अध्याय 106: नारद गालव का आख्यान आरम्भ करते हैं

अनर्थे जातिनिर्बन्धं परार्थे लोभमोहितम् ।
अनार्यकेष्वभिरतं मरणे कृतनिश्चयम्

anarthe jātinirbandhaṃ parārthe lobhamohitam |
anāryakeṣvabhirataṃ maraṇe kṛtaniścayam

ज्ञातीनां दुःखकर्तारं बन्धूनां शोकवर्धनम् ।
सुहृदां क्लेशदातारं द्विषतां हर्षवर्धनम्

jñātīnāṃ duḥkhakartāraṃ bandhūnāṃ śokavardhanam |
suhṛdāṃ kleśadātāraṃ dviṣatāṃ harṣavardhanam

कथं नैनं विमार्गस्थं वारयन्तीह बान्धवाः ।
सौहृदाद्वा सुहृत्स्निग्धो भगवान्वा पितामहः

kathaṃ nainaṃ vimārgasthaṃ vārayantīha bāndhavāḥ |
sauhṛdādvā suhṛtsnigdho bhagavānvā pitāmahaḥ

उक्तं भगवता वाक्यमुक्तं भीष्मेण यत्क्षमम् ।
उक्तं बहुविधं चैव नारदेनापि तच्छृणु

uktaṃ bhagavatā vākyamuktaṃ bhīṣmeṇa yatkṣamam |
uktaṃ bahuvidhaṃ caiva nāradenāpi tacchṛṇu

दुर्लभो वै सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् ।
तिष्ठते हि सुह्यद्यत्र न बन्धुस्तत्र तिष्ठते

durlabho vai suhṛcchrotā durlabhaśca hitaḥ suhṛt |
tiṣṭhate hi suhyadyatra na bandhustatra tiṣṭhate

श्रोतव्यमपि पश्यापि सुहृदां कुरुनन्दन ।
न कर्तव्यश्च निर्बन्धो निर्बन्धो हि सुदारुणः

śrotavyamapi paśyāpi suhṛdāṃ kurunandana |
na kartavyaśca nirbandho nirbandho hi sudāruṇaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा निर्बन्धतः प्राप्तो गालवेन पराजयः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā nirbandhataḥ prāpto gālavena parājayaḥ

विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञासया पुरा ।
अभ्यगच्छत्स्वयं भूत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः

viśvāmitraṃ tapasyantaṃ dharmo jijñāsayā purā |
abhyagacchatsvayaṃ bhūtvā vasiṣṭho bhagavānṛṣiḥ

सप्तर्षीणामन्यतमं वेषमास्थाय भारत ।
बभुक्षुः क्षुधितो राजन्नाश्रमं कौशिकस्य तु

saptarṣīṇāmanyatamaṃ veṣamāsthāya bhārata |
babhukṣuḥ kṣudhito rājannāśramaṃ kauśikasya tu

विश्वामित्रोऽथ संभ्रान्तः श्रपयामास वै चरुम् ।
परमान्नस्य यत्नेन न च तं प्रत्यपालयत्

viśvāmitro'tha saṃbhrāntaḥ śrapayāmāsa vai carum |
paramānnasya yatnena na ca taṃ pratyapālayat

अन्नं तेन यदा भुक्तमन्यैर्दत्तं तपस्विभिः ।
अथ गृह्णान्नमत्युष्णं विश्वामित्रोऽप्युपागमत्

annaṃ tena yadā bhuktamanyairdattaṃ tapasvibhiḥ |
atha gṛhṇānnamatyuṣṇaṃ viśvāmitro'pyupāgamat

भुक्तं मे तिष्ठ तावत्त्वमित्युक्त्वा भगवान्ययौ ।
विश्वामित्रस्ततो राजन्स्थित एव महाद्युतिः

bhuktaṃ me tiṣṭha tāvattvamityuktvā bhagavānyayau |
viśvāmitrastato rājansthita eva mahādyutiḥ

भक्तं प्रगृह्य मूर्ध्ना वै बाहुभ्यां संशितव्रतः ।
स्थितः स्थाणुरिवाभ्याशे निश्चेष्टो मारुताशनः

bhaktaṃ pragṛhya mūrdhnā vai bāhubhyāṃ saṃśitavrataḥ |
sthitaḥ sthāṇurivābhyāśe niśceṣṭo mārutāśanaḥ

