अध्याय 130: श्रीकृष्ण को बन्दी बनाने का षड्यन्त्र खुला

तत्तु वाक्यमनादृत्य सोऽर्थवन्मातृभाषितम् ।
पुनः प्रतस्थे संरम्भात्सकाशमकृतात्मनाम्

tattu vākyamanādṛtya so'rthavanmātṛbhāṣitam |
punaḥ pratasthe saṃrambhātsakāśamakṛtātmanām

ततः सभाया निर्गम्य मन्त्रयामास कौरवः ।
सौबलेन मताक्षेण राज्ञा शकुनिना सह

tataḥ sabhāyā nirgamya mantrayāmāsa kauravaḥ |
saubalena matākṣeṇa rājñā śakuninā saha

दुर्योधनं धार्तराष्ट्रं कर्णं दुःशासनोऽब्रवीति ।
नोचेत्सन्धास्यसे राजन्स्वेन कामेन पाण्डवैः ।
बद्ध्वैव त्वां प्रदास्यन्ति पाण्डुपुत्राय भारत

duryodhanaṃ dhārtarāṣṭraṃ karṇaṃ duḥśāsano'bravīti |
nocetsandhāsyase rājansvena kāmena pāṇḍavaiḥ |
baddhvaiva tvāṃ pradāsyanti pāṇḍuputrāya bhārata

वैकर्तनं त्वां च मां च त्रीनेतान्भरतर्षभ ।
पाण्डवेभ्यः प्रदास्यन्ति भीष्मद्रोणौ पिता च ते

vaikartanaṃ tvāṃ ca māṃ ca trīnetānbharatarṣabha |
pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmadroṇau pitā ca te

दुःशासनस्य तद्वाक्यं निशम्य भरतर्षभ ।
दुर्योधनो धार्तराष्ट्रो निश्वस्य प्रहसन्निव

duḥśāsanasya tadvākyaṃ niśamya bharatarṣabha |
duryodhano dhārtarāṣṭro niśvasya prahasanniva

एकान्तमुपसृत्येह मन्त्रं पुनरमन्त्रयत् ।
सौबलेन मताक्षेण राज्ञा शकुनिना सह

ekāntamupasṛtyeha mantraṃ punaramantrayat |
saubalena matākṣeṇa rājñā śakuninā saha

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेः सौबलस्य च ।
दुःशासनचतुर्थानामिदमासीद्विचेष्टितम्

duryodhanasya karṇasya śakuneḥ saubalasya ca |
duḥśāsanacaturthānāmidamāsīdviceṣṭitam

पुराऽयमस्मान्गृह्णाति क्षिप्रकारी जनार्दनः ।
सहितो धृतराष्ट्रेण राज्ञा शान्तनवेन च

purā'yamasmāngṛhṇāti kṣiprakārī janārdanaḥ |
sahito dhṛtarāṣṭreṇa rājñā śāntanavena ca

वयमेव हृषीकेशं निगृह्णीम बलादिव ।
प्रसह्य पुरुषव्याघ्रमिन्द्रो वैरोचनिं यथा

vayameva hṛṣīkeśaṃ nigṛhṇīma balādiva |
prasahya puruṣavyāghramindro vairocaniṃ yathā

श्रुत्वा गृहीतं वार्ष्णेयं पाण्डवा हतचेतसः ।
निरुत्साहा भविष्यन्ति भग्नदंष्ट्रा इवोरगाः

śrutvā gṛhītaṃ vārṣṇeyaṃ pāṇḍavā hatacetasaḥ |
nirutsāhā bhaviṣyanti bhagnadaṃṣṭrā ivoragāḥ

अयं ह्येषां महाबाहुः सर्वेषां शर्म वर्म च ।
अस्मिन्गृहीते वरदे ऋषभे सर्वसात्वताम् ।
निरुद्यमा भविष्यन्ति पाण्डवाः सोमकैः सह

ayaṃ hyeṣāṃ mahābāhuḥ sarveṣāṃ śarma varma ca |
asmingṛhīte varade ṛṣabhe sarvasātvatām |
nirudyamā bhaviṣyanti pāṇḍavāḥ somakaiḥ saha

तस्माद्वयमिहैवैकं केशवं क्षिप्रकारिणम् ।
क्रोशतो धृतराष्ट्रस्य बद्ध्वा योत्स्यामहे रिपून्

tasmādvayamihaivaikaṃ keśavaṃ kṣiprakāriṇam |
krośato dhṛtarāṣṭrasya baddhvā yotsyāmahe ripūn

