उद्योग पर्व

अध्याय 122: दौहित्रों के पुण्य से ययाति स्वर्ग लौटे

इति श्रीमन्महाभारते उद्योगपर्वणि भगवद्यानपर्वणि द्वाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

18 श्लोक · 122 में से 196

इस अध्याय में क्या होता है

दौहित्रों के पुण्य से ययाति स्वर्ग लौटे

सज्जनों द्वारा पहचाने जाते ही ययाति धरती को छुए बिना ऊपर उठते हैं और फिर दिव्य वस्त्र धारण करते हैं। दानपति के रूप में प्रसिद्ध वसुमना पहले ऊँचे स्वर में कहते हैं: मैंने सब वर्णों में निर्दोष रहकर जो पुण्य पाया, दान और क्षमा का जो फल है, वह आपको देता हूँ। प्रतर्दन धर्म में अपनी निष्ठा की शपथ लेकर अपने क्षत्रियकुल का यश और वीरता का फल देते हैं। शिबि कहते हैं कि युद्ध या संकट में मैंने कभी असत्य नहीं कहा, उसी सत्य से आप स्वर्ग जाएँ। अष्टक अपने सैकड़ों पुण्डरीक, गोसव और वाजपेय यज्ञों का फल देते हैं। हर वचन के साथ वे और ऊपर उठते हैं। इस प्रकार चार राजवंशों में जन्मे चारों दौहित्र अपने धर्म से नाना को फिर स्वर्ग पहुँचा देते हैं।

नारद उवाच

122.1

प्रत्यभिज्ञातमात्रोऽथ सद्भिस्तैर्नरपुङ्गवः ।
समारुरोह नृपतिरस्पृशन्वसुधातलम् ।
ययातिर्दिव्यसंस्थानो बभूव विगतज्वरः

pratyabhijñātamātro'tha sadbhistairnarapuṅgavaḥ |
samāruroha nṛpatiraspṛśanvasudhātalam |
yayātirdivyasaṃsthāno babhūva vigatajvaraḥ

122.2

दिव्यमाल्याम्बरधरो दिव्याभरणभूषितः ।
दिव्यगन्धगुणोपेतो न पृथ्वीमस्पृशत्पदा

divyamālyāmbaradharo divyābharaṇabhūṣitaḥ |
divyagandhaguṇopeto na pṛthvīmaspṛśatpadā

122.3

ततो वसुमनाः पूर्वमुच्चैरुच्चारयन्वचः ॥
ख्यातो दानपतिर्लोके व्याजहार नृपं तदा

tato vasumanāḥ pūrvamuccairuccārayanvacaḥ ||
khyāto dānapatirloke vyājahāra nṛpaṃ tadā

122.4

प्राप्तवानस्मि यल्लोके सर्ववर्णेष्वगर्हया ।
तदप्यथ च दास्यामि तेन संयुज्यतां भवान्

prāptavānasmi yalloke sarvavarṇeṣvagarhayā |
tadapyatha ca dāsyāmi tena saṃyujyatāṃ bhavān

122.5

यत्फलं दानशीलस्य क्षमाशीलस्य यत्फलम् ।
यच्च मे फलमाधाने तेन संयुज्यतां भवान्

yatphalaṃ dānaśīlasya kṣamāśīlasya yatphalam |
yacca me phalamādhāne tena saṃyujyatāṃ bhavān

122.6

ततः प्रतर्दनोऽप्याह वाक्यं क्षत्रियपुङ्गवः ।
यथा धर्मरतिर्नित्यं नित्यं युद्धपरायणः

tataḥ pratardano'pyāha vākyaṃ kṣatriyapuṅgavaḥ |
yathā dharmaratirnityaṃ nityaṃ yuddhaparāyaṇaḥ

122.7

प्राप्तवानस्मि यल्लोके क्षत्रवंशोद्भवं यशः ।
वीरशब्दफलं चैव तेन संयुज्यतां भवान् ।
यथा धर्मे रतिर्नित्यं तेन सत्येन खं व्रज

prāptavānasmi yalloke kṣatravaṃśodbhavaṃ yaśaḥ |
vīraśabdaphalaṃ caiva tena saṃyujyatāṃ bhavān |
yathā dharme ratirnityaṃ tena satyena khaṃ vraja