तस्य शुश्रूषणे यत्नमकरोद्गालवो मुनिः ।
गौरवाद्बहुमानाच्च हार्देन प्रियकाम्यया

tasya śuśrūṣaṇe yatnamakarodgālavo muniḥ |
gauravādbahumānācca hārdena priyakāmyayā

अथ वर्षशते पूर्णे धर्मः पुनरुपागमत् ।
वासिष्ठं वेषमास्थाय कौशिकं भोजनेप्सया

atha varṣaśate pūrṇe dharmaḥ punarupāgamat |
vāsiṣṭhaṃ veṣamāsthāya kauśikaṃ bhojanepsayā

स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं ध्रियमाणं महर्षिणा ।
तिष्ठता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता

sa dṛṣṭvā śirasā bhaktaṃ dhriyamāṇaṃ maharṣiṇā |
tiṣṭhatā vāyubhakṣeṇa viśvāmitreṇa dhīmatā

प्रतिगृह्य ततो धर्मस्तथैवोष्णं तथा नवम् ।
भुक्त्वा प्रीतोस्मि विप्रर्षे तमुक्त्वा स मुनिर्गतः

pratigṛhya tato dharmastathaivoṣṇaṃ tathā navam |
bhuktvā prītosmi viprarṣe tamuktvā sa munirgataḥ

क्षत्रभावादपगतो ब्राह्मणत्वमुपागतः ।
धर्मस्य वचनात्प्रीतो विश्वामित्रस्तथाऽभवत्

kṣatrabhāvādapagato brāhmaṇatvamupāgataḥ |
dharmasya vacanātprīto viśvāmitrastathā'bhavat

विश्वामित्रस्तु शिष्यस्य गालवस्य तपस्विनः ।
शुश्रूषया च भक्त्या च प्रीतिमानित्युवाच ह

viśvāmitrastu śiṣyasya gālavasya tapasvinaḥ |
śuśrūṣayā ca bhaktyā ca prītimānityuvāca ha

अनुज्ञातो मया वत्स यथेष्टं गच्छ गवालव ।
इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गालवो मुनिसत्तमम्

anujñāto mayā vatsa yatheṣṭaṃ gaccha gavālava |
ityuktaḥ pratyuvācedaṃ gālavo munisattamam

प्रीतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम् ।
दक्षिणाः काः प्रयच्छामि भवते गुरुकर्मणि

prīto madhurayā vācā viśvāmitraṃ mahādyutim |
dakṣiṇāḥ kāḥ prayacchāmi bhavate gurukarmaṇi

दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म सिद्ध्यति मानद ।
दक्षिणानां हि दाता वै अपवर्गेण युज्यते

dakṣiṇābhirupetaṃ hi karma siddhyati mānada |
dakṣiṇānāṃ hi dātā vai apavargeṇa yujyate

स्वर्गे क्रतुफलं तद्धि दक्षिणा शान्तिरुच्यते ।
किमाहरामि गुर्वर्थं ब्रवीतु भगवानिति

svarge kratuphalaṃ taddhi dakṣiṇā śāntirucyate |
kimāharāmi gurvarthaṃ bravītu bhagavāniti

स जानानस्तु भगवान्खिन्नं शुश्रूषणेन वै ।
विश्वामित्रस्तमसकृद्गच्छ गच्छेत्यचोदयत्

sa jānānastu bhagavānkhinnaṃ śuśrūṣaṇena vai |
viśvāmitrastamasakṛdgaccha gacchetyacodayat

असकृद्गच्छगच्छेति विश्वामित्रेण भाषितः ।
किं ददानीति बहुशो गालवः प्रत्यभाषत

asakṛdgacchagaccheti viśvāmitreṇa bhāṣitaḥ |
kiṃ dadānīti bahuśo gālavaḥ pratyabhāṣata

निर्बन्धतस्तु बहुशो गालवस्य तपस्विनः ।
किंचिदागतसंरम्भो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम्

nirbandhatastu bahuśo gālavasya tapasvinaḥ |
kiṃcidāgatasaṃrambho viśvāmitro'bravīdidam

एकतःश्यामकर्णानां हयानां चन्द्रवर्चसाम् ।
अष्टौ शतानि मे देहि गच्छ गालव मा चिरम्

ekataḥśyāmakarṇānāṃ hayānāṃ candravarcasām |
aṣṭau śatāni me dehi gaccha gālava mā ciram