अध्याय 105: गरुड़ का गर्व टूटा, कण्व की चेतावनी

गरुडस्तत्र शुश्राव यथावृत्तं महाबलः ।
आयुःप्रदानं शक्रेण कृतं नागस्य भारत

garuḍastatra śuśrāva yathāvṛttaṃ mahābalaḥ |
āyuḥpradānaṃ śakreṇa kṛtaṃ nāgasya bhārata

पक्षवातेन महता रुद्ध्वा त्रिभुवनं खगः ।
सुपर्णः परमक्रुद्धो वासवं समुपाद्रवत्

pakṣavātena mahatā ruddhvā tribhuvanaṃ khagaḥ |
suparṇaḥ paramakruddho vāsavaṃ samupādravat

भगवन्किमवज्ञानाद्वृत्तिः प्रतिहता मम ।
कामकारवरं दत्त्वा पुनश्चलितवानसि

bhagavankimavajñānādvṛttiḥ pratihatā mama |
kāmakāravaraṃ dattvā punaścalitavānasi

निसर्गात्सर्वभूतानां सर्वभूतेश्वरेण मे ।
आहारो विहितो धात्रा किमर्थं वार्यते त्वया

nisargātsarvabhūtānāṃ sarvabhūteśvareṇa me |
āhāro vihito dhātrā kimarthaṃ vāryate tvayā

वृतश्चैष महानागः स्थापितः समयश्च मे ।
अनेन च मया देव भर्तव्यः प्रसवो महान्

vṛtaścaiṣa mahānāgaḥ sthāpitaḥ samayaśca me |
anena ca mayā deva bhartavyaḥ prasavo mahān

एतस्मिंस्तु तथाभूते नान्यं हिंसितुमुत्सहे ।
क्रीडसे कामकारेण देवराज यथेच्छकम्

etasmiṃstu tathābhūte nānyaṃ hiṃsitumutsahe |
krīḍase kāmakāreṇa devarāja yathecchakam

सोऽहं प्राणान्विमोक्ष्यामि तथा परिजनो मम ।
ये च भृत्या मम गृहे प्रीतिमान्भव वासव

so'haṃ prāṇānvimokṣyāmi tathā parijano mama |
ye ca bhṛtyā mama gṛhe prītimānbhava vāsava

श्रुत्वा सुपर्णवचनं सुमुखो दुर्मुखस्तदा ।
त्यक्त्वा रूपं विवर्णस्तु सर्परूपधरोऽभवत् ।
गत्वा विष्णुसमीपं तु पादपीठं समाश्लिषत्

śrutvā suparṇavacanaṃ sumukho durmukhastadā |
tyaktvā rūpaṃ vivarṇastu sarparūpadharo'bhavat |
gatvā viṣṇusamīpaṃ tu pādapīṭhaṃ samāśliṣat

न मत्कृतं वैनतेय न मां क्रोद्धुं त्वमर्हसि ।
दत्ताभयः स सुमुखो विष्णुना प्रभविष्णुना ।
श्रत्वा पुरन्दरेणोक्तमुवाच विनतासुतः

na matkṛtaṃ vainateya na māṃ kroddhuṃ tvamarhasi |
dattābhayaḥ sa sumukho viṣṇunā prabhaviṣṇunā |
śratvā purandareṇoktamuvāca vinatāsutaḥ

एतच्चैवाहमर्हामि भूयश्च बलवृत्रहन् ।
त्रैलोक्यस्येश्वरो योऽहं परभृत्यत्वमागतः

etaccaivāhamarhāmi bhūyaśca balavṛtrahan |
trailokyasyeśvaro yo'haṃ parabhṛtyatvamāgataḥ

त्वयि तिष्ठति देवेश न विष्णुः कारणं मम ।
त्रैलोक्यराजराज्यं हि त्वयि वासव शाश्वतम्

tvayi tiṣṭhati deveśa na viṣṇuḥ kāraṇaṃ mama |
trailokyarājarājyaṃ hi tvayi vāsava śāśvatam

ममापि दक्षस्य सुता जननी कश्यपः पिता ।
अहमत्युत्सहे लोकान्समन्ताद्वोढुमोजसा

mamāpi dakṣasya sutā jananī kaśyapaḥ pitā |
ahamatyutsahe lokānsamantādvoḍhumojasā

असह्यं सर्वभूतानां ममापि विपुलं बलम् ।
मयाऽपि सुमहत्कर्म कृतं दैतेयविग्रहे

asahyaṃ sarvabhūtānāṃ mamāpi vipulaṃ balam |
mayā'pi sumahatkarma kṛtaṃ daiteyavigrahe

श्रुतश्रीः श्रुतसेनश्च विवस्वान्रोचनामुखः ।
प्रस्रुतः कालकाक्षश्च मयाऽपि दितिजा हताः

śrutaśrīḥ śrutasenaśca vivasvānrocanāmukhaḥ |
prasrutaḥ kālakākṣaśca mayā'pi ditijā hatāḥ