122.8

शिबिरौशीनरो धीमानुवाच मधुरां गिरम् ।
यथा बालेषु नारीषु वैवाह्येषु तथैव च

śibirauśīnaro dhīmānuvāca madhurāṃ giram |
yathā bāleṣu nārīṣu vaivāhyeṣu tathaiva ca

122.9

सङ्गरेषु निपातेषु तथा तद्व्यसनेषु च ।
अनृतं नोक्तपूर्वं मे तेन सत्येन खं व्रज

saṅgareṣu nipāteṣu tathā tadvyasaneṣu ca |
anṛtaṃ noktapūrvaṃ me tena satyena khaṃ vraja

122.10

यथा प्राणांश्च राज्यं च राजन्कामसुखानि च ।
त्यजेयं न पुनः सत्यं तेन सत्येन खं व्रज

yathā prāṇāṃśca rājyaṃ ca rājankāmasukhāni ca |
tyajeyaṃ na punaḥ satyaṃ tena satyena khaṃ vraja

122.11

यथा सत्येन मे धर्मो यथा सत्येन पावकः ।
प्रीतः शतक्रतुश्चैव तेन सत्येन खं व्रज

yathā satyena me dharmo yathā satyena pāvakaḥ |
prītaḥ śatakratuścaiva tena satyena khaṃ vraja

122.12

अष्टकस्त्वथ राजर्षिः कौशिको माधवीसुतः ।
अनेकशतयज्वानं नाहुषं प्राह धर्मवित्

aṣṭakastvatha rājarṣiḥ kauśiko mādhavīsutaḥ |
anekaśatayajvānaṃ nāhuṣaṃ prāha dharmavit

122.13

शतशः पुण्डरीका मे गोसवाश्चरिताः प्रभो ।
क्रतवो वाजपेयाश्च तेषां फलमवाप्नुहि

śataśaḥ puṇḍarīkā me gosavāścaritāḥ prabho |
kratavo vājapeyāśca teṣāṃ phalamavāpnuhi

122.14

न मे रत्नानि न धनं न तथाऽन्ये परिच्छदा ।
क्रतुष्वनुपयुक्तानि तेन सत्येन खं व्रज

na me ratnāni na dhanaṃ na tathā'nye paricchadā |
kratuṣvanupayuktāni tena satyena khaṃ vraja

122.15

यथायथा हि जल्पन्ति दौहित्रास्तं नराधिपम् ।
तथतथा वसुमतीं त्यक्त्वा राजा दिवं ययौ

yathāyathā hi jalpanti dauhitrāstaṃ narādhipam |
tathatathā vasumatīṃ tyaktvā rājā divaṃ yayau

122.16

एवं सर्वे समस्तैस्ते राजानः सुकृतैस्तदा ।
ययातिं स्वर्गतो भ्रष्टं तारयामासुरञ्जसा

evaṃ sarve samastaiste rājānaḥ sukṛtaistadā |
yayātiṃ svargato bhraṣṭaṃ tārayāmāsurañjasā

122.17

दौहित्राः स्वेन धर्मेण यज्ञदानकृतेन वै ।
चतुर्षु राजवंशेषु संभूताः कुलवर्धनाः ।
मातामहं महाप्राज्ञं दिवमारोपयन्त ते

dauhitrāḥ svena dharmeṇa yajñadānakṛtena vai |
caturṣu rājavaṃśeṣu saṃbhūtāḥ kulavardhanāḥ |
mātāmahaṃ mahāprājñaṃ divamāropayanta te

राजान ऊचुः

122.18

राजधर्मगुणोपेताः सर्वधर्मगुणान्विताः ।
दौहित्रास्ते वयं राजन्दिवमारोह पार्थिव

rājadharmaguṇopetāḥ sarvadharmaguṇānvitāḥ |
dauhitrāste vayaṃ rājandivamāroha pārthiva

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)