अध्याय 121: ययाति अपने चार दौहित्रों के बीच गिरे

अथ प्रचलितः स्थानादासनाच्च परिच्युतः ।
कम्पितेनेव मनसा धर्षितः शेकवाह्निना

atha pracalitaḥ sthānādāsanācca paricyutaḥ |
kampiteneva manasā dharṣitaḥ śekavāhninā

म्लानस्रग्भ्रष्टविज्ञानः प्रभ्रष्टमुकुटाङ्गदः ।
विघूर्णन्स्रस्तसर्वाङ्गः प्रभ्रष्टाभरणाम्बरः

mlānasragbhraṣṭavijñānaḥ prabhraṣṭamukuṭāṅgadaḥ |
vighūrṇansrastasarvāṅgaḥ prabhraṣṭābharaṇāmbaraḥ

अदृश्यमानस्तान्पश्यन्नपश्यंश्च पुनः पुनः ।
शून्यः शून्येन मनसा प्रपतिष्यन्महीतलम्

adṛśyamānastānpaśyannapaśyaṃśca punaḥ punaḥ |
śūnyaḥ śūnyena manasā prapatiṣyanmahītalam

किं मया मनसा ध्यातमशुभं धर्मदूषणम् ।
येनाहं चलितः स्थानादिति राजा व्यचिन्तयत्

kiṃ mayā manasā dhyātamaśubhaṃ dharmadūṣaṇam |
yenāhaṃ calitaḥ sthānāditi rājā vyacintayat

ते तु तत्रैव राजानः सिद्धाश्चाप्सरसस्तथा ।
अपश्यन्त निरालम्बं तं ययातिं परिच्युतम्

te tu tatraiva rājānaḥ siddhāścāpsarasastathā |
apaśyanta nirālambaṃ taṃ yayātiṃ paricyutam

अथैत्य पुरुषः कश्चित्क्षीणपुण्यनिपातकः ।
ययातिमब्रवीद्राजन्द्रेवराजस्य शासनात्

athaitya puruṣaḥ kaścitkṣīṇapuṇyanipātakaḥ |
yayātimabravīdrājandrevarājasya śāsanāt

अतीव मदमत्तस्त्वं न कंचिन्नावमन्यसे ।
मानेन भ्रष्टः स्वर्गस्ते नार्हस्त्वं पार्थिवात्मज

atīva madamattastvaṃ na kaṃcinnāvamanyase |
mānena bhraṣṭaḥ svargaste nārhastvaṃ pārthivātmaja

न च प्रज्ञायसे गच्छ पतस्वेति तमब्रवीत् ।
पतेयं सत्स्विति वचस्त्रिरुत्त्का नहुषात्मजः

na ca prajñāyase gaccha patasveti tamabravīt |
pateyaṃ satsviti vacastriruttkā nahuṣātmajaḥ

पतिष्यंन्तयामास गतिं गतिमतां वरः ।
एतस्मिन्नेव काले तु नैमिषे पार्थिवर्षभान्

patiṣyaṃntayāmāsa gatiṃ gatimatāṃ varaḥ |
etasminneva kāle tu naimiṣe pārthivarṣabhān

चतुरोऽपश्यत नृपस्तेषां मध्ये पपात ह ।
प्रतर्दनो वसुमनाः शिबिरौशीनरोऽष्टकः

caturo'paśyata nṛpasteṣāṃ madhye papāta ha |
pratardano vasumanāḥ śibirauśīnaro'ṣṭakaḥ

वाजपेयेन यज्ञेन तर्पयन्ति सुरेश्वरम् ।
तेषामध्वरजं धूमं स्वर्गद्वारमुपस्थितम्

vājapeyena yajñena tarpayanti sureśvaram |
teṣāmadhvarajaṃ dhūmaṃ svargadvāramupasthitam

ययातिरुपजिघ्रन्वै निपपात महीं प्रति ।
भूमौ स्वर्गे च संबद्धां नदीं धूममयीमिव ।
गङ्गां गामिव गच्छन्तीमालम्ब्य जगतीपतिः

yayātirupajighranvai nipapāta mahīṃ prati |
bhūmau svarge ca saṃbaddhāṃ nadīṃ dhūmamayīmiva |
gaṅgāṃ gāmiva gacchantīmālambya jagatīpatiḥ

श्रीमत्स्ववभृथाग्र्‌येषु चतुर्षु प्रतिबन्धुषु ।
मध्ये निपतितो राजा लोकपालोपमेषु सः

śrīmatsvavabhṛthāgr‌yeṣu caturṣu pratibandhuṣu |
madhye nipatito rājā lokapālopameṣu saḥ

चतुर्षु हुतकल्पेषु राजसिंहमहाग्निषु ।
पपात मध्ये राजर्षिर्ययातिः पुण्यसङ्क्षये

caturṣu hutakalpeṣu rājasiṃhamahāgniṣu |
papāta madhye rājarṣiryayātiḥ puṇyasaṅkṣaye

