अध्याय 111: उत्तर दिशा और गालव गरुड़ पर चढ़े

यस्मादुत्तार्यते पापाद्यस्मान्निश्रेयसोऽश्रुते ।
अस्मादुत्तारणबलादुत्तरेत्युच्यते द्विज ॥ 1

yasmāduttāryate pāpādyasmānniśreyaso'śrute |
asmāduttāraṇabalāduttaretyucyate dvija || 1

उत्तरस्य हिरण्यस्य परिवापस्य गालव ।
मार्गः पश्चिमपूर्वाभ्यां दिग्भ्यां वै मध्यमः स्मृतः

uttarasya hiraṇyasya parivāpasya gālava |
mārgaḥ paścimapūrvābhyāṃ digbhyāṃ vai madhyamaḥ smṛtaḥ

अस्यां दिशि वरिष्ठायामुत्तरायां द्विजर्षभ ।
नासौम्यो नाविधेयात्मा नाधर्मो वसते जनः

asyāṃ diśi variṣṭhāyāmuttarāyāṃ dvijarṣabha |
nāsaumyo nāvidheyātmā nādharmo vasate janaḥ

अत्र नारायणः कृष्णो जिष्णुश्चैव नरोत्तमः ।
बदर्यामाश्रमपदे तथा ब्रह्मा च शाश्वतः

atra nārāyaṇaḥ kṛṣṇo jiṣṇuścaiva narottamaḥ |
badaryāmāśramapade tathā brahmā ca śāśvataḥ

अत्र वै हिमवत्पृष्ठे नित्यमास्ते महेश्वरः ।
प्रकृत्या पुरुषः सार्धं युगान्ताग्निसमप्रभः

atra vai himavatpṛṣṭhe nityamāste maheśvaraḥ |
prakṛtyā puruṣaḥ sārdhaṃ yugāntāgnisamaprabhaḥ

न स दृश्यो मुनिगणैस्तथा देवैः सवासवैः ।
गन्धर्वयक्षसिद्धैर्वा नरनारायणादृते

na sa dṛśyo munigaṇaistathā devaiḥ savāsavaiḥ |
gandharvayakṣasiddhairvā naranārāyaṇādṛte

अत्र विष्णुः सहस्राक्षः सहस्रचरणोऽव्ययः ।
सहस्रशिरसः श्रीमानेकः पश्यति मायया

atra viṣṇuḥ sahasrākṣaḥ sahasracaraṇo'vyayaḥ |
sahasraśirasaḥ śrīmānekaḥ paśyati māyayā

अत्र राज्येन विप्राणां चन्द्रमाश्चाभ्यषिच्यत ।
अत्र गङ्गां महादेवः पतन्तीं गगनाच्च्युताम्

atra rājyena viprāṇāṃ candramāścābhyaṣicyata |
atra gaṅgāṃ mahādevaḥ patantīṃ gaganāccyutām

प्रतिगृह्य ददौ लोके मानुषे ब्रह्मवित्तम ।
अत्र देव्या तपस्तप्तं महेश्वरपरीप्सया

pratigṛhya dadau loke mānuṣe brahmavittama |
atra devyā tapastaptaṃ maheśvaraparīpsayā

अत्र कामश्च रोषश्च शैलश्चोमा च संबभुः ।
अत्र राक्षसयक्षाणां गन्धर्वाणां च गालव

atra kāmaśca roṣaśca śailaścomā ca saṃbabhuḥ |
atra rākṣasayakṣāṇāṃ gandharvāṇāṃ ca gālava

आधिपत्येन कैलासे धनदोऽप्यभिषेचितः ।
अत्र चैत्ररथं रम्यमत्र वैखानसाश्रमः

ādhipatyena kailāse dhanado'pyabhiṣecitaḥ |
atra caitrarathaṃ ramyamatra vaikhānasāśramaḥ

अत्र मन्दाकिनी चैव मन्दरश्च द्विजर्षभ ।
अत्र सौगन्धिकवनं नैर्ऋतैरभिरक्ष्यते

atra mandākinī caiva mandaraśca dvijarṣabha |
atra saugandhikavanaṃ nairṛtairabhirakṣyate

शाद्वलं कदलीस्कन्धमत्र सन्तानका नगाः ।
अत्र संयमनित्यानां सिद्धानां स्वैरचारिणाम्

śādvalaṃ kadalīskandhamatra santānakā nagāḥ |
atra saṃyamanityānāṃ siddhānāṃ svairacāriṇām

विमानान्युनुरूपाणि कामभोग्यानि गालव ।
अत्र ते ऋषयः सप्त देवी चारुन्धती तथा

vimānānyunurūpāṇi kāmabhogyāni gālava |
atra te ṛṣayaḥ sapta devī cārundhatī tathā

