अध्याय 124: श्रीकृष्ण दुर्योधन से सन्धि का आग्रह करते हैं

भगवन्नेवमेवैतद्यथा वदसि नारद ।
इच्छामि चाहमप्येवं न त्वीशो भगवन्नहम्

bhagavannevamevaitadyathā vadasi nārada |
icchāmi cāhamapyevaṃ na tvīśo bhagavannaham

एवमुक्त्वा ततः कृष्णमभ्यभाषत कौरवः ।
स्वर्ग्यं लोक्यं च मामात्थ धर्म्यं न्याय्यं च केशव

evamuktvā tataḥ kṛṣṇamabhyabhāṣata kauravaḥ |
svargyaṃ lokyaṃ ca māmāttha dharmyaṃ nyāyyaṃ ca keśava

न त्वहं स्ववशस्तात क्रियमाणं न मे प्रियम् ।
न मंस्यन्ते दुरात्मानः पुत्रा मम जनार्दन

na tvahaṃ svavaśastāta kriyamāṇaṃ na me priyam |
na maṃsyante durātmānaḥ putrā mama janārdana

अङ्ग दुर्योधनं कृष्ण मन्दं शास्त्रातिगं मम ।
अनुनेतुं महाबाहो यतस्व पुरुषोत्तम

aṅga duryodhanaṃ kṛṣṇa mandaṃ śāstrātigaṃ mama |
anunetuṃ mahābāho yatasva puruṣottama

न श्रृणोति महाबाहो वचनं साधु भाषितम् ।
गान्धार्याश्च हृषीकेश विदुरस्य च धीमतः ।
अन्येषां चैव सुहृदां भीष्मादीनां हितैषिणाम्

na śrṛṇoti mahābāho vacanaṃ sādhu bhāṣitam |
gāndhāryāśca hṛṣīkeśa vidurasya ca dhīmataḥ |
anyeṣāṃ caiva suhṛdāṃ bhīṣmādīnāṃ hitaiṣiṇām

स त्वं पापमतिं क्रूरं पापचित्तमचेतनम् ।
अनुशाधि दुरात्मानं स्वयं दुर्योधनं नृपम्

sa tvaṃ pāpamatiṃ krūraṃ pāpacittamacetanam |
anuśādhi durātmānaṃ svayaṃ duryodhanaṃ nṛpam

सुहृत्कार्यं तु सुमहत्कृतं ते स्याञ्जनार्दन

suhṛtkāryaṃ tu sumahatkṛtaṃ te syāñjanārdana

ततोऽभ्यावृत्य वार्ष्णेयो दुर्योधनममर्षणम् ।
अब्रवीन्मधुरां वाचं सर्वधर्मार्थतत्त्ववित्

tato'bhyāvṛtya vārṣṇeyo duryodhanamamarṣaṇam |
abravīnmadhurāṃ vācaṃ sarvadharmārthatattvavit

दुर्योधन निबोधेदं मद्वाक्यं कुरुसत्तम ।
शर्मार्थं ते विशेषेण सानुबन्धस्य भारत

duryodhana nibodhedaṃ madvākyaṃ kurusattama |
śarmārthaṃ te viśeṣeṇa sānubandhasya bhārata

महाप्रज्ञकुले जातः साध्वेतत्कर्तुमर्हसि ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्नः सर्वैः समुदितो गुणैः

mahāprajñakule jātaḥ sādhvetatkartumarhasi |
śrutavṛttopasaṃpannaḥ sarvaiḥ samudito guṇaiḥ

दौष्कुलेया दुरात्मानो नृशंसा निरपत्रपाः ।
त एतदीदृशं कुर्युर्यथा त्वं तात मन्यसे

dauṣkuleyā durātmāno nṛśaṃsā nirapatrapāḥ |
ta etadīdṛśaṃ kuryuryathā tvaṃ tāta manyase

धर्मार्थयुक्ता लोकेऽस्मिन्प्रवृत्तिर्लक्ष्यते सताम् ।
असतां विपरीता तु लक्ष्यते भरतर्षभ ।
विपरीता त्वियं वृत्तिरसकृल्लक्ष्यते त्वयि

dharmārthayuktā loke'sminpravṛttirlakṣyate satām |
asatāṃ viparītā tu lakṣyate bharatarṣabha |
viparītā tviyaṃ vṛttirasakṛllakṣyate tvayi

