अध्याय 129: गान्धारी सभा में पुत्र को समझाती हैं

कृष्णस्य तु वचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनेश्वरः ।
विदुरं सर्वधर्मज्ञं त्वरमाणोऽभ्यभाषत

kṛṣṇasya tu vacaḥ śrutvā dhṛtarāṣṭro janeśvaraḥ |
viduraṃ sarvadharmajñaṃ tvaramāṇo'bhyabhāṣata

गच्छ तात महाप्राज्ञ गान्धारीं दीर्घदर्शिनीम् ।
आनयेह तया सार्धमनुनेष्यामि दुर्मतिम्

gaccha tāta mahāprājña gāndhārīṃ dīrghadarśinīm |
ānayeha tayā sārdhamanuneṣyāmi durmatim

यदि सा न दुरात्मानं शमयेद्दुष्टचेतसम् ।
अपि कृष्णस्य सुहृदस्तिष्ठेम वचने वयम्

yadi sā na durātmānaṃ śamayedduṣṭacetasam |
api kṛṣṇasya suhṛdastiṣṭhema vacane vayam

दुर्बुद्धेर्दुःसहायस्य शमार्थं ब्रुवती वचः ॥
अपि नो व्यसनं घोरं दुर्योधनकृतं महत् ।

durbuddherduḥsahāyasya śamārthaṃ bruvatī vacaḥ ||
api no vyasanaṃ ghoraṃ duryodhanakṛtaṃ mahat |

शमयेच्चिररात्राय योगक्षेमवदव्ययम् ।
राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिनीम् ।

śamayeccirarātrāya yogakṣemavadavyayam |
rājñastu vacanaṃ śrutvā viduro dīrghadarśinīm |

आनयामास गान्धारीं धृतराष्ट्रस्य शासनात्

ānayāmāsa gāndhārīṃ dhṛtarāṣṭrasya śāsanāt

एष गान्धारि पुत्रस्ते दुरात्मा शासनातिगः ।
ऐश्वर्यलोभादैश्वर्यं जीवितं च प्रहास्यति

eṣa gāndhāri putraste durātmā śāsanātigaḥ |
aiśvaryalobhādaiśvaryaṃ jīvitaṃ ca prahāsyati

अशिष्टवदमर्यादः पापैः सह दुरात्मवान् ।
सभाया निर्गतो मूढो व्यतिक्रम्य सुहृद्वचः

aśiṣṭavadamaryādaḥ pāpaiḥ saha durātmavān |
sabhāyā nirgato mūḍho vyatikramya suhṛdvacaḥ

सा भर्तृवचनं श्रुत्वा राजपुत्री यशस्विनी ।
अन्विच्छन्ती महच्छ्रेयो गान्धारी वाक्यमब्रवीत्

sā bhartṛvacanaṃ śrutvā rājaputrī yaśasvinī |
anvicchantī mahacchreyo gāndhārī vākyamabravīt

आनायय सुतं क्षिप्रं राज्यकामुकमातुरम् ।
नहि राज्यमशिष्टेन शक्यं धर्मार्थलोपिना ।
आप्तुमाप्तं तथाऽपीदमविनीतेन सर्वथा

ānāyaya sutaṃ kṣipraṃ rājyakāmukamāturam |
nahi rājyamaśiṣṭena śakyaṃ dharmārthalopinā |
āptumāptaṃ tathā'pīdamavinītena sarvathā

त्वं ह्येवात्र भृशं गर्ह्यो धृतराष्ट्र सुतप्रियः ।
यो जानन्पापतामस्य तत्प्रज्ञामनुवर्तसे

tvaṃ hyevātra bhṛśaṃ garhyo dhṛtarāṣṭra sutapriyaḥ |
yo jānanpāpatāmasya tatprajñāmanuvartase

स एष काममन्युभ्यां प्रलब्धो लोभमास्थितः ।
अशक्योऽद्य त्वया राजन्विनिवर्तयितुं बलात्

sa eṣa kāmamanyubhyāṃ pralabdho lobhamāsthitaḥ |
aśakyo'dya tvayā rājanvinivartayituṃ balāt

राष्ट्रप्रदाने मूढस्य बालिशस्य दुरात्मनः ।
दुःसहायस्य लुब्धस्य धृतराष्ट्रोऽश्रुते फलम्

rāṣṭrapradāne mūḍhasya bāliśasya durātmanaḥ |
duḥsahāyasya lubdhasya dhṛtarāṣṭro'śrute phalam

