अध्याय 125: भीष्म, द्रोण, विदुर और धृतराष्ट्र का सन्धि-आग्रह

ततः शान्तनवो भीष्मो दुर्योधनममर्षणम् ।
केशवस्य वचः श्रुत्वा प्रोवाच भरतर्षभ

tataḥ śāntanavo bhīṣmo duryodhanamamarṣaṇam |
keśavasya vacaḥ śrutvā provāca bharatarṣabha

कृष्णेन वाक्यमुक्तोऽसि सृहृदां शममिच्छता ।
अन्वपद्यस्व तत्तात मा मन्युवशमन्वगाः ।

kṛṣṇena vākyamukto'si sṛhṛdāṃ śamamicchatā |
anvapadyasva tattāta mā manyuvaśamanvagāḥ |

अकृत्वा वचनं तात केशवस्य महात्मनः ।
श्रेयो न जातु न सुखं न कल्याणमवाप्स्यसि

akṛtvā vacanaṃ tāta keśavasya mahātmanaḥ |
śreyo na jātu na sukhaṃ na kalyāṇamavāpsyasi

धर्म्यमर्थ्यं महाबाहुराह त्वां तात केशवः ।
तदर्थमभिपद्यस्व मा राजन्नीनशः प्रजाः

dharmyamarthyaṃ mahābāhurāha tvāṃ tāta keśavaḥ |
tadarthamabhipadyasva mā rājannīnaśaḥ prajāḥ

ज्वलितां त्वमिमां लक्ष्मीं भारतीं सर्वराजसु ।
जीवतो धृतराष्ट्रस्य दौरात्म्याद्भंशयिष्यसि

jvalitāṃ tvamimāṃ lakṣmīṃ bhāratīṃ sarvarājasu |
jīvato dhṛtarāṣṭrasya daurātmyādbhaṃśayiṣyasi

आत्मानं च सहामात्यं सपुत्रभ्रातृबान्धवम् ।
अहमित्यनया बुद्ध्या जीविताद्धंशयिष्यतसि

ātmānaṃ ca sahāmātyaṃ saputrabhrātṛbāndhavam |
ahamityanayā buddhyā jīvitāddhaṃśayiṣyatasi

अतिक्रामन्केशवस्य तथ्यं वचनमर्थवत् ।
पितुश्च भारतश्रेष्ठ विदुरस्य च धीमतः

atikrāmankeśavasya tathyaṃ vacanamarthavat |
pituśca bhārataśreṣṭha vidurasya ca dhīmataḥ

मा कुलघ्नः कुपुरुषो दुर्मतिः कापथं गमः ।
मातरं पितरं चैव मा मञ्जीः शोकसागरे

mā kulaghnaḥ kupuruṣo durmatiḥ kāpathaṃ gamaḥ |
mātaraṃ pitaraṃ caiva mā mañjīḥ śokasāgare

अथ द्रोणोऽब्रवीत्तत्र दुर्योधनमिदं वचः ।
अमर्षवशमापन्नं निःश्वसन्तं पुनःपुनः

atha droṇo'bravīttatra duryodhanamidaṃ vacaḥ |
amarṣavaśamāpannaṃ niḥśvasantaṃ punaḥpunaḥ

धर्मार्थयुक्तं वचनमाह त्वां तात केशवः ।
तथा भीष्मः शान्तनवस्तञ्जुषस्व नराधिप

dharmārthayuktaṃ vacanamāha tvāṃ tāta keśavaḥ |
tathā bhīṣmaḥ śāntanavastañjuṣasva narādhipa

प्राज्ञौ मेधाविनौ दान्तावर्थकामौ बहुश्रुतौ ।
आहतुस्त्वां हितं वाक्यं तञ्जुषस्व नराधिप

prājñau medhāvinau dāntāvarthakāmau bahuśrutau |
āhatustvāṃ hitaṃ vākyaṃ tañjuṣasva narādhipa

अनुतिष्ठ महाप्राज्ञ कृष्णभीष्मौ यदूचतुः ।
माधवं बुद्धिमोहेन माऽवमंस्थाः परन्तप

anutiṣṭha mahāprājña kṛṣṇabhīṣmau yadūcatuḥ |
mādhavaṃ buddhimohena mā'vamaṃsthāḥ parantapa

ये त्वां प्रोत्साहयन्त्येते नैते कृत्याय कर्हिचित् ।
वैरं परेषां ग्रीवायां प्रतिमोक्ष्यन्ति संयुगे

ye tvāṃ protsāhayantyete naite kṛtyāya karhicit |
vairaṃ pareṣāṃ grīvāyāṃ pratimokṣyanti saṃyuge