अधर्मश्चानुबन्धोऽत्र घोरः प्राणहरो महान् ।
अनिष्टश्चानिमित्तश्च न च शक्यश्च भारत

adharmaścānubandho'tra ghoraḥ prāṇaharo mahān |
aniṣṭaścānimittaśca na ca śakyaśca bhārata

तमनर्थं परिहरन्नात्मश्रेयः करिष्यसि ।
भ्रातॄणामथ भृत्यानां मित्राणां च परन्तप

tamanarthaṃ pariharannātmaśreyaḥ kariṣyasi |
bhrātṝṇāmatha bhṛtyānāṃ mitrāṇāṃ ca parantapa

अधर्म्यादयशस्याच्च कर्मणस्त्वं प्रमोक्ष्यसे

adharmyādayaśasyācca karmaṇastvaṃ pramokṣyase

प्राज्ञैः शूरैर्महोत्साहैरात्मवद्भिर्बहुश्रुतैः ।
सन्धत्स्व पुरुषव्याघ्र पाण्डवैर्भरतर्षभ ।
तद्धितं च प्रियं चैव धृतराष्ट्रस्य धीमतः

prājñaiḥ śūrairmahotsāhairātmavadbhirbahuśrutaiḥ |
sandhatsva puruṣavyāghra pāṇḍavairbharatarṣabha |
taddhitaṃ ca priyaṃ caiva dhṛtarāṣṭrasya dhīmataḥ

पितामहस्य द्रोणस्य विदुरस्य महामतेः ।
कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः

pitāmahasya droṇasya vidurasya mahāmateḥ |
kṛpasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ

अश्वत्थाम्नो विकर्णस्य सञ्जयस्य विविंशतेः ।
ज्ञातीनां चैव भूयिष्ठं मित्राणां च परन्तप

aśvatthāmno vikarṇasya sañjayasya viviṃśateḥ |
jñātīnāṃ caiva bhūyiṣṭhaṃ mitrāṇāṃ ca parantapa

शमे शर्म भवेत्तात सर्वस्य जगतस्तथा ।
ह्रीमानसि कुले जातः श्रुतवानानृशंस्यवान् ।
तिष्ठ तात पितुः शास्त्रे मातुश्च भरतर्षभ

śame śarma bhavettāta sarvasya jagatastathā |
hrīmānasi kule jātaḥ śrutavānānṛśaṃsyavān |
tiṣṭha tāta pituḥ śāstre mātuśca bharatarṣabha

एतच्छ्रेयो हि मन्यन्ते पिता यच्छास्ति भारत ।
उक्तमापद्गतः पूर्वं पितुः स्मरसि शासनम्

etacchreyo hi manyante pitā yacchāsti bhārata |
uktamāpadgataḥ pūrvaṃ pituḥ smarasi śāsanam

रोचते ते पितुस्तात पाण्डवैः सह सङ्गमः ।
सामात्यस्य कुरुश्रेष्ठ तत्तुभ्यां तात रोचताम्

rocate te pitustāta pāṇḍavaiḥ saha saṅgamaḥ |
sāmātyasya kuruśreṣṭha tattubhyāṃ tāta rocatām

श्रुत्वा यः सुहृदां शास्त्रं मर्त्यो न प्रतिपद्यते ।
विपाकान्ते दहत्येनं किंपाकमिव भक्षितम्

śrutvā yaḥ suhṛdāṃ śāstraṃ martyo na pratipadyate |
vipākānte dahatyenaṃ kiṃpākamiva bhakṣitam

यस्तु निःश्रेयसं वाक्यं मोहान्न प्रतिपद्यते ।
स दीर्घसूत्रो हीनार्थः पश्चात्तापेन युज्यते

yastu niḥśreyasaṃ vākyaṃ mohānna pratipadyate |
sa dīrghasūtro hīnārthaḥ paścāttāpena yujyate

यस्तु न्निःश्रेयसं श्रुत्वा प्राक्तदेवाभिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य स लोके सुखमेधते

yastu nniḥśreyasaṃ śrutvā prāktadevābhipadyate |
ātmano matamutsṛjya sa loke sukhamedhate

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि द्विषतां वशमेति सः

yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyate |
śṛṇoti pratikūlāni dviṣatāṃ vaśameti saḥ