तमाहुः पार्थिवाः सर्वे दीप्यमानमिव श्रिया ।
को भवान्कस्य वा बन्धुर्देशस्य नगरस्य वा

tamāhuḥ pārthivāḥ sarve dīpyamānamiva śriyā |
ko bhavānkasya vā bandhurdeśasya nagarasya vā

यक्षो वाऽप्यथवा देवो गन्धर्वो राक्षसोऽपि वा ।
न हि मानुषरूपोसि कोवार्थः काङ्क्ष्यते त्वया

yakṣo vā'pyathavā devo gandharvo rākṣaso'pi vā |
na hi mānuṣarūposi kovārthaḥ kāṅkṣyate tvayā

ययातिरस्मि राजर्षिः क्षीणपुण्यश्च्युतो दिवः ।
पतेयं सत्स्विति ध्यायन्भवत्सु पतितस्ततः

yayātirasmi rājarṣiḥ kṣīṇapuṇyaścyuto divaḥ |
pateyaṃ satsviti dhyāyanbhavatsu patitastataḥ

सत्यमेतद्भवतु ते काङ्क्षितं पुरुषर्षभ ।
सर्वेषां नः क्रतुफलं धर्मश्च प्रतिगृह्यताम्

satyametadbhavatu te kāṅkṣitaṃ puruṣarṣabha |
sarveṣāṃ naḥ kratuphalaṃ dharmaśca pratigṛhyatām

नाहं प्रतिग्रहधनो ब्राह्मणः क्षत्रियोऽह्यहम् ।
न च मे प्रवणा बुद्धिः परपुण्यविनाशने

nāhaṃ pratigrahadhano brāhmaṇaḥ kṣatriyo'hyaham |
na ca me pravaṇā buddhiḥ parapuṇyavināśane

एतस्मिन्नेव काले तु मृगचर्याक्रमागताम् ।
माधवीं प्रेक्ष्य राजानस्तेऽभिवाद्येदमब्रुवन्

etasminneva kāle tu mṛgacaryākramāgatām |
mādhavīṃ prekṣya rājānaste'bhivādyedamabruvan

किमागमनकृत्यं ते किं कुर्मः शासनं तव ।
आज्ञाप्या हि वयं सर्वे तव पुत्रास्तपोधने

kimāgamanakṛtyaṃ te kiṃ kurmaḥ śāsanaṃ tava |
ājñāpyā hi vayaṃ sarve tava putrāstapodhane

तेषां तद्भाषितं श्रुत्वा माधवी परया मुदा ।
पितरं समुपागच्छद्ययातिं सा ववन्द च

teṣāṃ tadbhāṣitaṃ śrutvā mādhavī parayā mudā |
pitaraṃ samupāgacchadyayātiṃ sā vavanda ca

स्पृष्ट्वा मूर्धनि तान्पुत्रांस्तापसी वाक्यमब्रवीत् ।
दौहित्रास्तव राजेन्द्र मम पुत्रा न ते पराः

spṛṣṭvā mūrdhani tānputrāṃstāpasī vākyamabravīt |
dauhitrāstava rājendra mama putrā na te parāḥ

इमे त्वां तारयिष्यन्ति दिष्टमेतत्पुरातनम् ।
अहं ते दुहिता राजन्माधवी मृगचारिणी

ime tvāṃ tārayiṣyanti diṣṭametatpurātanam |
ahaṃ te duhitā rājanmādhavī mṛgacāriṇī

मयाऽप्युपचितो धर्मस्ततोऽर्धं प्रतिगृह्यताम् ।
यस्माद्राजन्नराः सर्वे अपत्यफलभागिनः

mayā'pyupacito dharmastato'rdhaṃ pratigṛhyatām |
yasmādrājannarāḥ sarve apatyaphalabhāginaḥ

तस्मादिच्छन्ति दौहित्रान्यथा त्वं वसुधाधिप ।
(नारद उवाच)
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे शिरसा जननीं तदा

tasmādicchanti dauhitrānyathā tvaṃ vasudhādhipa |
(nārada uvāca)
tataste pārthivāḥ sarve śirasā jananīṃ tadā

अभिवाद्य नमस्कृत्य मातामहमथाब्रुवन् ।
उच्चैरनुपमैः स्निग्धैः स्वरैरापूर्य मेदिनीम् ।
मातामहं नृपतयस्तारयन्तो दिवश्च्युतम् ।

abhivādya namaskṛtya mātāmahamathābruvan |
uccairanupamaiḥ snigdhaiḥ svarairāpūrya medinīm |
mātāmahaṃ nṛpatayastārayanto divaścyutam |

राजधर्मगुणोपेताः सत्यधर्मगुणान्विताः ।
दौहित्रास्ते वयं राजन्दिवमारोह पार्थिव

rājadharmaguṇopetāḥ satyadharmaguṇānvitāḥ |
dauhitrāste vayaṃ rājandivamāroha pārthiva

अथाकस्मादुपगतो गालवोऽप्याह पार्थिवम् ।
तपसो मेऽष्टभागेन स्वर्गमारोहतां भवान्

athākasmādupagato gālavo'pyāha pārthivam |
tapaso me'ṣṭabhāgena svargamārohatāṃ bhavān