अत्र तिष्ठति वै रात्रिन्दिवाप्यत्रावतिष्ठते ।
अत्र यज्ञं समासाद्य ध्रुवं स्थाता पितामहः

atra tiṣṭhati vai rātrindivāpyatrāvatiṣṭhate |
atra yajñaṃ samāsādya dhruvaṃ sthātā pitāmahaḥ

ज्योतींषि चन्द्रसूर्यौ च परिवर्तन्ति नित्यशः ।
अत्र गङ्गामहाद्वारं रक्षन्ति द्विजसत्तम

jyotīṃṣi candrasūryau ca parivartanti nityaśaḥ |
atra gaṅgāmahādvāraṃ rakṣanti dvijasattama

धामा नाम महात्मानो मुनयः सत्यवादिनः ।
न तेषां ज्ञायते मूर्तिर्नाकृतिर्न तपश्चितम्

dhāmā nāma mahātmāno munayaḥ satyavādinaḥ |
na teṣāṃ jñāyate mūrtirnākṛtirna tapaścitam

परिवर्तसहस्रामि कामभोज्याननि गालव ।
यथायथा प्रविशति तस्मात्परतरं नरः ।

parivartasahasrāmi kāmabhojyānani gālava |
yathāyathā praviśati tasmātparataraṃ naraḥ |

तथातथा द्विजश्रेष्ठ प्रविलीयति गालव ।
नैतत्केनचिदन्येन गतपूर्वं द्विजर्षभ

tathātathā dvijaśreṣṭha pravilīyati gālava |
naitatkenacidanyena gatapūrvaṃ dvijarṣabha

ऋते नारायणं देवं नरं वा जिष्णुमव्ययम् ।
अत्र कैलासमित्युक्तं स्थानमैलविलस्य तत्

ṛte nārāyaṇaṃ devaṃ naraṃ vā jiṣṇumavyayam |
atra kailāsamityuktaṃ sthānamailavilasya tat

अत्र विद्युत्प्रभा नाम जझिरेऽप्सरसो दश ।
अत्र विष्णुपदं नाम क्रमता विष्णुना कृतम्

atra vidyutprabhā nāma jajhire'psaraso daśa |
atra viṣṇupadaṃ nāma kramatā viṣṇunā kṛtam

त्रिलोकविक्रमे ब्रह्मन्नुत्तरां दिशमाश्रितम् ।
अत्र राज्ञा मरुतेन यज्ञेनेष्टं द्विजोत्तम

trilokavikrame brahmannuttarāṃ diśamāśritam |
atra rājñā marutena yajñeneṣṭaṃ dvijottama

उशीरबीजे विप्रर्षे यत्र जाम्बूनदं सरः ।
जीमूतस्यात्र विप्रर्षेरुपतस्थे महात्मनः

uśīrabīje viprarṣe yatra jāmbūnadaṃ saraḥ |
jīmūtasyātra viprarṣerupatasthe mahātmanaḥ

साक्षाद्धैमवतः पुण्यो विमलः कनकाकरः ।
ब्राह्मणेषु च यत्कृत्स्नं स्वन्तं कृत्वा धनं महत्

sākṣāddhaimavataḥ puṇyo vimalaḥ kanakākaraḥ |
brāhmaṇeṣu ca yatkṛtsnaṃ svantaṃ kṛtvā dhanaṃ mahat

वव्रे धनं महर्षिः स जैमूतं तद्धनं ततः ।
अत्र नित्यं दिशांपालाः सायंप्रातर्द्विजर्षभ

vavre dhanaṃ maharṣiḥ sa jaimūtaṃ taddhanaṃ tataḥ |
atra nityaṃ diśāṃpālāḥ sāyaṃprātardvijarṣabha

कस्य कार्यं किमिति वै परिक्रोशान्ति गालव ।
एवमेषा द्विजश्रेष्ठ गुणैरन्यैर्दिगुत्तरा

kasya kāryaṃ kimiti vai parikrośānti gālava |
evameṣā dvijaśreṣṭha guṇairanyairdiguttarā

उत्तरेति परिख्याता सर्वकर्मस्तु चोत्तरा ।
एता विस्तरशस्तात तव शङ्गीर्तिता दिशः

uttareti parikhyātā sarvakarmastu cottarā |
etā vistaraśastāta tava śaṅgīrtitā diśaḥ

चतस्रः क्रमयोगेन कामाशां गन्तुमिच्छसि ।
उद्यतोऽहं द्विजश्रेष्ठ तव दर्शयितुं दिशः ।
पृथिवीं चाखिलां ब्रह्मंस्तस्मादारोह मां द्विज

catasraḥ kramayogena kāmāśāṃ gantumicchasi |
udyato'haṃ dvijaśreṣṭha tava darśayituṃ diśaḥ |
pṛthivīṃ cākhilāṃ brahmaṃstasmādāroha māṃ dvija