सतां मतमतिक्रम्य योऽसतां वर्तते मते ।
शोचन्ते व्यसने तस्य सुहृदो नचिरादिव

satāṃ matamatikramya yo'satāṃ vartate mate |
śocante vyasane tasya suhṛdo nacirādiva

मुख्यानमात्यानुत्सृज्य यो निहीनान्निषेवते ।
स घोरामापदं प्राप्य नोत्तारमधिगच्छति

mukhyānamātyānutsṛjya yo nihīnānniṣevate |
sa ghorāmāpadaṃ prāpya nottāramadhigacchati

योऽसत्सेवी वृथाचारो न श्रोता सुहृदां सताम् ।
परान्वृणीति स्वान्द्वेष्टि तं गौस्त्यजति भारत

yo'satsevī vṛthācāro na śrotā suhṛdāṃ satām |
parānvṛṇīti svāndveṣṭi taṃ gaustyajati bhārata

तत्वं विरुद्धा तैर्वीरैस्येतत्राणमिच्छसि ।
अशिष्टेभ्योऽसमर्थेभ्यो मूढेभ्यो भरतर्षभ

tatvaṃ viruddhā tairvīraisyetatrāṇamicchasi |
aśiṣṭebhyo'samarthebhyo mūḍhebhyo bharatarṣabha

को हि शक्रसमाञ्ज्ञातीनतिक्रम्य महारथान् ।
अन्येभ्यस्त्राणमाशंसेत्त्वदन्यो भुवि मानवः

ko hi śakrasamāñjñātīnatikramya mahārathān |
anyebhyastrāṇamāśaṃsettvadanyo bhuvi mānavaḥ

जन्मप्रभृति कौन्तेया नित्यं विनिकृतास्त्वया ।
न च ते जातु कुप्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः

janmaprabhṛti kaunteyā nityaṃ vinikṛtāstvayā |
na ca te jātu kupyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ

मिथ्योपचरितास्तात जन्मप्रभृति बान्धवाः ।
त्वयि सम्यङ्भहाबाहो प्रतिपन्ना यशस्विनः

mithyopacaritāstāta janmaprabhṛti bāndhavāḥ |
tvayi samyaṅbhahābāho pratipannā yaśasvinaḥ

त्वयाऽपि प्रतिपत्तव्यं तथैव भरतर्षभ ।
स्वेषु बन्धुषु मुख्येषु मा मन्युवशमन्वगाः

tvayā'pi pratipattavyaṃ tathaiva bharatarṣabha |
sveṣu bandhuṣu mukhyeṣu mā manyuvaśamanvagāḥ

त्रिवर्गयुक्तः प्राज्ञानामारम्भो भरतर्षभ ।
धर्मार्थावनुरुद्ध्यन्ते त्रिवर्गासंभवे नराः

trivargayuktaḥ prājñānāmārambho bharatarṣabha |
dharmārthāvanuruddhyante trivargāsaṃbhave narāḥ

पृथक्व विनिविष्टानां धर्मं धीरोऽनुरुध्यते ।
मध्यमोऽर्थं कलिं बालः काममेवानुरुद्ध्यते

pṛthakva viniviṣṭānāṃ dharmaṃ dhīro'nurudhyate |
madhyamo'rthaṃ kaliṃ bālaḥ kāmamevānuruddhyate

इन्द्रियैः प्राकृतो लोभाद्धर्मं विप्रजहाति यः ।
कामार्थावनुपायेन लिप्समानो विनश्यति

indriyaiḥ prākṛto lobhāddharmaṃ viprajahāti yaḥ |
kāmārthāvanupāyena lipsamāno vinaśyati

कामार्थौ लिप्समानस्तु धर्ममेवादितश्चरेत् ।
न हि धर्मादपैत्यर्थः कामो वाऽपि कदाचन

kāmārthau lipsamānastu dharmamevāditaścaret |
na hi dharmādapaityarthaḥ kāmo vā'pi kadācana

उपायं धर्ममेवाहुस्त्रिवर्गस्य विशांपते ।
लिप्समानो हि तेनाशु कक्षेऽग्निरिव वर्धते

upāyaṃ dharmamevāhustrivargasya viśāṃpate |
lipsamāno hi tenāśu kakṣe'gniriva vardhate

