अध्याय 128: श्रीकृष्ण का आरोप और दुर्योधन को बाँधने की सलाह

ततः प्रहस्य दाशार्हः क्रोधपर्याकुलेक्षणः ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्कुरुसंसदि

tataḥ prahasya dāśārhaḥ krodhaparyākulekṣaṇaḥ |
duryodhanamidaṃ vākyamabravītkurusaṃsadi

लप्स्यसे वीरशयनं काममेतदवाप्स्यसि ।
स्थिरो भव सहामात्यो विमर्दो भविता महान्

lapsyase vīraśayanaṃ kāmametadavāpsyasi |
sthiro bhava sahāmātyo vimardo bhavitā mahān

यच्चैतन्मन्यसे मूढ न मे कश्चिद्व्यतिक्रमः ।
पाण्डवेष्विति तत्सर्वं निबोध त्वं नराधिप

yaccaitanmanyase mūḍha na me kaścidvyatikramaḥ |
pāṇḍaveṣviti tatsarvaṃ nibodha tvaṃ narādhipa

श्रियां संतप्यमानेन पाण्डवानां महात्मनाम् ।
त्वया दुर्मन्त्रितं द्यूतं सौबलेन च भारत

śriyāṃ saṃtapyamānena pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
tvayā durmantritaṃ dyūtaṃ saubalena ca bhārata

कथं च ज्ञातयस्तात श्रेयांसः साधुसंमताः ।
तथाऽन्याय्यमुपस्थातुं जिह्मेनाजिह्मचारिणः

kathaṃ ca jñātayastāta śreyāṃsaḥ sādhusaṃmatāḥ |
tathā'nyāyyamupasthātuṃ jihmenājihmacāriṇaḥ

अक्षद्यूतं महाप्रज्ञ सतां मतिविनाशनम् ।
असतां तत्र जायन्ते भेदाश्च व्यसनानि च

akṣadyūtaṃ mahāprajña satāṃ mativināśanam |
asatāṃ tatra jāyante bhedāśca vyasanāni ca

तदिदं व्यसनं घोरं त्वया द्यूतमुखं कृतम् ।
असमीक्ष्य सदाचारान्सार्धं पापानुबन्धनैः

tadidaṃ vyasanaṃ ghoraṃ tvayā dyūtamukhaṃ kṛtam |
asamīkṣya sadācārānsārdhaṃ pāpānubandhanaiḥ

कश्चान्यो भ्रातृभार्यां वै विप्रकर्तृं तथार्हति ।
आनीय च सभां व्यक्तं यथोक्ता द्रौपदी त्वया

kaścānyo bhrātṛbhāryāṃ vai viprakartṛṃ tathārhati |
ānīya ca sabhāṃ vyaktaṃ yathoktā draupadī tvayā

कुलीना शीलसंपन्ना प्राणेभ्योऽपि गरीयसी ।
महिषी पाण्डुपुत्राणां तथा विनिकृता त्वया

kulīnā śīlasaṃpannā prāṇebhyo'pi garīyasī |
mahiṣī pāṇḍuputrāṇāṃ tathā vinikṛtā tvayā

जानन्ति कुरवः सर्वे यथोक्ताः कुरुसंसदि ।
दुःशासनेन कौन्तेयाः प्रव्रजन्तः परन्तपाः

jānanti kuravaḥ sarve yathoktāḥ kurusaṃsadi |
duḥśāsanena kaunteyāḥ pravrajantaḥ parantapāḥ

सम्यग्वृत्तेष्वलुब्धेषु सततं धर्मचारिषु ।
स्वेषु बन्धुषु कः साधुश्चरेदेवमसांप्रतम्

samyagvṛtteṣvalubdheṣu satataṃ dharmacāriṣu |
sveṣu bandhuṣu kaḥ sādhuścaredevamasāṃpratam

नृशंसानामनार्याणां तथा परुषभाषणम् ।
कर्णदुःशासनाभ्यां च त्वया च बहुशः कृतम्

nṛśaṃsānāmanāryāṇāṃ tathā paruṣabhāṣaṇam |
karṇaduḥśāsanābhyāṃ ca tvayā ca bahuśaḥ kṛtam

सह मात्रा प्रदग्धुं तान्बालकान्वारणावते ।
आस्थितः परमो यत्नो न समृद्धश्च तत्तव

saha mātrā pradagdhuṃ tānbālakānvāraṇāvate |
āsthitaḥ paramo yatno na samṛddhaśca tattava