तेषां पापमभिप्रायं पापानां दुष्टचेतसाम् ।
इङ्गितज्ञः कविः क्षिप्रमन्वबुद्ध्यत सात्यकिः

teṣāṃ pāpamabhiprāyaṃ pāpānāṃ duṣṭacetasām |
iṅgitajñaḥ kaviḥ kṣipramanvabuddhyata sātyakiḥ

तदर्थमभिनिष्क्रम्य हार्दिक्येन सहास्थितः ।
अब्रवीत्कृतवर्माणं क्षिप्रं योजय वाहिनीम्

tadarthamabhiniṣkramya hārdikyena sahāsthitaḥ |
abravītkṛtavarmāṇaṃ kṣipraṃ yojaya vāhinīm

व्यूढानीकः सभाद्वारमुपतिष्ठस्व दंशितः ।
यावदाख्याम्यहं चैतत्कृष्णायाक्लिष्टकारिणे

vyūḍhānīkaḥ sabhādvāramupatiṣṭhasva daṃśitaḥ |
yāvadākhyāmyahaṃ caitatkṛṣṇāyākliṣṭakāriṇe

स प्रविश्य सभां वीरः सिंहो गिरिगुहामिव ।
आचष्ट तमभिप्रायं केशवाय महात्मने

sa praviśya sabhāṃ vīraḥ siṃho giriguhāmiva |
ācaṣṭa tamabhiprāyaṃ keśavāya mahātmane

धृतराष्ट्रं ततश्चैव विदुरं चान्वभाषत ।
तेषामेतमभिप्रायमाचचक्षे स्मयन्निव

dhṛtarāṣṭraṃ tataścaiva viduraṃ cānvabhāṣata |
teṣāmetamabhiprāyamācacakṣe smayanniva

धर्मादर्थाच्च कामाच्च कर्म साधुविगर्हितम् ।
मन्दाः कर्तुमिहेच्छन्ति न चावाप्यं कथंचन

dharmādarthācca kāmācca karma sādhuvigarhitam |
mandāḥ kartumihecchanti na cāvāpyaṃ kathaṃcana

पुरा विकुर्वते मूढाः पापात्मानः समागताः ।
धर्षिताः काममन्युभ्यां क्रोधलोभवशानुगाः

purā vikurvate mūḍhāḥ pāpātmānaḥ samāgatāḥ |
dharṣitāḥ kāmamanyubhyāṃ krodhalobhavaśānugāḥ

इमं हि पुण्डरीकाक्षं जिघृक्षन्त्यल्पचेतसः ।
पटेनाग्निं प्रज्वलितं यथा बाला यथा जडाः

imaṃ hi puṇḍarīkākṣaṃ jighṛkṣantyalpacetasaḥ |
paṭenāgniṃ prajvalitaṃ yathā bālā yathā jaḍāḥ

सात्यकेस्तद्वचः श्रुत्वा विदुरो दीर्घदर्शिवान् ।
धृतराष्ट्रं महाबाहुमब्रवीत्कुरुसंसदि

sātyakestadvacaḥ śrutvā viduro dīrghadarśivān |
dhṛtarāṣṭraṃ mahābāhumabravītkurusaṃsadi

राजन्परीतकालास्ते पुत्राः सर्वे परन्तप ।
असक्यमयशस्यं च कर्तुं कर्म समुद्यताः

rājanparītakālāste putrāḥ sarve parantapa |
asakyamayaśasyaṃ ca kartuṃ karma samudyatāḥ

इमं हि पुण्डरीकाक्षमभिभूय प्रसह्य च ।
निग्रहीतुं किलेच्छन्ति सहिता वासवानुजम्

imaṃ hi puṇḍarīkākṣamabhibhūya prasahya ca |
nigrahītuṃ kilecchanti sahitā vāsavānujam

इमं पुरुषशार्दूलमप्रधृष्यं दुरसदम् ।
आसाद्य नभविष्यन्ति पतङ्गा इव पावकम्

imaṃ puruṣaśārdūlamapradhṛṣyaṃ durasadam |
āsādya nabhaviṣyanti pataṅgā iva pāvakam

अयमिच्छन्हि तान्सर्वान्युध्यमानाञ्जनार्दनः ।
सिंहो नागानिव क्रुद्धो गमयेद्यमसादनम्

ayamicchanhi tānsarvānyudhyamānāñjanārdanaḥ |
siṃho nāgāniva kruddho gamayedyamasādanam

न त्वयं निन्दितं कर्म कुर्यात्पापं कथंचन ।
न च धर्मादपक्रामदेच्युतः पुरुषोत्तमः

na tvayaṃ ninditaṃ karma kuryātpāpaṃ kathaṃcana |
na ca dharmādapakrāmadecyutaḥ puruṣottamaḥ