स त्वं तातानुपायेन लिप्ससे भरतर्षभ ।
आधिराज्यं महद्दीप्तं प्रथितं सर्वराजसु

sa tvaṃ tātānupāyena lipsase bharatarṣabha |
ādhirājyaṃ mahaddīptaṃ prathitaṃ sarvarājasu

आत्मानं तक्षति ह्येष वनं परशुना यथा ।
यः सम्यग्वर्तमानेषु मिथ्या राजन्प्रवर्तते ।
न तस्य हि मतिं छिन्द्याद्यस्य नेच्छेत्पराभवम्

ātmānaṃ takṣati hyeṣa vanaṃ paraśunā yathā |
yaḥ samyagvartamāneṣu mithyā rājanpravartate |
na tasya hi matiṃ chindyādyasya necchetparābhavam

अविच्छिन्नमतेरस्य कल्याणे धीयते मतिः ।
आत्मवान्नावमन्येत त्रिषु लोकेषु भारत

avicchinnamaterasya kalyāṇe dhīyate matiḥ |
ātmavānnāvamanyeta triṣu lokeṣu bhārata

अप्यन्यं प्राकृतं कञ्चित्किमु तान्पाण्डवर्षभान् ।
अमर्षवशमापन्नो न किंचिद्बुद्व्यते जनः

apyanyaṃ prākṛtaṃ kañcitkimu tānpāṇḍavarṣabhān |
amarṣavaśamāpanno na kiṃcidbudvyate janaḥ

छिद्यते ह्याततं सर्वं प्रमाणं पश्य भारत ।
श्रेयस्ते दुर्जनात्तात पाण्डवैः सह सङ्गतम्

chidyate hyātataṃ sarvaṃ pramāṇaṃ paśya bhārata |
śreyaste durjanāttāta pāṇḍavaiḥ saha saṅgatam

तैर्हि संप्रीपमाणस्त्वं सर्वान्कामानवाप्स्यसि ।
पाण्डवैर्निर्मितां भूमिं भुञ्जानो राजसत्तम

tairhi saṃprīpamāṇastvaṃ sarvānkāmānavāpsyasi |
pāṇḍavairnirmitāṃ bhūmiṃ bhuñjāno rājasattama

पाण्डवान्पृष्ठतः कृत्वा त्राणमाशससऽन्वतः ।
दुःशासने दुर्विषहे कर्णे चापि ससौबले

pāṇḍavānpṛṣṭhataḥ kṛtvā trāṇamāśasasa'nvataḥ |
duḥśāsane durviṣahe karṇe cāpi sasaubale

एतेष्वैश्वर्यमाधाय भूतिमिच्छसि भारत ।
न चैते तव पर्याप्ता ज्ञाने धर्मार्थयोस्तथा

eteṣvaiśvaryamādhāya bhūtimicchasi bhārata |
na caite tava paryāptā jñāne dharmārthayostathā

विक्रमे चाप्यपर्याप्तः पाण्डवान्प्रति भारत ।
न हीमे सर्वराजानः पर्याप्ताः सहितास्त्वया

vikrame cāpyaparyāptaḥ pāṇḍavānprati bhārata |
na hīme sarvarājānaḥ paryāptāḥ sahitāstvayā

क्रुद्धस्य भीमसेनस्य प्रेक्षितुं मुखमाहवे ।
इदं सनिहितं तात समग्रं पार्थिवं बलम्

kruddhasya bhīmasenasya prekṣituṃ mukhamāhave |
idaṃ sanihitaṃ tāta samagraṃ pārthivaṃ balam

अयं भीष्मस्तथा द्रोणः कर्णश्चायं तथा कृपः ।
भूरिश्रवाः सौमदत्तिरश्वत्थामा जयद्रथः

ayaṃ bhīṣmastathā droṇaḥ karṇaścāyaṃ tathā kṛpaḥ |
bhūriśravāḥ saumadattiraśvatthāmā jayadrathaḥ

अशक्ताः सर्व एवैते प्रतियोद्धुं धनञ्जयम् ।
अजेयो ह्यर्जुनः सङ्ख्ये सर्वैरपि सुरासुरैः ।
मानुषैरपि गन्धर्वैर्मा युद्धे चेत आधिथाः

aśaktāḥ sarva evaite pratiyoddhuṃ dhanañjayam |
ajeyo hyarjunaḥ saṅkhye sarvairapi surāsuraiḥ |
mānuṣairapi gandharvairmā yuddhe ceta ādhithāḥ