ऊषुश्च सुचिरं कालं प्रच्छन्नाः पाण्डवास्तदा ।
मात्रा सहैकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने

ūṣuśca suciraṃ kālaṃ pracchannāḥ pāṇḍavāstadā |
mātrā sahaikacakrāyāṃ brāhmaṇasya niveśane

विषेण सर्पबन्धैश्च यतिताः पाण्डवास्त्वया ।
सर्वोपायैर्विनाशाय न समृद्धं च तत्तव

viṣeṇa sarpabandhaiśca yatitāḥ pāṇḍavāstvayā |
sarvopāyairvināśāya na samṛddhaṃ ca tattava

एवंबुद्धिः पाण्डवेषु मिथ्यावृत्तिः सदा भवान् ।
कथं ते नापराधोऽस्ति पाण्डवेषु महात्मसु

evaṃbuddhiḥ pāṇḍaveṣu mithyāvṛttiḥ sadā bhavān |
kathaṃ te nāparādho'sti pāṇḍaveṣu mahātmasu

एवंवृत्तः कथं राज्ये स्थातुमर्हसि पापकृत् ।
स राज्याच्च सुखाच्चैव हास्यसे कुलपांसन

evaṃvṛttaḥ kathaṃ rājye sthātumarhasi pāpakṛt |
sa rājyācca sukhāccaiva hāsyase kulapāṃsana

यच्चैभ्यो याचमानेभ्यः पित्र्यमंशं न दित्सति ।
तच्च पाप प्रदाताऽसि भ्रष्टैश्वर्यो निपातितः

yaccaibhyo yācamānebhyaḥ pitryamaṃśaṃ na ditsati |
tacca pāpa pradātā'si bhraṣṭaiśvaryo nipātitaḥ

कृत्वा बहून्यकार्याणि पाण्डवेषु नृशंसवत् ।
मिथ्यावृत्तिरनार्यः सन्नद्य विप्रतिपद्यसे

kṛtvā bahūnyakāryāṇi pāṇḍaveṣu nṛśaṃsavat |
mithyāvṛttiranāryaḥ sannadya vipratipadyase

मातापितृभ्यां भीष्मेण द्रोणेन विदुरेण च ।
शाम्येति मुहुरुक्तोसि न च शाम्यसि पार्थिव

mātāpitṛbhyāṃ bhīṣmeṇa droṇena vidureṇa ca |
śāmyeti muhuruktosi na ca śāmyasi pārthiva

शमे हि सुमहाँल्लाभस्तव पार्थस्य चोभयोः ।
न च रोचयसे राजन्किमन्यद्बुद्धिलाघवात्

śame hi sumahām̐llābhastava pārthasya cobhayoḥ |
na ca rocayase rājankimanyadbuddhilāghavāt

न शर्म प्राप्स्यसे राजन्नुत्क्रम्य सुहृदां वचः ।
अधर्म्यमयशस्यं च क्रियते पार्थिव त्वया

na śarma prāpsyase rājannutkramya suhṛdāṃ vacaḥ |
adharmyamayaśasyaṃ ca kriyate pārthiva tvayā

एवं ब्रुवति दाशार्हे दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःशासन इदं वाक्यमब्रवीत्करुसंसदि

evaṃ bruvati dāśārhe duryodhanamamarṣaṇam |
duḥśāsana idaṃ vākyamabravītkarusaṃsadi

न चेत्सन्धास्यसे राजन्स्वेन कामेन पाण्डवैः ।
बद्ध्वा किल त्वां दास्यन्ति कुन्तीपुत्राय कौरवाः

na cetsandhāsyase rājansvena kāmena pāṇḍavaiḥ |
baddhvā kila tvāṃ dāsyanti kuntīputrāya kauravāḥ

वैकर्तनं त्वां च मां च त्रीनेतान्मनुजर्षभ ।
पाण्डवेभ्यः प्रदास्यन्ति भीष्मो द्रोणः पिता च ते

vaikartanaṃ tvāṃ ca māṃ ca trīnetānmanujarṣabha |
pāṇḍavebhyaḥ pradāsyanti bhīṣmo droṇaḥ pitā ca te