मा जीघनः प्रजाः सर्वाः पुत्रान्भ्रातॄंस्तथैव च ।
वासुदेवार्जुनौ यत्र विद्ध्यजेयानलं हि तान्

mā jīghanaḥ prajāḥ sarvāḥ putrānbhrātṝṃstathaiva ca |
vāsudevārjunau yatra viddhyajeyānalaṃ hi tān

एतच्चैव मतं सत्यं सुहृदोः कृष्णभीष्मयोः ।
यदि नादास्यसे तात पश्चात्तप्स्यसि भारत

etaccaiva mataṃ satyaṃ suhṛdoḥ kṛṣṇabhīṣmayoḥ |
yadi nādāsyase tāta paścāttapsyasi bhārata

यथोक्तं जामदग्न्येन भूयानेष ततोऽर्जुनः ।
कृष्णो हि देवकीपुत्रो देवैरपि सुदुःसहः ।
किं ते सुखप्रियेणेह प्रोक्तेन भरतर्षभ

yathoktaṃ jāmadagnyena bhūyāneṣa tato'rjunaḥ |
kṛṣṇo hi devakīputro devairapi suduḥsahaḥ |
kiṃ te sukhapriyeṇeha proktena bharatarṣabha

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथेच्छसि तथा कुरु ।
न हि त्वामुत्सहे वक्तुं भूयो भरतसत्तम

etatte sarvamākhyātaṃ yathecchasi tathā kuru |
na hi tvāmutsahe vaktuṃ bhūyo bharatasattama

तस्मिन्वाक्यान्तरे वाक्यं क्षत्ताऽपि विदुरोऽब्रवीत् ।
दुर्योधनमभिप्रेक्ष्य धार्तराष्ट्रममर्षणम्

tasminvākyāntare vākyaṃ kṣattā'pi viduro'bravīt |
duryodhanamabhiprekṣya dhārtarāṣṭramamarṣaṇam

दुर्योधन न शोचामि त्वामहं भरतर्षभ ।
इमो तु वृद्धौ शोचामि गान्धारीं पितरं च ते

duryodhana na śocāmi tvāmahaṃ bharatarṣabha |
imo tu vṛddhau śocāmi gāndhārīṃ pitaraṃ ca te

यावनाथौ चरिष्येते त्वया नाथेन दुर्हृदा ।
हतमित्रौ हतामात्यौ लूनपक्षाविवाण्डजौ

yāvanāthau cariṣyete tvayā nāthena durhṛdā |
hatamitrau hatāmātyau lūnapakṣāvivāṇḍajau

भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम् ।
कुलघ्नमीदृशं पापं जनयित्वा कुपूरुषम्

bhikṣukau vicariṣyete śocantau pṛthivīmimām |
kulaghnamīdṛśaṃ pāpaṃ janayitvā kupūruṣam

अथ दुर्योधं राजा धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत ।
आसीनं भ्रातृभिः सार्धं राजभिः परिवारितम्

atha duryodhaṃ rājā dhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata |
āsīnaṃ bhrātṛbhiḥ sārdhaṃ rājabhiḥ parivāritam

दुर्योधन निबोधेदं शौरिणोक्तं महात्मना ।
आदत्स्व शिवमत्यन्तं योगक्षेमवदव्ययम्

duryodhana nibodhedaṃ śauriṇoktaṃ mahātmanā |
ādatsva śivamatyantaṃ yogakṣemavadavyayam

अनेन हि सहायेन कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा ।
इष्टान्सर्वानभिप्रायान्प्राप्स्यामः सर्वराजसु

anena hi sahāyena kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā |
iṣṭānsarvānabhiprāyānprāpsyāmaḥ sarvarājasu

सुसंहतः केशवेन तात गच्छ युधिष्ठिरम् ।
चर स्वस्त्ययनं कृत्स्नं भरतानामनामयम्

susaṃhataḥ keśavena tāta gaccha yudhiṣṭhiram |
cara svastyayanaṃ kṛtsnaṃ bharatānāmanāmayam

वासुदेवेन तीर्थेन तात गच्छस्व संशमम् ।
कालप्राप्तमिदं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः

vāsudevena tīrthena tāta gacchasva saṃśamam |
kālaprāptamidaṃ manye mā tvaṃ duryodhanātigāḥ

शमं चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् ।
त्वदर्थमभिजल्पन्तं न तवास्त्यपराभवः

śamaṃ cedyācamānaṃ tvaṃ pratyākhyāsyasi keśavam |
tvadarthamabhijalpantaṃ na tavāstyaparābhavaḥ