यथा वाराणसी दग्धा साश्वा सरथकुञ्जरा ।
सानुबन्धस्तु कृष्णेन काशीनामृषभो हतः

yathā vārāṇasī dagdhā sāśvā sarathakuñjarā |
sānubandhastu kṛṣṇena kāśīnāmṛṣabho hataḥ

तथा नागपुरं दग्ध्वा शङ्खचक्रगदाधरः ।
स्वयं कालेश्वरो भूत्वा नाशयिष्यति कौरवान्

tathā nāgapuraṃ dagdhvā śaṅkhacakragadādharaḥ |
svayaṃ kāleśvaro bhūtvā nāśayiṣyati kauravān

पारिजातहरं ह्येनमेकं यदुसुखावहम् ।
नाभ्यवर्तत संरब्धो वृत्रहा वसुभिः सह

pārijātaharaṃ hyenamekaṃ yadusukhāvaham |
nābhyavartata saṃrabdho vṛtrahā vasubhiḥ saha

प्राप्य निर्मोचने पाशान्षट्सहस्रांस्तरस्विनः ।
हृतास्ते वासुदेवेन ह्युपसङ्क्रम्य कौरवान्

prāpya nirmocane pāśānṣaṭsahasrāṃstarasvinaḥ |
hṛtāste vāsudevena hyupasaṅkramya kauravān

द्वारमासाद्य सौभस्य विधूय गदया गिरिम् ।
द्युमत्सेनः सहामात्यः कृष्णेन विनिपातितः

dvāramāsādya saubhasya vidhūya gadayā girim |
dyumatsenaḥ sahāmātyaḥ kṛṣṇena vinipātitaḥ

शेषवत्त्वात्कुरूणां तु धर्मापेक्षी तथाऽच्युतः ।
क्षमते पुण्डरीकाक्षः शक्तः सन्पापकर्मणाम्

śeṣavattvātkurūṇāṃ tu dharmāpekṣī tathā'cyutaḥ |
kṣamate puṇḍarīkākṣaḥ śaktaḥ sanpāpakarmaṇām

एते हि यदि गोविन्दमिच्छन्ति सह राजभिः ।
अद्यैवातिथयः सर्वे भविष्यन्ति यमस्य ते

ete hi yadi govindamicchanti saha rājabhiḥ |
adyaivātithayaḥ sarve bhaviṣyanti yamasya te

यथा वायोस्तृणाग्रणि वशं यान्ति बलीयसः ।
तथा चक्रभृतः सर्वे वशमेष्यन्ति कौरवाः

yathā vāyostṛṇāgraṇi vaśaṃ yānti balīyasaḥ |
tathā cakrabhṛtaḥ sarve vaśameṣyanti kauravāḥ

विदुरेणैवमुक्ते तु केशवो वाक्यमब्रवीत् ।
धृतराष्ट्रमभिप्रेक्ष्य सुहृदां श्रृण्वतां मिथः

vidureṇaivamukte tu keśavo vākyamabravīt |
dhṛtarāṣṭramabhiprekṣya suhṛdāṃ śrṛṇvatāṃ mithaḥ

राजन्नेते यदि क्रुद्धा मां निगृह्णीयुरोजसा ।
एते वा मामहं वैनाननुजानीहि पार्थिव

rājannete yadi kruddhā māṃ nigṛhṇīyurojasā |
ete vā māmahaṃ vainānanujānīhi pārthiva

एतान्हि सर्वान्संरब्धान्नियन्तुमहमुत्सहे ।
न त्वहं निन्दितं कर्म कुर्यां पापं कथंचन

etānhi sarvānsaṃrabdhānniyantumahamutsahe |
na tvahaṃ ninditaṃ karma kuryāṃ pāpaṃ kathaṃcana

पाण्डवार्थे हि लुभ्यन्तः स्वार्थान्हास्यन्ति ते सुताः ।
एते चेदेवमिच्छन्ति कृतकार्यो युधिष्ठिरः

pāṇḍavārthe hi lubhyantaḥ svārthānhāsyanti te sutāḥ |
ete cedevamicchanti kṛtakāryo yudhiṣṭhiraḥ

अद्यैव ह्यहमेनांश्च ये चैनाननु भारत ।
निगृह्य राजन्पार्थेभ्यो दद्यां किं दुष्कृतं भवेत्

adyaiva hyahamenāṃśca ye cainānanu bhārata |
nigṛhya rājanpārthebhyo dadyāṃ kiṃ duṣkṛtaṃ bhavet