भ्रातुरेतद्वचः श्रुत्वा धार्तराष्ट्रः सुयोधनः ।
क्रुद्धः प्रातिष्ठतोत्थाय महानाग इव श्वसन्

bhrāturetadvacaḥ śrutvā dhārtarāṣṭraḥ suyodhanaḥ |
kruddhaḥ prātiṣṭhatotthāya mahānāga iva śvasan

विदुरं च सोमदत्तं च महाराजं च बाह्लिकम् ।
कृपं च सोमदत्तं च भीष्मं द्रोणं जनार्दनम्

viduraṃ ca somadattaṃ ca mahārājaṃ ca bāhlikam |
kṛpaṃ ca somadattaṃ ca bhīṣmaṃ droṇaṃ janārdanam

सर्वानेताननादृत्य दुर्मतिर्निरपत्रपः ।
अशिष्टवदमर्यादो मानी मान्यावमानिता

sarvānetānanādṛtya durmatirnirapatrapaḥ |
aśiṣṭavadamaryādo mānī mānyāvamānitā

तं प्रस्थितमभिप्रेक्ष्य भ्रातरो मनुजर्षभम् ।
अनुजग्मुः सहामात्या राजानश्चापि सर्वशः

taṃ prasthitamabhiprekṣya bhrātaro manujarṣabham |
anujagmuḥ sahāmātyā rājānaścāpi sarvaśaḥ

सभायामुत्थितं क्रुद्धं प्रस्थितं भ्रातृभिः सह ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य भीष्मः शान्तनवोऽब्रवीत्

sabhāyāmutthitaṃ kruddhaṃ prasthitaṃ bhrātṛbhiḥ saha |
duryodhanamabhiprekṣya bhīṣmaḥ śāntanavo'bravīt

धर्मार्थावभिसन्त्यज्य संरम्भं योऽनुमन्यते ।
हसन्ति व्यसने तस्य दुर्हृदो नचिरादिव

dharmārthāvabhisantyajya saṃrambhaṃ yo'numanyate |
hasanti vyasane tasya durhṛdo nacirādiva

दुरात्मा राजपुत्रोऽयं धार्तराष्ट्रोऽनुपायवित् ।
मिथ्याभिमानी राज्यस्य क्रोधलोभवशानुगः

durātmā rājaputro'yaṃ dhārtarāṣṭro'nupāyavit |
mithyābhimānī rājyasya krodhalobhavaśānugaḥ

कालपक्वमिदं मन्ये सर्वं क्षत्रं जनार्दन ।
सर्वे ह्यनुसृता मोहात्पार्थिवाः सह मन्त्रिभिः

kālapakvamidaṃ manye sarvaṃ kṣatraṃ janārdana |
sarve hyanusṛtā mohātpārthivāḥ saha mantribhiḥ

भीष्मस्याथ वचः श्रुत्वा दाशार्हः पुष्करेक्षणः ।
भीष्मद्रोणमुखान्सर्वानभ्यभाषत वीर्यवान्

bhīṣmasyātha vacaḥ śrutvā dāśārhaḥ puṣkarekṣaṇaḥ |
bhīṣmadroṇamukhānsarvānabhyabhāṣata vīryavān

सर्वेषां कुरुवृद्धानां महानयमतिक्रमः ।
प्रसह्य मन्दमैश्वर्ये न नियच्छन्ति यन्नृपम्

sarveṣāṃ kuruvṛddhānāṃ mahānayamatikramaḥ |
prasahya mandamaiśvarye na niyacchanti yannṛpam

तत्र कार्यमहं मन्ये कालप्राप्तमरिन्दमाः ।
क्रियमाणे भवेच्छ्रेयस्तत्सर्वं श्रृणुतानघाः

tatra kāryamahaṃ manye kālaprāptamarindamāḥ |
kriyamāṇe bhavecchreyastatsarvaṃ śrṛṇutānaghāḥ

प्रत्यक्षमेतद्भवतां यद्वक्ष्यामि हितं वचः ।
भवतामानुकूल्येन यदि रोचेत भारताः

pratyakṣametadbhavatāṃ yadvakṣyāmi hitaṃ vacaḥ |
bhavatāmānukūlyena yadi roceta bhāratāḥ