यत्तु ध्वजस्थानगतो यत्नात्परिचराम्यहम् ।
वहामि चैवानुजं ते तेन मामवमन्यसे

yattu dhvajasthānagato yatnātparicarāmyaham |
vahāmi caivānujaṃ te tena māmavamanyase

कोऽन्यो भारसहो ह्यस्ति कोऽन्योस्ति बलवत्तरः ।
मया योऽहं विशिष्टः सन्वहामीमं सबान्धवं

ko'nyo bhārasaho hyasti ko'nyosti balavattaraḥ |
mayā yo'haṃ viśiṣṭaḥ sanvahāmīmaṃ sabāndhavaṃ

अवज्ञाय तु यत्तेऽहं भोजनाद्व्यपरोपितः ।
तेन मे गौरवं नष्टं त्वत्तश्चास्माच्च वासव

avajñāya tu yatte'haṃ bhojanādvyaparopitaḥ |
tena me gauravaṃ naṣṭaṃ tvattaścāsmācca vāsava

अदित्यां य इमे जाता बलविक्रमशालिनः ।
त्वमेषां किल सर्वेषां बलेन बलवत्तरः

adityāṃ ya ime jātā balavikramaśālinaḥ |
tvameṣāṃ kila sarveṣāṃ balena balavattaraḥ

सोऽहं पक्षैकदेशेन वहामि त्वां गतक्लमः ।
विमृश त्वं शनैस्तात कोऽन्वत्र बलवानिति

so'haṃ pakṣaikadeśena vahāmi tvāṃ gataklamaḥ |
vimṛśa tvaṃ śanaistāta ko'nvatra balavāniti

स तस्य वचनं श्रुत्वा खगस्योदर्कदारुणम् ।
अक्षोभ्यं क्षोभयंस्तार्क्ष्यमुवाच रथचक्रभृत्

sa tasya vacanaṃ śrutvā khagasyodarkadāruṇam |
akṣobhyaṃ kṣobhayaṃstārkṣyamuvāca rathacakrabhṛt

गरुत्मन्मन्यसेत्मानं बलवन्तं सुदुर्बलम् ।
अलमस्मत्समक्षं ते स्तोतुमात्मानमण्डज

garutmanmanyasetmānaṃ balavantaṃ sudurbalam |
alamasmatsamakṣaṃ te stotumātmānamaṇḍaja

त्रैलोक्यमपि मे कृत्स्नमशक्तं देहधारणे ।
अहमेवात्मनात्मानं वहामि त्वां च धारये

trailokyamapi me kṛtsnamaśaktaṃ dehadhāraṇe |
ahamevātmanātmānaṃ vahāmi tvāṃ ca dhāraye

न त्वं वहसि मां दोर्भ्यां मोघं तव विकत्थनम् ।
इमं तावन्ममैकं त्वं बाहुं सव्येतरं वह ।
यद्येनं धारयस्येकं सफलं ते विकत्थितम्

na tvaṃ vahasi māṃ dorbhyāṃ moghaṃ tava vikatthanam |
imaṃ tāvanmamaikaṃ tvaṃ bāhuṃ savyetaraṃ vaha |
yadyenaṃ dhārayasyekaṃ saphalaṃ te vikatthitam

इत्युक्त्वा भगवांस्तस्य स्कन्धे बाहुं समासजत् ।
आरोपितं समुद्वोढुं भारं तं नाशकद्बलात् ।
निपपात स भारार्तो विहलो नष्टचेतनः

ityuktvā bhagavāṃstasya skandhe bāhuṃ samāsajat |
āropitaṃ samudvoḍhuṃ bhāraṃ taṃ nāśakadbalāt |
nipapāta sa bhārārto vihalo naṣṭacetanaḥ

यावान्हि भारः कृत्स्नायाः पृथिव्याः पर्वतैः सह ।
एकस्या देहशाखायास्तावद्भारममन्यत

yāvānhi bhāraḥ kṛtsnāyāḥ pṛthivyāḥ parvataiḥ saha |
ekasyā dehaśākhāyāstāvadbhāramamanyata

न त्वेनं पीडयामास बलेन बलवत्तरः ।
ततो हि जीवितं तस्य न व्यनीनशदच्युतः

na tvenaṃ pīḍayāmāsa balena balavattaraḥ |
tato hi jīvitaṃ tasya na vyanīnaśadacyutaḥ

व्यात्तास्यः स्रस्तकायश्च विचेता विह्वलः खगः ।
मुमोच पत्राणि तदा गुरुभारप्रपीडितः

vyāttāsyaḥ srastakāyaśca vicetā vihvalaḥ khagaḥ |
mumoca patrāṇi tadā gurubhāraprapīḍitaḥ

स विष्णुं शिरसा पक्षी प्रणम्य विनतासुतः ।
विचेता विह्वलो दीनः किंचिद्वचनमब्रवीत्

sa viṣṇuṃ śirasā pakṣī praṇamya vinatāsutaḥ |
vicetā vihvalo dīnaḥ kiṃcidvacanamabravīt