एष मे निश्चयो राजन्यद्येषोऽस्य विनिश्चयः ।
नर्दन्तु सहिताः शङ्खाः पणवानकनिस्वनैः

eṣa me niścayo rājanyadyeṣo'sya viniścayaḥ |
nardantu sahitāḥ śaṅkhāḥ paṇavānakanisvanaiḥ

अनायासेन पार्थानां पर्वतां च शिवं महत् ।
निगृह्य राजन्पार्थेभ्यो दद्यां चेत्सुकृतं भवेत्

anāyāsena pārthānāṃ parvatāṃ ca śivaṃ mahat |
nigṛhya rājanpārthebhyo dadyāṃ cetsukṛtaṃ bhavet

इदं तु न प्रवर्तेयं निन्दितं कर्म भारत ।
सन्निधौ ते महाराज क्रोधजं पापबुद्धिजम्

idaṃ tu na pravarteyaṃ ninditaṃ karma bhārata |
sannidhau te mahārāja krodhajaṃ pāpabuddhijam

एष दुर्योधनो राजन्यथेच्छति तथाऽस्तु तत् ।
अहं तु सर्वांस्तनयाननुजानामि ते नृप

eṣa duryodhano rājanyathecchati tathā'stu tat |
ahaṃ tu sarvāṃstanayānanujānāmi te nṛpa

एतच्छ्रुत्वा तु विदुरं धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत ।
क्षिप्रमानय तं पापं राज्यलुब्धं सुयोधनम्

etacchrutvā tu viduraṃ dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata |
kṣipramānaya taṃ pāpaṃ rājyalubdhaṃ suyodhanam

सहमित्रं सहामात्यं ससोदर्यं सहानुगम् ।
शक्नुयां यदि पन्थानमवतारयितुं पुनः

sahamitraṃ sahāmātyaṃ sasodaryaṃ sahānugam |
śaknuyāṃ yadi panthānamavatārayituṃ punaḥ

ततो दुर्योधनं क्षत्ता पुनः प्रावेशयत्मभाम् ।
अकामं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम्

tato duryodhanaṃ kṣattā punaḥ prāveśayatmabhām |
akāmaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam

अथ दुरोयधनं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत ।
कर्णदुःशासनाभ्यां च राजभिश्चापि संवृतम्

atha duroyadhanaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata |
karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca rājabhiścāpi saṃvṛtam

नृशंस पापभूयिष्ठ क्षुद्रकर्मसहायवान् ।
पापैः सहायैः संहत्य पापं कर्म चिकीर्षसि

nṛśaṃsa pāpabhūyiṣṭha kṣudrakarmasahāyavān |
pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya pāpaṃ karma cikīrṣasi

अशक्यमयशस्यं च सद्भिश्चापि विगर्हितम् ।
यथा त्वादृशको मूढो व्यवस्येत्कुलपांसनः

aśakyamayaśasyaṃ ca sadbhiścāpi vigarhitam |
yathā tvādṛśako mūḍho vyavasyetkulapāṃsanaḥ

त्वमिमं पुण्डरीकाक्षमप्रधृष्यं दुरासदम् ।
पापैः सहायैः संहत्य निग्रहीतुं किलेच्छसि

tvamimaṃ puṇḍarīkākṣamapradhṛṣyaṃ durāsadam |
pāpaiḥ sahāyaiḥ saṃhatya nigrahītuṃ kilecchasi

यो न शक्यो बलात्कर्तुं देवैरपि सवासवैः ।
तं त्वं प्रार्थयसे मन्द बालश्चन्द्रमसं यथा

yo na śakyo balātkartuṃ devairapi savāsavaiḥ |
taṃ tvaṃ prārthayase manda bālaścandramasaṃ yathā

देवैर्मनुष्यैर्गन्धर्वैरसुरैरुरगैश्च यः ।
न सोढुं समरे शक्यस्तं न बुध्यसि केशवम्

devairmanuṣyairgandharvairasurairuragaiśca yaḥ |
na soḍhuṃ samare śakyastaṃ na budhyasi keśavam

दुर्ग्राह्यः पाणिना वायुर्दुस्पर्शः पाणिना शशी ।
दुर्धरा पृथिवी मूर्ध्ना दुर्ग्राह्यः केशवो बलात्

durgrāhyaḥ pāṇinā vāyurdusparśaḥ pāṇinā śaśī |
durdharā pṛthivī mūrdhnā durgrāhyaḥ keśavo balāt

