अध्याय 1: श्रीकृष्ण हस्तिनापुर दूत भेजने का प्रस्ताव रखते हैं

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(वैशंपायन उवाच)
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
कृत्वा विवाहं तु कुरुप्रवीरा-
स्तदाऽभिमन्योर्मुदिताः सपक्षाः ।
विश्रम्य रात्रावुषसि प्रतीताः
सभां विराटस्य ततोऽभिजग्मुः

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet
kṛtvā vivāhaṃ tu kurupravīrā-
stadā'bhimanyormuditāḥ sapakṣāḥ |
viśramya rātrāvuṣasi pratītāḥ
sabhāṃ virāṭasya tato'bhijagmuḥ

सभा तु सा मत्स्यपतेः समृद्धा
मणिप्रवेकोत्तमरत्नचित्रा ।
न्यस्तासना माल्यवती सुगन्धा
तामभ्ययुस्ते नरराजवर्याः

sabhā tu sā matsyapateḥ samṛddhā
maṇipravekottamaratnacitrā |
nyastāsanā mālyavatī sugandhā
tāmabhyayuste nararājavaryāḥ

अथासनान्याविशतां पुरस्ता-
दुभौ विराटद्रुपदौ नरेन्द्रौ ।
वृद्धौ च मान्यौ पृथिवीपतीनां
पित्रा समं तमजनार्दनौ च

athāsanānyāviśatāṃ purastā-
dubhau virāṭadrupadau narendrau |
vṛddhau ca mānyau pṛthivīpatīnāṃ
pitrā samaṃ tamajanārdanau ca

पाञ्चालराजस्य समीपतस्तु
शिनिप्रवीरः सहरौहिणेयः
मत्स्यस्य राज्ञस्तु सुसन्निकृष्टौ
जनार्दनश्चैव युधिष्ठिरश्च

pāñcālarājasya samīpatastu
śinipravīraḥ saharauhiṇeyaḥ
matsyasya rājñastu susannikṛṣṭau
janārdanaścaiva yudhiṣṭhiraśca

सुताश्च सर्वे द्रुपदस्य राज्ञो
भीमार्जुनौ माद्रवतीसुतौ च ।
प्रद्युम्नसाम्बौ च युधि प्रवीरौ
विराटपुत्रैश्च सहाभिमन्युः

sutāśca sarve drupadasya rājño
bhīmārjunau mādravatīsutau ca |
pradyumnasāmbau ca yudhi pravīrau
virāṭaputraiśca sahābhimanyuḥ

सर्वे च शूराः पितृभिः समाना
वीर्येण रूपेण बलेन चैव ।
उपाविशन्द्रौपदेयाः कुमाराः
सुवर्णचित्रेषु वरासनेषु

sarve ca śūrāḥ pitṛbhiḥ samānā
vīryeṇa rūpeṇa balena caiva |
upāviśandraupadeyāḥ kumārāḥ
suvarṇacitreṣu varāsaneṣu

तथोपविष्टेषु महारथेषु
विराजमानाभरणाम्बरेषु
रराज सा राजवती समृद्धा
ग्रहैरिव द्यौर्विमलैरुपेता

tathopaviṣṭeṣu mahāratheṣu
virājamānābharaṇāmbareṣu
rarāja sā rājavatī samṛddhā
grahairiva dyaurvimalairupetā

ततः कथास्ते समवाययुक्ताः
कृत्वा विचित्राः पुरुषप्रवीराः ।
तस्थुर्मुहूर्तं परिचिन्तयन्तः
कृष्णं नृपास्ते समुदीक्षमाणाः

tataḥ kathāste samavāyayuktāḥ
kṛtvā vicitrāḥ puruṣapravīrāḥ |
tasthurmuhūrtaṃ paricintayantaḥ
kṛṣṇaṃ nṛpāste samudīkṣamāṇāḥ