कथं हि स्वजने भेदमुपेक्षेत महीपतिः ।
भिन्नं हि स्वजनेन त्वां प्रहरिष्यन्ति शत्रवः

kathaṃ hi svajane bhedamupekṣeta mahīpatiḥ |
bhinnaṃ hi svajanena tvāṃ prahariṣyanti śatravaḥ

या हि शक्या महाराज साम्ना भेदेन वा पुनः ।
निस्तर्तुमापदः स्वेषु दण्डं कस्तत्र पातयेत्

yā hi śakyā mahārāja sāmnā bhedena vā punaḥ |
nistartumāpadaḥ sveṣu daṇḍaṃ kastatra pātayet

शासनाद्धृतराष्ट्रस्य दुर्योधनममर्षणम् ।
मातुश्च वचनात्क्षत्ता सभां प्रावेशयत्पुनः

śāsanāddhṛtarāṣṭrasya duryodhanamamarṣaṇam |
mātuśca vacanātkṣattā sabhāṃ prāveśayatpunaḥ

स मातुर्वचनाकाङ्क्षी प्रविवेश पुनः सभाम् ।
अभिताम्रेक्षणः क्रोधान्निश्वसन्निव पन्नगः

sa māturvacanākāṅkṣī praviveśa punaḥ sabhām |
abhitāmrekṣaṇaḥ krodhānniśvasanniva pannagaḥ

तं प्रविष्टमभिप्रेक्ष्य पुत्रमुत्पथमास्थितम् ।
विगर्हमाणा गान्धारी शमार्थं वाक्यमब्रवीत्

taṃ praviṣṭamabhiprekṣya putramutpathamāsthitam |
vigarhamāṇā gāndhārī śamārthaṃ vākyamabravīt

दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम पुत्रक ।
हितं ते सानुबन्धस्य तथाऽऽयत्यांसुखोदयम्

duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama putraka |
hitaṃ te sānubandhasya tathā''yatyāṃsukhodayam

दुर्योधन यदाह त्वां पिता भरतसत्तम ।
भीष्मो द्रोणः कृपः क्षत्ता सुहृदां कुरु तद्वचः

duryodhana yadāha tvāṃ pitā bharatasattama |
bhīṣmo droṇaḥ kṛpaḥ kṣattā suhṛdāṃ kuru tadvacaḥ

भीष्मस्य तु पितुश्चैव मम चापचितिः कृता ।
भवेद्द्रोणमुखानां च सुहृदां शाम्यता त्वया

bhīṣmasya tu pituścaiva mama cāpacitiḥ kṛtā |
bhaveddroṇamukhānāṃ ca suhṛdāṃ śāmyatā tvayā

न हि राज्यं महाप्राज्ञ स्वेन कामेन शक्यते ।
अवाप्तुं रक्षितुं वाऽपि भोक्तुं भरतसत्तम

na hi rājyaṃ mahāprājña svena kāmena śakyate |
avāptuṃ rakṣituṃ vā'pi bhoktuṃ bharatasattama

न ह्यवश्येन्द्रियो राज्यमश्रीयाद्दीर्घमन्तरम् ।
विजितात्मा तु मेधावी स राज्यमभिपालयेत्

na hyavaśyendriyo rājyamaśrīyāddīrghamantaram |
vijitātmā tu medhāvī sa rājyamabhipālayet

कामक्रोधौ हि पुरुषमर्थेभ्यो व्यपकर्षतः ।
तौ तु शत्रू विनिर्जित्य राजा विजयते महीम्

kāmakrodhau hi puruṣamarthebhyo vyapakarṣataḥ |
tau tu śatrū vinirjitya rājā vijayate mahīm

लोकेश्वर प्रभुत्वंहि महदेतद्दुरात्मभिः ।
राज्यं नामेप्सितं स्थानं न शक्यमभिरक्षितुम्

lokeśvara prabhutvaṃhi mahadetaddurātmabhiḥ |
rājyaṃ nāmepsitaṃ sthānaṃ na śakyamabhirakṣitum

इन्द्रियाणि महत्प्रेप्सुर्नियच्छेदर्थधर्मयोः ।
इन्द्रियैर्नियतैर्बुद्धिर्वर्धतेऽग्निरिवेन्धनैः

indriyāṇi mahatprepsurniyacchedarthadharmayoḥ |
indriyairniyatairbuddhirvardhate'gnirivendhanaiḥ

अविधेयानि हीमानि व्यापादयितुमप्यलम् ।
अविधेया इवादान्ता हयाः पथि कुसारथिम्

avidheyāni hīmāni vyāpādayitumapyalam |
avidheyā ivādāntā hayāḥ pathi kusārathim

अविजित्य य आत्मानममात्यान्विजिगीषते ।
अमित्रान्वाऽजितामात्यः सोऽवशः परिहीयते

avijitya ya ātmānamamātyānvijigīṣate |
amitrānvā'jitāmātyaḥ so'vaśaḥ parihīyate

आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण योजयेत् ।
ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते

ātmānameva prathamaṃ dveṣyarūpeṇa yojayet |
tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate

वश्येन्द्रियं जितामात्यं धृतदण्डं विकारिषु ।
परीक्ष्यकारिणं धीरमत्यर्थं श्रीर्निषेवते

vaśyendriyaṃ jitāmātyaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu |
parīkṣyakāriṇaṃ dhīramatyarthaṃ śrīrniṣevate

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुभौ ।
कामक्रोधौ शरीरस्थौ प्रज्ञानं तौ विलुम्पतः

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvubhau |
kāmakrodhau śarīrasthau prajñānaṃ tau vilumpataḥ

याभ्यां हि देवाः स्वर्यातुः स्वर्गस्य पिदधुर्मुखम् ।
बिभ्यतोऽनुपरागस्य कामक्रोधौ स्म वर्धितौ

yābhyāṃ hi devāḥ svaryātuḥ svargasya pidadhurmukham |
bibhyato'nuparāgasya kāmakrodhau sma vardhitau

कामं क्रोधं च लोभं च दम्भं दर्पं च भूमिपः ।
सम्यग्विजेतुं यो वेद स महीमभिजायते

kāmaṃ krodhaṃ ca lobhaṃ ca dambhaṃ darpaṃ ca bhūmipaḥ |
samyagvijetuṃ yo veda sa mahīmabhijāyate

सततं निग्रहे युक्त इन्द्रियाणां भवेन्नृपः ।
ईप्सन्नर्थं च धर्मं च द्विषतां च पराभवम्

satataṃ nigrahe yukta indriyāṇāṃ bhavennṛpaḥ |
īpsannarthaṃ ca dharmaṃ ca dviṣatāṃ ca parābhavam

कामाभिभूतः क्रोधाद्वा यो मिथ्या प्रतिपद्यते ।
स्वेषु चान्येषु वा तस्य न सहाया भवन्त्युत

kāmābhibhūtaḥ krodhādvā yo mithyā pratipadyate |
sveṣu cānyeṣu vā tasya na sahāyā bhavantyuta

एकीभूतैर्महाप्राज्ञैः शूरैररिनिबर्हणैः ।
पाण्डवैः पृथिवीं तात भोक्ष्यसे सहितः सुखी

ekībhūtairmahāprājñaiḥ śūrairarinibarhaṇaiḥ |
pāṇḍavaiḥ pṛthivīṃ tāta bhokṣyase sahitaḥ sukhī

यथा भीष्मः शान्तनवो द्रोणश्चापि महारथः ।
आहतुस्तात तत्सत्यमजेयौ कृष्णपाण्डवौ

yathā bhīṣmaḥ śāntanavo droṇaścāpi mahārathaḥ |
āhatustāta tatsatyamajeyau kṛṣṇapāṇḍavau

प्रपद्यष्व महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ।
प्रसन्नो हि सुखाय स्यादुभयोरेव केशवः

prapadyaṣva mahābāhuṃ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam |
prasanno hi sukhāya syādubhayoreva keśavaḥ

सुहृदामर्थकामानां यो न तिष्ठति शासने ।
प्राज्ञानां कृतविद्यानां स नरः शत्रुनन्दनः

suhṛdāmarthakāmānāṃ yo na tiṣṭhati śāsane |
prājñānāṃ kṛtavidyānāṃ sa naraḥ śatrunandanaḥ

न युद्धे तात कल्याणं न धर्मार्थौ कुतः सुखम् ।
न चापि विजयो नित्यं मा युद्धे चेत आधिथाः

na yuddhe tāta kalyāṇaṃ na dharmārthau kutaḥ sukham |
na cāpi vijayo nityaṃ mā yuddhe ceta ādhithāḥ

भीष्मेण हि महाप्राज्ञ पित्र ते बाह्लिकेन च ।
दत्तोंऽशः पाण्डुपुत्राणां भेदाद्भतैररिन्दम

bhīṣmeṇa hi mahāprājña pitra te bāhlikena ca |
dattoṃ'śaḥ pāṇḍuputrāṇāṃ bhedādbhatairarindama