भगवँल्लोकसारस्य सदृशेन वपुष्मता ।
भुजेन स्वैरमुक्तेन निष्पिष्टोऽस्मि महीतले

bhagavam̐llokasārasya sadṛśena vapuṣmatā |
bhujena svairamuktena niṣpiṣṭo'smi mahītale

क्षन्तुमर्हसि मे देव विह्वलस्याल्पचेतसः ।
बलदाहविदग्धस्य पक्षिणो ध्वजवासिनः

kṣantumarhasi me deva vihvalasyālpacetasaḥ |
baladāhavidagdhasya pakṣiṇo dhvajavāsinaḥ

न हि ज्ञातं बलं देव मया ते परम विभो ।
तेन मन्याम्यहं वीर्यमात्मनो न समं परैः

na hi jñātaṃ balaṃ deva mayā te parama vibho |
tena manyāmyahaṃ vīryamātmano na samaṃ paraiḥ

ततश्चक्रे स भगवान्प्रसादं वै गरुत्मतः ।
मैवं भूय इति स्नेहात्तदा चैनमुवाच ह

tataścakre sa bhagavānprasādaṃ vai garutmataḥ |
maivaṃ bhūya iti snehāttadā cainamuvāca ha

पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सुमुखं गरुडोरसि ।
ततः प्रभृति राजेन्द्र सहसर्पेण वर्तते

pādāṅguṣṭhena cikṣepa sumukhaṃ garuḍorasi |
tataḥ prabhṛti rājendra sahasarpeṇa vartate

एवं विष्णुबलाक्रान्तो गर्वनाशमुपागतः ।
गरुडो बलवान्राजन्वैनतेयो महायशाः

evaṃ viṣṇubalākrānto garvanāśamupāgataḥ |
garuḍo balavānrājanvainateyo mahāyaśāḥ

तथा त्वमपि गान्धारे यावत्पाण्डुसुतान्रणे ।
नासादयसि तान्वीरांस्तावज्जीवसि पुत्रक

tathā tvamapi gāndhāre yāvatpāṇḍusutānraṇe |
nāsādayasi tānvīrāṃstāvajjīvasi putraka

भीमः प्रहरतां श्रेष्ठो वायुपुत्रो महाबलः ।
धनञ्जयश्चेन्द्रसुतो न हन्यातां तु कं रणे

bhīmaḥ praharatāṃ śreṣṭho vāyuputro mahābalaḥ |
dhanañjayaścendrasuto na hanyātāṃ tu kaṃ raṇe

विष्णुर्वायुश्च शक्रश्च धर्मस्तौ चाश्विनावुभौ ।
एते देवास्त्वया केन हेतुना वीक्षितुं क्षमाः

viṣṇurvāyuśca śakraśca dharmastau cāśvināvubhau |
ete devāstvayā kena hetunā vīkṣituṃ kṣamāḥ

तदलं ते विरोधेन शमं गच्छ नृपात्मज ।
वासुदेवेन तीर्थेन कुलं रक्षितुमर्हसि

tadalaṃ te virodhena śamaṃ gaccha nṛpātmaja |
vāsudevena tīrthena kulaṃ rakṣitumarhasi

प्रत्यक्षदर्शी सर्वस्य नारदोऽयं महातपाः ।
माहात्म्यस्य तदा विष्णोः सोऽयं चक्रगदाधरः

pratyakṣadarśī sarvasya nārado'yaṃ mahātapāḥ |
māhātmyasya tadā viṣṇoḥ so'yaṃ cakragadādharaḥ

दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा निश्वसन्भृकुटीमुखः ।
राधेयमभिसंप्रेक्ष्य जहास स्वनवत्तदा

duryodhanastu tacchrutvā niśvasanbhṛkuṭīmukhaḥ |
rādheyamabhisaṃprekṣya jahāsa svanavattadā

कदर्थीकृत्य तद्वाक्यमृषेः कण्वस्य दुर्मतिः ।
ऊरुं गजकराकारं ताडयन्निदमब्रवीत्

kadarthīkṛtya tadvākyamṛṣeḥ kaṇvasya durmatiḥ |
ūruṃ gajakarākāraṃ tāḍayannidamabravīt

यथैवेश्वरसृष्टोऽस्मि यद्भावि या च मे गतिः ।
तथा महर्षे वर्तामि किं प्रलापः करिष्यति

yathaiveśvarasṛṣṭo'smi yadbhāvi yā ca me gatiḥ |
tathā maharṣe vartāmi kiṃ pralāpaḥ kariṣyati

ततः कण्वोऽब्रवीत्क्रुद्धो दुर्योधनमपण्डितम् ।
यस्मादूकं ताडयसि ऊरौ मृत्युर्भविष्यति

tataḥ kaṇvo'bravītkruddho duryodhanamapaṇḍitam |
yasmādūkaṃ tāḍayasi ūrau mṛtyurbhaviṣyati