कथान्तमासाद्य च माधवेन
संघट्टिताः पाण्डवकार्यहेतोः ।
ते राजसिंहाः सहिता ह्यश्रृण्व-
न्वाक्यं महार्थं सुमहोदयं च

kathāntamāsādya ca mādhavena
saṃghaṭṭitāḥ pāṇḍavakāryahetoḥ |
te rājasiṃhāḥ sahitā hyaśrṛṇva-
nvākyaṃ mahārthaṃ sumahodayaṃ ca

सर्वैर्भवद्भिर्विदितं यथाऽयं
युधिष्ठिरः सौबलेनाक्षवत्याम् ।
जितो निकृत्याऽपहृतं च राज्यं
वनप्रवासे समयः कृतश्च

sarvairbhavadbhirviditaṃ yathā'yaṃ
yudhiṣṭhiraḥ saubalenākṣavatyām |
jito nikṛtyā'pahṛtaṃ ca rājyaṃ
vanapravāse samayaḥ kṛtaśca

शक्तैर्विजेतुं तरसा महीं च
सत्ये स्थितैः सत्यरथैर्यथावत् ।
पाण्डोः सुतैस्त्रद्रुतमुग्ररूपं
वर्षाणि षट् सप्त च चीर्णमग्र्यैः

śaktairvijetuṃ tarasā mahīṃ ca
satye sthitaiḥ satyarathairyathāvat |
pāṇḍoḥ sutaistradrutamugrarūpaṃ
varṣāṇi ṣaṭ sapta ca cīrṇamagryaiḥ

रिच्छद्भिराप्तं स्वकुलेन राज्यम्

ricchadbhirāptaṃ svakulena rājyam

एवं गते धर्मसुतस्य राज्ञो
दुर्योधनस्यापि च यद्धितं स्यात् ।
तच्चिन्तयध्वं कुरुपाण्डवानां
धर्म्यं च युक्तं च यशस्करं च

evaṃ gate dharmasutasya rājño
duryodhanasyāpi ca yaddhitaṃ syāt |
taccintayadhvaṃ kurupāṇḍavānāṃ
dharmyaṃ ca yuktaṃ ca yaśaskaraṃ ca

अधर्मयुक्तं न च कामयेत
राज्यं सुराणामपि धर्मराजः ।
धर्मार्थयुक्तं तु महीपतित्वं
ग्रोमेऽपि कस्मिंश्चिदयं बुभूषेत्

adharmayuktaṃ na ca kāmayeta
rājyaṃ surāṇāmapi dharmarājaḥ |
dharmārthayuktaṃ tu mahīpatitvaṃ
grome'pi kasmiṃścidayaṃ bubhūṣet

पित्र्यं हि राज्यं विदितं नृपाणां
यथाऽपकृष्टं धृतराष्ट्रपुत्रैः ।
मिथ्योपचारेण यथा ह्यनेन
कृच्छ्रं महत्प्राप्तमसह्यरूपम्

pitryaṃ hi rājyaṃ viditaṃ nṛpāṇāṃ
yathā'pakṛṣṭaṃ dhṛtarāṣṭraputraiḥ |
mithyopacāreṇa yathā hyanena
kṛcchraṃ mahatprāptamasahyarūpam

न चापि पार्थो विजितो रणे तैः
स्वतेजसा धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः ।
तथाऽपि राजा सहितः सुहृद्भि-
रभीप्सतेऽनामयमेव तेषाम्

na cāpi pārtho vijito raṇe taiḥ
svatejasā dhṛtarāṣṭrasya putraiḥ |
tathā'pi rājā sahitaḥ suhṛdbhi-
rabhīpsate'nāmayameva teṣām

यत्तु स्वयं पाण्डुसुतैर्विजित्य
समाहृतं भूमिपतीन्प्रपीड्य
तत्प्रार्थयन्ते पुरुषप्रवीराः
कुन्तीसुता माद्रवतीसुतौ च

yattu svayaṃ pāṇḍusutairvijitya
samāhṛtaṃ bhūmipatīnprapīḍya
tatprārthayante puruṣapravīrāḥ
kuntīsutā mādravatīsutau ca

बलाभियुक्तैर्विविधैरुपायैः
संप्रार्थिता हन्तुममित्रसङ्घैः ।
राज्यं जिहीर्षद्भिरसद्भिरुग्रैः
सर्वं च तद्वो विदितं यथावत्

balābhiyuktairvividhairupāyaiḥ
saṃprārthitā hantumamitrasaṅghaiḥ |
rājyaṃ jihīrṣadbhirasadbhirugraiḥ
sarvaṃ ca tadvo viditaṃ yathāvat

तेषां च लोभं प्रसमीक्ष्य वृद्धं
धर्मज्ञतां चापि युधिष्ठिरस्य ।
संबन्धितां चापि समीक्ष्य तेषां
मतिं कुरुध्वं सहिताः पृथक्व ।

teṣāṃ ca lobhaṃ prasamīkṣya vṛddhaṃ
dharmajñatāṃ cāpi yudhiṣṭhirasya |
saṃbandhitāṃ cāpi samīkṣya teṣāṃ
matiṃ kurudhvaṃ sahitāḥ pṛthakva |

इमे च सत्येऽभिरताः सदैव
तं पालयित्वा समयं यथावत् ।
अतोऽन्यथा तैरुपचर्यमाणा
हन्युः समेतान्धृतराष्ट्रपुत्रान्

ime ca satye'bhiratāḥ sadaiva
taṃ pālayitvā samayaṃ yathāvat |
ato'nyathā tairupacaryamāṇā
hanyuḥ sametāndhṛtarāṣṭraputrān

तैर्विप्रकारं च निशम्य कार्ये
सुहृज्जनास्तान्परिवारयेयुः ।
युद्धेन बाधेयुरिमांस्तथैवं
तैर्बाध्यमाना युधि तांश्च हन्युः

tairviprakāraṃ ca niśamya kārye
suhṛjjanāstānparivārayeyuḥ |
yuddhena bādheyurimāṃstathaivaṃ
tairbādhyamānā yudhi tāṃśca hanyuḥ

तथाऽपि नेमेऽल्पतयाऽसमर्था-
स्तेषां जयायेति भवेन्मतिर्वः ।
समेत्य सर्वे सहिताः सुहृद्भि-
स्तेषां विनाशाय यतेयुरेव

tathā'pi neme'lpatayā'samarthā-
steṣāṃ jayāyeti bhavenmatirvaḥ |
sametya sarve sahitāḥ suhṛdbhi-
steṣāṃ vināśāya yateyureva

दुर्योधनस्यापि मतं यथाव-
न्न ज्ञायते किं नु करिष्यतीति
अज्ञायमाने च मते परस्य
मन्त्रस्य पारं कथमभ्युपेमः

duryodhanasyāpi mataṃ yathāva-
nna jñāyate kiṃ nu kariṣyatīti
ajñāyamāne ca mate parasya
mantrasya pāraṃ kathamabhyupemaḥ

तस्मादितो गच्छतु धर्मशीलः
शुचिः कुलीनः पुरुषोऽप्रमत्तः ।
दूतः समर्थः प्रशमाय तेषां
राज्यार्धदानाय युधिष्ठिरस्य

tasmādito gacchatu dharmaśīlaḥ
śuciḥ kulīnaḥ puruṣo'pramattaḥ |
dūtaḥ samarthaḥ praśamāya teṣāṃ
rājyārdhadānāya yudhiṣṭhirasya

निशम्य वाक्यं तु जनार्दनस्य
धर्मार्थयुक्तं मधुरं समं च ।
समाददे वाक्यमथाग्रजोऽस्य
संपूज्य वाक्यं तदतीव राजन्

niśamya vākyaṃ tu janārdanasya
dharmārthayuktaṃ madhuraṃ samaṃ ca |
samādade vākyamathāgrajo'sya
saṃpūjya vākyaṃ tadatīva rājan