इत्युक्ते धृतराष्ट्रेण क्षत्ताऽपि विदुरोऽब्रवीत् ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्षणम्

ityukte dhṛtarāṣṭreṇa kṣattā'pi viduro'bravīt |
duryodhanamabhiprekṣya dhārtarāṣṭramamarṣaṇam

दुर्योधन निबोधेदं वचनं मम सांप्रतम् ।
सौभद्वारे वानरेन्द्रो द्विविदो नाम नामतः ।
शिलावर्षेण महता छादयामास केशवम्

duryodhana nibodhedaṃ vacanaṃ mama sāṃpratam |
saubhadvāre vānarendro dvivido nāma nāmataḥ |
śilāvarṣeṇa mahatā chādayāmāsa keśavam

ग्रहीतुकामो विक्रम्य सर्वयत्नेन माधवम् ।
ग्रहीतुं नाशकच्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्

grahītukāmo vikramya sarvayatnena mādhavam |
grahītuṃ nāśakaccainaṃ taṃ tvaṃ prārthayase balāt

प्राग्ज्योतिषगतं शौरिं नरकः सह दानवैः ।
ग्रहीतुं नाशकत्तत्र तं त्वं प्रार्थयसे बलात्

prāgjyotiṣagataṃ śauriṃ narakaḥ saha dānavaiḥ |
grahītuṃ nāśakattatra taṃ tvaṃ prārthayase balāt

अनेकयुगवर्षायुर्निहत्य नरकं मृधे ।
नीत्वा कन्यासहस्राणि उपयेमे यथाविधि

anekayugavarṣāyurnihatya narakaṃ mṛdhe |
nītvā kanyāsahasrāṇi upayeme yathāvidhi

निर्मोचने षट्सहस्राः पाशैर्बद्ध्वा महासुराः ।
ग्रहीतुं नाशकंश्चैनं तं त्वं प्रार्थयसे बलात्

nirmocane ṣaṭsahasrāḥ pāśairbaddhvā mahāsurāḥ |
grahītuṃ nāśakaṃścainaṃ taṃ tvaṃ prārthayase balāt

अनेन हि हता बाल्ये पूतना शिशुना तदा ।
गोवर्धनो धारितश्च गवार्थे भरतर्षभ

anena hi hatā bālye pūtanā śiśunā tadā |
govardhano dhāritaśca gavārthe bharatarṣabha

अरिष्टो धेनुकश्चैव चाणूरश्च महाबलः ।
अश्वराजश्च निहतः कंसश्चारिष्टमाचरन्

ariṣṭo dhenukaścaiva cāṇūraśca mahābalaḥ |
aśvarājaśca nihataḥ kaṃsaścāriṣṭamācaran

जरासन्धश्च वक्रश्च शिशुपालश्च वीर्यवान् ।
बाणाश्च निहतः सङ्ख्ये राजानश्च निषूदिताः

jarāsandhaśca vakraśca śiśupālaśca vīryavān |
bāṇāśca nihataḥ saṅkhye rājānaśca niṣūditāḥ

वरुणो निर्जितो राजा पावकश्चामितौजसा ।
पारिजातं च हरता जितः साक्षाच्छचीपतिः

varuṇo nirjito rājā pāvakaścāmitaujasā |
pārijātaṃ ca haratā jitaḥ sākṣācchacīpatiḥ

एकार्णवे च स्वपता निहतौ मधुकैटभौ ।
जन्मान्तरमुपागम्य हयग्रीवस्तथा हतः

ekārṇave ca svapatā nihatau madhukaiṭabhau |
janmāntaramupāgamya hayagrīvastathā hataḥ

अयं कर्ता न क्रियते कारणं चापि पौरुषे ।
यद्यदिच्छेदयं शौरिस्तत्तत्कुर्यादयत्नतः

ayaṃ kartā na kriyate kāraṇaṃ cāpi pauruṣe |
yadyadicchedayaṃ śauristattatkuryādayatnataḥ

तं न बुध्यसि गोविन्द घोरविक्रममच्युतम् ।
आशीविषमिव क्रूद्धं तेजोराशिमनिन्दितम्

taṃ na budhyasi govinda ghoravikramamacyutam |
āśīviṣamiva krūddhaṃ tejorāśimaninditam

प्रधर्षयन्महाबाहुं कृष्णमक्लिष्टकारिणम् ।
पतङ्गोऽग्निमिवासाद्य सामात्यो नभविष्यसि

pradharṣayanmahābāhuṃ kṛṣṇamakliṣṭakāriṇam |
pataṅgo'gnimivāsādya sāmātyo nabhaviṣyasi