अध्याय 136: विदुला का उपदेश पूर्ण, संजय उठ खड़े हुए

नैव राज्ञा दरः कार्यो जातु कस्यांचिदापदि ।
अथ चेदपि दीर्णः स्यान्नैव वर्तेत दीर्णवत्

naiva rājñā daraḥ kāryo jātu kasyāṃcidāpadi |
atha cedapi dīrṇaḥ syānnaiva varteta dīrṇavat

दीर्णं हि दृष्ट्वा राजानं सर्वमेवानुदीर्यते ।
राष्ट्रं बलममात्याश्च पृथक्कुर्वन्ति ते मतीः

dīrṇaṃ hi dṛṣṭvā rājānaṃ sarvamevānudīryate |
rāṣṭraṃ balamamātyāśca pṛthakkurvanti te matīḥ

शत्रुनेके प्रपद्यन्ते प्रजहत्यपरे पुनः ।
अन्ये तु प्रजिहीर्षन्ति ये पुरस्ताद्विमानिताः

śatruneke prapadyante prajahatyapare punaḥ |
anye tu prajihīrṣanti ye purastādvimānitāḥ

य एवात्यन्तसुहृदस्त एनं पर्युपासते ।
अशक्तयः स्वस्तिकामा बद्धवत्सा इला इव

ya evātyantasuhṛdasta enaṃ paryupāsate |
aśaktayaḥ svastikāmā baddhavatsā ilā iva

शोचन्तमनुशोचन्ति पतितानिव बान्धवान् ।
अपि ते पूजिताः पूर्वमपि ते सुहृदो मताः

śocantamanuśocanti patitāniva bāndhavān |
api te pūjitāḥ pūrvamapi te suhṛdo matāḥ

ये राष्ट्रमभिमन्यन्ते राज्ञो व्यसनमीयुषः ।
मा दीदरस्त्वं सुहृदो मा त्वां दीर्णं प्रहासिषुः

ye rāṣṭramabhimanyante rājño vyasanamīyuṣaḥ |
mā dīdarastvaṃ suhṛdo mā tvāṃ dīrṇaṃ prahāsiṣuḥ

प्रभावं पौरुषं बुद्धिं जिज्ञासन्त्या मया तव ।
विदधत्या समाश्वासमुक्तं तेजोविवृद्धये

prabhāvaṃ pauruṣaṃ buddhiṃ jijñāsantyā mayā tava |
vidadhatyā samāśvāsamuktaṃ tejovivṛddhaye

यदेतत्संविजानासि यदि सम्यग्ब्रवीम्यहम् ।
कृत्वा सौम्यमिवात्मानं जायायोत्तिष्ठ सञ्जय

yadetatsaṃvijānāsi yadi samyagbravīmyaham |
kṛtvā saumyamivātmānaṃ jāyāyottiṣṭha sañjaya

अस्ति नः कोशनिचयो महानविदितस्तव ।
तमहं वेद नान्यस्तमुपसंपादयामि ते

asti naḥ kośanicayo mahānaviditastava |
tamahaṃ veda nānyastamupasaṃpādayāmi te

सन्ति नैकशता भूयः सुहृदस्तव सञ्जय ।
सुखदुःखसहा वीर संग्रामादनिवर्तिनः

santi naikaśatā bhūyaḥ suhṛdastava sañjaya |
sukhaduḥkhasahā vīra saṃgrāmādanivartinaḥ

तादृशा हि सहाया वै पुरुषस्य बुभूषतः ।
इष्टं जिहीर्षतः किंचित्सचिवाः शत्रुकर्शन

tādṛśā hi sahāyā vai puruṣasya bubhūṣataḥ |
iṣṭaṃ jihīrṣataḥ kiṃcitsacivāḥ śatrukarśana

तस्यास्त्वीदृशकं वाक्यं श्रुत्वापि स्वल्पचेतसः ।
तमस्त्वपागमत्तस्य सुचित्रार्थपदाक्षरम्

tasyāstvīdṛśakaṃ vākyaṃ śrutvāpi svalpacetasaḥ |
tamastvapāgamattasya sucitrārthapadākṣaram

उदके नौरियं धार्या वक्तव्यं प्रवणे मया ।
यस्य मे भवती नेत्री भविष्यद्भूतिदर्शिनी

udake nauriyaṃ dhāryā vaktavyaṃ pravaṇe mayā |
yasya me bhavatī netrī bhaviṣyadbhūtidarśinī

अहं हि वचनं त्वत्तः शुश्रूषुरपरापरम् ।
किञ्चित्किञ्चित्प्रतिवदंस्तूष्णीमासं मुहुर्मुहुः

ahaṃ hi vacanaṃ tvattaḥ śuśrūṣuraparāparam |
kiñcitkiñcitprativadaṃstūṣṇīmāsaṃ muhurmuhuḥ

अतृप्यन्नमृतस्येव कृच्छ्राल्लब्धस्य बान्धवात् ।
उद्यच्छाम्येष शत्रूणां नियमार्थं जायय च

atṛpyannamṛtasyeva kṛcchrāllabdhasya bāndhavāt |
udyacchāmyeṣa śatrūṇāṃ niyamārthaṃ jāyaya ca

सदश्च इव स क्षिप्तः प्रणुन्नो वाक्यसायकैः ।
तच्चकार तथा सर्वं यथावदनुशासनम्

sadaśca iva sa kṣiptaḥ praṇunno vākyasāyakaiḥ |
taccakāra tathā sarvaṃ yathāvadanuśāsanam

इदमुद्धर्षणं भीमं तेजोवर्धनमुत्तमम् ।
राजानं श्रावयेन्मन्त्री सीदन्तं शत्रुपीडितम्

idamuddharṣaṇaṃ bhīmaṃ tejovardhanamuttamam |
rājānaṃ śrāvayenmantrī sīdantaṃ śatrupīḍitam

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो विजिगीषुणा ।
महीं विजयते क्षिप्रं श्रुत्वा शत्रूंश्च मर्दति

jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo vijigīṣuṇā |
mahīṃ vijayate kṣipraṃ śrutvā śatrūṃśca mardati

इदं पुंसवनं चैव वीराजननमेव च ।
अभीक्ष्णं गर्भिणी श्रुत्वा ध्रुवं वीरं प्रजायते

idaṃ puṃsavanaṃ caiva vīrājananameva ca |
abhīkṣṇaṃ garbhiṇī śrutvā dhruvaṃ vīraṃ prajāyate

विद्याशूरं तपःशूरं दानशूरं तपस्विनम् ।
ब्राह्मया श्रिया दीप्यमानं साधुवादे च संमतम्

vidyāśūraṃ tapaḥśūraṃ dānaśūraṃ tapasvinam |
brāhmayā śriyā dīpyamānaṃ sādhuvāde ca saṃmatam

अर्चिष्मन्तं बलोपेतं महाभागं महारथम् ।
धृतिमन्तमनाधृष्यं जेतारमपराजितम्

arciṣmantaṃ balopetaṃ mahābhāgaṃ mahāratham |
dhṛtimantamanādhṛṣyaṃ jetāramaparājitam

नियन्तारमसाधूनां गोप्तारं धर्मचारिणाम् ।
ईदृशं क्षत्रिया सूते वीरं सत्यपराक्रमम्

niyantāramasādhūnāṃ goptāraṃ dharmacāriṇām |
īdṛśaṃ kṣatriyā sūte vīraṃ satyaparākramam