पुत्रो वै भोजराजस्य दुराचारो ह्यनात्मवान् ।
जीवतः पितुरैश्वर्यं हृत्वा मृत्युवशं गतः

putro vai bhojarājasya durācāro hyanātmavān |
jīvataḥ pituraiśvaryaṃ hṛtvā mṛtyuvaśaṃ gataḥ

उग्रसेनसुतः कंसः परित्यक्तः स बान्धवैः ।
ज्ञातीनां हितकामेन मया शस्तो महामृधे

ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ parityaktaḥ sa bāndhavaiḥ |
jñātīnāṃ hitakāmena mayā śasto mahāmṛdhe

आहुकः पुनरस्माभिर्ज्ञातिभिश्चापि सत्कृतः ।
उग्रसेनः कृतो राजा भोजराजन्यवर्धनः

āhukaḥ punarasmābhirjñātibhiścāpi satkṛtaḥ |
ugrasenaḥ kṛto rājā bhojarājanyavardhanaḥ

संसमेकं परित्यज्य कुलार्थे सर्वयादवाः ।
संभूय सुखमेधन्ते भारतान्धकवृष्णयः

saṃsamekaṃ parityajya kulārthe sarvayādavāḥ |
saṃbhūya sukhamedhante bhāratāndhakavṛṣṇayaḥ

अपि चाप्यवदद्राजन्परमेष्ठी प्रजापतिः ।
व्यूढे देवासुरे युद्धेऽभ्युद्यतेष्वायुधेषु च

api cāpyavadadrājanparameṣṭhī prajāpatiḥ |
vyūḍhe devāsure yuddhe'bhyudyateṣvāyudheṣu ca

द्वैधीभूतेषु लोकेषु विनश्यत्सु च भारत ।
अब्रवीत्तु तदा देवो भगवाँल्लोकभावनः

dvaidhībhūteṣu lokeṣu vinaśyatsu ca bhārata |
abravīttu tadā devo bhagavām̐llokabhāvanaḥ

पराभविष्यन्त्यसुरा दैतेया दानवैः सह ।
आदित्या वसवो रुद्रा भविष्यन्ति दिवौसकः

parābhaviṣyantyasurā daiteyā dānavaiḥ saha |
ādityā vasavo rudrā bhaviṣyanti divausakaḥ

देवासुरमनुष्याश्च गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
अस्मिन्युद्धे सुसंक्रुद्धा हनिष्यन्ति परस्परम्

devāsuramanuṣyāśca gandharvoragarākṣasāḥ |
asminyuddhe susaṃkruddhā haniṣyanti parasparam

वर्तमानं जगत्सर्वं मुहूर्तान्न भविष्यति ।
इति मत्वाऽब्रवीद्धर्मं परमेष्ठी प्रजापतिः ।
वरुणाय प्रयच्छैतान्बद्ध्वा दैतेयदानवान्

vartamānaṃ jagatsarvaṃ muhūrtānna bhaviṣyati |
iti matvā'bravīddharmaṃ parameṣṭhī prajāpatiḥ |
varuṇāya prayacchaitānbaddhvā daiteyadānavān

एवमुक्तस्ततो धर्मो नियोगात्परमेष्ठिनः ।
वरुणाय ददौ सर्वान्बद्ध्वा दैतेयदानवान्

evamuktastato dharmo niyogātparameṣṭhinaḥ |
varuṇāya dadau sarvānbaddhvā daiteyadānavān

तान्बद्ध्वा धर्मपाशैश्च स्वैश्च पाशैर्जलेश्वरः ।
वरुणः सागरे यत्तो नित्यं रक्षति दानवान्

tānbaddhvā dharmapāśaiśca svaiśca pāśairjaleśvaraḥ |
varuṇaḥ sāgare yatto nityaṃ rakṣati dānavān

तथा दुर्योधनं कर्णं शकुनिं चापि सौबलम् ।
बद्ध्वा दुःशासनं चापि पाण्डवेभ्यः प्रयच्छत

tathā duryodhanaṃ karṇaṃ śakuniṃ cāpi saubalam |
baddhvā duḥśāsanaṃ cāpi pāṇḍavebhyaḥ prayacchata

त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत्

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet

राजन्दुर्योधनं बद्ध्वा ततः संशाम्य पाण्डवैः ।
त्वत्कृते न विनश्येयुः क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ

rājanduryodhanaṃ baddhvā tataḥ saṃśāmya pāṇḍavaiḥ |
tvatkṛte na vinaśyeyuḥ kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha