अध्याय 132: राजधर्म पर युधिष्ठिर को कुन्ती का सन्देश

प्रविश्याथ गृहं तस्याश्चरणावभिवाद्य च ।
आचख्यौ तत्समासेन यद्वृत्तं कुरुसंसदि

praviśyātha gṛhaṃ tasyāścaraṇāvabhivādya ca |
ācakhyau tatsamāsena yadvṛttaṃ kurusaṃsadi

उक्तं बहुविधं वाक्यं ग्रहणीयं सहेतुकम् ।
ऋषिभिश्चैव च मया न चासौ तद्गृहीतवान्

uktaṃ bahuvidhaṃ vākyaṃ grahaṇīyaṃ sahetukam |
ṛṣibhiścaiva ca mayā na cāsau tadgṛhītavān

कालपक्वमिदं सर्वं सुयोधनवशानुगम् ।
सर्वक्षत्रं क्षणेनैव दह्यते पार्थवह्निना ।
आपृच्छे भवतीं शीघ्रं प्रयास्ये पाण्डवान्प्रति

kālapakvamidaṃ sarvaṃ suyodhanavaśānugam |
sarvakṣatraṃ kṣaṇenaiva dahyate pārthavahninā |
āpṛcche bhavatīṃ śīghraṃ prayāsye pāṇḍavānprati

किं वाच्याः पाण्डवेयास्ते भवत्या वचनान्मया ।
तद्ब्रूहि त्वं महाप्रज्ञे शुश्रूषे वचनं तव

kiṃ vācyāḥ pāṇḍaveyāste bhavatyā vacanānmayā |
tadbrūhi tvaṃ mahāprajñe śuśrūṣe vacanaṃ tava

ब्रूयाः केशव राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
भूयांस्ते हीयते धर्मो मा पुत्रक वृथा कृथाः

brūyāḥ keśava rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
bhūyāṃste hīyate dharmo mā putraka vṛthā kṛthāḥ

श्रोत्रियस्येव ते राजन्मन्दकस्याविपश्चितः ।
अनुवाकहता बुद्धिर्धर्ममेवैकमीक्षते

śrotriyasyeva te rājanmandakasyāvipaścitaḥ |
anuvākahatā buddhirdharmamevaikamīkṣate

अङ्गावेक्षस्व धर्मं त्वं यथा सृष्टः स्वयंभुवा ।
बाहुभ्यां क्षत्रियाः सृष्टा बाहुवीर्योपजीविनः

aṅgāvekṣasva dharmaṃ tvaṃ yathā sṛṣṭaḥ svayaṃbhuvā |
bāhubhyāṃ kṣatriyāḥ sṛṣṭā bāhuvīryopajīvinaḥ

क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने ।
श्रृणु चात्रोपमामेकां या वृद्धेभ्यः श्रुता मया

krūrāya karmaṇe nityaṃ prajānāṃ paripālane |
śrṛṇu cātropamāmekāṃ yā vṛddhebhyaḥ śrutā mayā

मुचुकुन्दस्य राजर्षेरददत्पृथिवीमिमाम् ।
पुरा वैश्रवणः प्रीतो न चासौ तद्गृहीतवान्

mucukundasya rājarṣeradadatpṛthivīmimām |
purā vaiśravaṇaḥ prīto na cāsau tadgṛhītavān

बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्रीयामिति कामये ।
ततो वैश्रवणः प्रीतो विस्मितः समपद्यत

bāhuvīryārjitaṃ rājyamaśrīyāmiti kāmaye |
tato vaiśravaṇaḥ prīto vismitaḥ samapadyata

मुचुकुन्दस्ततो राजा सोऽन्वशासद्वसुन्धराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक् क्षत्रधर्ममनुव्रतः

mucukundastato rājā so'nvaśāsadvasundharām |
bāhuvīryārjitāṃ samyak kṣatradharmamanuvrataḥ

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा विन्देन भारत

yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya rājā vindena bhārata

राजा चरति चेद्धर्मं देवत्वायैव कल्पते ।
स चेदधर्मं चरति नरकायैव गच्छति

rājā carati ceddharmaṃ devatvāyaiva kalpate |
sa cedadharmaṃ carati narakāyaiva gacchati

दण्डनीतिः स्वधर्मेण चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्तास्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति

daṇḍanītiḥ svadharmeṇa cāturvarṇyaṃ niyacchati |
prayuktāsvāminā samyagadharmebhyo niyacchati

दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते

daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyakkārtsnyena vartate |
tadā kṛtayuṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम्

kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam |
iti te saṃśayo mā bhūdrājā kālasya kāraṇam