तस्थ चैतत्प्रदानस्य फलमद्यानुपश्यसि ।
यद्भुङ्क्षे पृथिवीं कृत्स्नां शूरैर्निहतकण्टकाम्

tastha caitatpradānasya phalamadyānupaśyasi |
yadbhuṅkṣe pṛthivīṃ kṛtsnāṃ śūrairnihatakaṇṭakām

प्रयच्छ पाण्डुपुत्राणां यथोचितमरिन्दम ।
यदीच्छसि सहामात्यो भोक्तुमर्धं प्रदीयताम्

prayaccha pāṇḍuputrāṇāṃ yathocitamarindama |
yadīcchasi sahāmātyo bhoktumardhaṃ pradīyatām

अलमर्धं पृथिव्यास्ते महामात्यस्य जीवितुम् ।
सुहृदां वचने तिष्ठन्यशः प्राप्स्यति भारत

alamardhaṃ pṛthivyāste mahāmātyasya jīvitum |
suhṛdāṃ vacane tiṣṭhanyaśaḥ prāpsyati bhārata

श्रीमद्भिरात्मवद्भिस्तैर्बुद्धिमद्भिर्जितेन्द्रियैः ।
पाण्डवैर्विग्रहस्तात भ्रंशयेन्महतः सुखात्

śrīmadbhirātmavadbhistairbuddhimadbhirjitendriyaiḥ |
pāṇḍavairvigrahastāta bhraṃśayenmahataḥ sukhāt

निगृह्य सुहृदां मन्युं शाधि राज्यं यथोचितम् ।
स्वमंशं पाण्डुपुत्रेभ्यः प्रदाय भरतर्षभ

nigṛhya suhṛdāṃ manyuṃ śādhi rājyaṃ yathocitam |
svamaṃśaṃ pāṇḍuputrebhyaḥ pradāya bharatarṣabha

अलमङ्ग निकारोऽयं त्रयोदशसमाः कृतः ।
शमयैनं महाप्राज्ञ कामक्रोधसमेधितम्

alamaṅga nikāro'yaṃ trayodaśasamāḥ kṛtaḥ |
śamayainaṃ mahāprājña kāmakrodhasamedhitam

न चैष शक्तः पार्थानां यस्त्वदर्थमभीप्सति ।
सूतपुत्रो दृढक्रोधो भ्राता दुःशासनश्च ते

na caiṣa śaktaḥ pārthānāṃ yastvadarthamabhīpsati |
sūtaputro dṛḍhakrodho bhrātā duḥśāsanaśca te

भीष्मे द्रोणे कृपे कर्णे भीमसेने धनञ्जये ।
धृष्टद्युम्ने च संक्रुद्धे न स्युः सर्वाः प्रजा ध्रुवम्

bhīṣme droṇe kṛpe karṇe bhīmasene dhanañjaye |
dhṛṣṭadyumne ca saṃkruddhe na syuḥ sarvāḥ prajā dhruvam

अमर्षवशमापन्नो मा कुरूंस्तात जीघनः ।
एषा हि पृथिवी कृत्स्ना मा गमत्त्वत्कृते वधम्

amarṣavaśamāpanno mā kurūṃstāta jīghanaḥ |
eṣā hi pṛthivī kṛtsnā mā gamattvatkṛte vadham

यच्च त्वं मन्यसे मूढ भीष्मद्रोणकृपादयः ।
योत्स्यन्ते सर्वशक्त्येति नैतदद्योपपद्यते

yacca tvaṃ manyase mūḍha bhīṣmadroṇakṛpādayaḥ |
yotsyante sarvaśaktyeti naitadadyopapadyate

समं हि राज्यं प्रीतिश्च स्थानं हि विदितात्मनाम् ।
पाण्डवेष्वथ युष्मासु धर्मस्त्वभ्यधिकस्ततः

samaṃ hi rājyaṃ prītiśca sthānaṃ hi viditātmanām |
pāṇḍaveṣvatha yuṣmāsu dharmastvabhyadhikastataḥ

राजपिण्डभयादेते यदि हास्यन्ति जीवितम् ।
न हि शक्ष्यन्ति राजानं युधिष्ठिरमुदीक्षितुम्

rājapiṇḍabhayādete yadi hāsyanti jīvitam |
na hi śakṣyanti rājānaṃ yudhiṣṭhiramudīkṣitum

न लोभादर्थसंपत्तिर्नराणामिह दृश्यते ।
तदलं तात लोभेन प्रशाम्य भरतर्षभ

na lobhādarthasaṃpattirnarāṇāmiha dṛśyate |
tadalaṃ tāta lobhena praśāmya bharatarṣabha