakulaḥ sahadevaśca sātyakiśca mahārathaḥ |
śuklakeyūrakaṇṭhatrāḥ śuklamālyāmbarāvṛtāḥ

अधिरूढा नरव्याघ्रा नरवाहनमुत्तमम् ।
त्रय एते मया दृष्टाः पाण्डुरच्छत्रवाससः

adhirūḍhā naravyāghrā naravāhanamuttamam |
traya ete mayā dṛṣṭāḥ pāṇḍuracchatravāsasaḥ

श्वेतोष्णीषाश्च दृश्यन्ते त्रय एते जनार्दन ।
धार्तराष्ट्रेषु सैन्येषु तान्विजानीहि केशव

śvetoṣṇīṣāśca dṛśyante traya ete janārdana |
dhārtarāṣṭreṣu sainyeṣu tānvijānīhi keśava

अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
रक्तोष्णीषाश्च दृश्यन्ते सर्वे माधव पार्थिवाः

aśvatthāmā kṛpaścaiva kṛtavarmā ca sātvataḥ |
raktoṣṇīṣāśca dṛśyante sarve mādhava pārthivāḥ

उष्ट्रप्रयुक्तमारूढौ भीष्मद्रोणौ महारथौ ।
मया सार्धं महाबाहो धार्तराष्ट्रेण वा विभो

uṣṭraprayuktamārūḍhau bhīṣmadroṇau mahārathau |
mayā sārdhaṃ mahābāho dhārtarāṣṭreṇa vā vibho

अगस्त्यशास्तां च दिशं प्रयाताः स्म जनार्दन ।
अचिरेणैव कालेन प्राप्स्यामो यमसादनम्

agastyaśāstāṃ ca diśaṃ prayātāḥ sma janārdana |
acireṇaiva kālena prāpsyāmo yamasādanam

अहं चान्ये च राजानो यच्च तत्क्षत्रमण्डलम् ।
गाण्डिवाग्निं प्रवेक्ष्याम इति मे नास्ति संशयः

ahaṃ cānye ca rājāno yacca tatkṣatramaṇḍalam |
gāṇḍivāgniṃ pravekṣyāma iti me nāsti saṃśayaḥ

अपस्थितविनाशेयं नूनमद्य वसुंधरा ।
यथा हि मे वचः कर्ण नोपैति हृदयं तव

apasthitavināśeyaṃ nūnamadya vasuṃdharā |
yathā hi me vacaḥ karṇa nopaiti hṛdayaṃ tava

सर्वेषां तात भूतानां विनाशे प्रत्युपस्थिते ।
अनयो नयसङ्काशो हृदयान्नापसर्पति

sarveṣāṃ tāta bhūtānāṃ vināśe pratyupasthite |
anayo nayasaṅkāśo hṛdayānnāpasarpati

अपि त्वां कृष्ण पश्यामो जीवन्तोऽस्मान्महारणात् ।
समुत्तीर्णा महाबाहो वीरक्षत्रविनाशनात्

api tvāṃ kṛṣṇa paśyāmo jīvanto'smānmahāraṇāt |
samuttīrṇā mahābāho vīrakṣatravināśanāt

अथवा सङ्गमः कृष्ण स्वर्गे नो भविता ध्रुवम् ।
तत्रेदानीं समेष्यामः पुनः सार्धं त्वयानघ

athavā saṅgamaḥ kṛṣṇa svarge no bhavitā dhruvam |
tatredānīṃ sameṣyāmaḥ punaḥ sārdhaṃ tvayānagha

इत्युक्त्वा माधवं कर्णः परिष्वज्य च पीडितम् ।
विसर्जितः केशवेन रथोपस्थादवातरत्

ityuktvā mādhavaṃ karṇaḥ pariṣvajya ca pīḍitam |
visarjitaḥ keśavena rathopasthādavātarat

ततः स्वरथामस्थाय जाम्बूनदविभूषितम् ।
महात्मा वै निववृते राधेयो दीनमानसः

tataḥ svarathāmasthāya jāmbūnadavibhūṣitam |
mahātmā vai nivavṛte rādheyo dīnamānasaḥ

ततः शीघ्रतरं प्रायात्केशवः सहसात्यकिः ।
पुनरुच्चारयन्वाणीं याहि याहीति सारथिम्

tataḥ śīghrataraṃ prāyātkeśavaḥ sahasātyakiḥ |
punaruccārayanvāṇīṃ yāhi yāhīti sārathim