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्

rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca |
yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्रुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्रुते

kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśrute |
tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśrute

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्रुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्रुते

pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśrute |
kaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśrute

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
राजदोषेण हि जगत्स्पृश्यते जगतः स च

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ |
rājadoṣeṇa hi jagatspṛśyate jagataḥ sa ca

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् ।
नैतद्राजर्षिवृत्तं हि यत्र त्वं स्थातुमिच्छसि

rājadharmānavekṣasva pitṛpaitāmahocitān |
naitadrājarṣivṛttaṃ hi yatra tvaṃ sthātumicchasi

न हि वैक्लब्यसंसृष्ट आनृशंस्ये व्यवस्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं फलं किंचन लब्धवान्

na hi vaiklabyasaṃsṛṣṭa ānṛśaṃsye vyavasthitaḥ |
prajāpālanasaṃbhūtaṃ phalaṃ kiṃcana labdhavān

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न चाहं न पितामहः ।
प्रयुक्तवन्तः पूर्वं ते यया चरसि मेधया

na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna cāhaṃ na pitāmahaḥ |
prayuktavantaḥ pūrvaṃ te yayā carasi medhayā

यज्ञो दानं तपः शौर्यं प्रज्ञा सन्तानमेव च ।
माहात्म्यं बलमोजश्च नित्यमाशंसितं मया

yajño dānaṃ tapaḥ śauryaṃ prajñā santānameva ca |
māhātmyaṃ balamojaśca nityamāśaṃsitaṃ mayā

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं दद्युर्मानुषदेवताः ।
दीर्घमायुर्धनं पुत्रान्सम्यगाराधिताः शुभाः

nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ dadyurmānuṣadevatāḥ |
dīrghamāyurdhanaṃ putrānsamyagārādhitāḥ śubhāḥ

पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ।
दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम्

putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca |
dānamadhyayanaṃ yajñaḥ prajānāṃ paripālanam

एतद्धर्ममधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः ।
ते तु वैद्याः कुले जाता अवृत्त्या तात पीडिताः

etaddharmamadharmaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ |
te tu vaidyāḥ kule jātā avṛttyā tāta pīḍitāḥ

यत्र दानपतिं शूरं क्षुधिताः पृथिवीचराः ।
प्राप्य तुष्टाः प्रतिष्ठन्ते धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः

yatra dānapatiṃ śūraṃ kṣudhitāḥ pṛthivīcarāḥ |
prāpya tuṣṭāḥ pratiṣṭhante dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ

दानेनान्यं बलेनान्यं तथा सूनृतयाऽपरम् ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः

dānenānyaṃ balenānyaṃ tathā sūnṛtayā'param |
sarvataḥ pratigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ

ब्राह्मणः प्रचरेद्भैक्षं क्षत्रियः परिपालयेत् ।
वैश्यो धनार्जनं कुर्याच्छूद्रः परिचरेच्च तान्

brāhmaṇaḥ pracaredbhaikṣaṃ kṣatriyaḥ paripālayet |
vaiśyo dhanārjanaṃ kuryācchūdraḥ paricarecca tān

भैक्षं विप्रतिषिद्धं ते कृषिर्नैवोपपद्यते ।
क्षत्रियोऽसि क्षतात्राता बाहुवीर्योपजीविता

bhaikṣaṃ vipratiṣiddhaṃ te kṛṣirnaivopapadyate |
kṣatriyo'si kṣatātrātā bāhuvīryopajīvitā

पित्र्यमंशं महाबाहो निमग्नं पुनरुद्धर ।
साम्ना भेदेन दानेन दण्डेनाथ नयेन वा

pitryamaṃśaṃ mahābāho nimagnaṃ punaruddhara |
sāmnā bhedena dānena daṇḍenātha nayena vā

इतो दुःखतरं किं नु यदहं दीनबान्धवा ।
परपिण्डमुदीक्षे वै त्वां सूत्वा मित्रनन्दन

ito duḥkhataraṃ kiṃ nu yadahaṃ dīnabāndhavā |
parapiṇḍamudīkṣe vai tvāṃ sūtvā mitranandana

युध्यस्व राजधर्मेण मा निमञ्जीः पितामहान् ।
मा गमः क्षीणपुण्यस्त्वं सानुजः पापिकां गतिं

yudhyasva rājadharmeṇa mā nimañjīḥ pitāmahān |
mā gamaḥ kṣīṇapuṇyastvaṃ sānujaḥ pāpikāṃ gatiṃ