दृश्यतां वा पुमान्कश्चित्समग्रे पार्थिवे बले ।
योऽर्जुनं समरे प्राप्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहान्

dṛśyatāṃ vā pumānkaścitsamagre pārthive bale |
yo'rjunaṃ samare prāpya svastimānāvrajedgṛhān

किं ते जनक्षयेणेह कृतेन भरतर्षभ ।
यस्मिञ्चिते जितं ते स्यात्पुमानेकः स दृश्यतां

kiṃ te janakṣayeṇeha kṛtena bharatarṣabha |
yasmiñcite jitaṃ te syātpumānekaḥ sa dṛśyatāṃ

यः सदेवान्सगन्धर्वान्सयक्षासुरपन्नगान् ।
अजयत्खाण्डवप्रस्थे कस्तं युद्धेय मानवः

yaḥ sadevānsagandharvānsayakṣāsurapannagān |
ajayatkhāṇḍavaprasthe kastaṃ yuddheya mānavaḥ

तथा विराटनगरे श्रूयते महदद्भुतम् ।
एकस्य च बहूनां च पर्याप्तं तन्निदर्शनम्

tathā virāṭanagare śrūyate mahadadbhutam |
ekasya ca bahūnāṃ ca paryāptaṃ tannidarśanam

युद्धे येन महादेवः साक्षात्सन्तोषितः शिवः ।
तमजेयमनाधृष्यं विजेतुं जिष्णुमच्युतम् ।
आशंससीह समरे वीरमर्जुनमूर्जितम्

yuddhe yena mahādevaḥ sākṣātsantoṣitaḥ śivaḥ |
tamajeyamanādhṛṣyaṃ vijetuṃ jiṣṇumacyutam |
āśaṃsasīha samare vīramarjunamūrjitam

मद्द्वितीयं पुनः पार्थं कः प्रार्थयितुमर्हति ।
युद्धे प्रतीपमायान्तमपि साक्षात्पुरन्दरः

maddvitīyaṃ punaḥ pārthaṃ kaḥ prārthayitumarhati |
yuddhe pratīpamāyāntamapi sākṣātpurandaraḥ

बाहुभ्यामुद्वहेद्भूमिं दहेत्क्रुद्ध इमाः प्रजाः ।
पातयेत्रिदिवाद्देवान्योऽर्जुनं समरे जयेत्

bāhubhyāmudvahedbhūmiṃ dahetkruddha imāḥ prajāḥ |
pātayetridivāddevānyo'rjunaṃ samare jayet

पश्य पुत्रांस्तथा भ्रातॄञ्ज्ञातीन्संबन्धिनस्तथा ।
त्वत्कृते न विनश्येयुरिमे भरतसत्तमाः

paśya putrāṃstathā bhrātṝñjñātīnsaṃbandhinastathā |
tvatkṛte na vinaśyeyurime bharatasattamāḥ

अस्तु शेषं कौरवाणां मा पराभूदिदं कुलम् ।
कुलघ्न इति नोच्येथा नष्टकीर्तिर्नराधिप

astu śeṣaṃ kauravāṇāṃ mā parābhūdidaṃ kulam |
kulaghna iti nocyethā naṣṭakīrtirnarādhipa

त्वामेव स्थापयिष्यन्ति यौवराज्ये महारथाः ।
महाराज्येऽपि पितरं धृतराष्ट्रं जनेश्वरम्

tvāmeva sthāpayiṣyanti yauvarājye mahārathāḥ |
mahārājye'pi pitaraṃ dhṛtarāṣṭraṃ janeśvaram

मा तात श्रियमायान्तीमवमंस्थाः समुद्यताम् ।
अर्धं प्रदाय पार्थेभ्यो महतीं श्रियमाप्नुहि

mā tāta śriyamāyāntīmavamaṃsthāḥ samudyatām |
ardhaṃ pradāya pārthebhyo mahatīṃ śriyamāpnuhi

पाण्डवैः संशमं कृत्वा कृत्वा च सुहृदां वचः ।
संप्रीयमाणो मित्रैश्च चिरं भद्राण्यवाप्स्यसि

pāṇḍavaiḥ saṃśamaṃ kṛtvā kṛtvā ca suhṛdāṃ vacaḥ |
saṃprīyamāṇo mitraiśca ciraṃ bhadrāṇyavāpsyasi