अध्याय 78: श्रीकृष्ण का आगमन, अभिमन्यु और उत्तरा का विवाह

ततस्त्रयोदशे वर्षे निवृत्ते पञ्च पाण्डवाः ।
उपप्लाव्ये विराटस्य वासं चक्रुः पुरोत्तमे

tatastrayodaśe varṣe nivṛtte pañca pāṇḍavāḥ |
upaplāvye virāṭasya vāsaṃ cakruḥ purottame

दूतान्मित्रेषु सर्वेषु ज्ञातिसंबन्धिकेष्वपि ।
प्रेषयामास कौन्तेयो विराटश्च महीपतिः

dūtānmitreṣu sarveṣu jñātisaṃbandhikeṣvapi |
preṣayāmāsa kaunteyo virāṭaśca mahīpatiḥ

तेषु तत्रोपविष्टेषु प्रेषितेषु ततस्ततः ।
तत्रागमन्महाबाहुर्वनमाली बलानुजः

teṣu tatropaviṣṭeṣu preṣiteṣu tatastataḥ |
tatrāgamanmahābāhurvanamālī balānujaḥ

तस्मिन्काले निशम्याथ दूतवाक्यं जनार्दनः ।
दयितं स्वस्त्रियं पुत्रं सुभद्रायाः सुमानितम् ।
अभिमन्युं समादाय रामेण सहितस्तदा

tasminkāle niśamyātha dūtavākyaṃ janārdanaḥ |
dayitaṃ svastriyaṃ putraṃ subhadrāyāḥ sumānitam |
abhimanyuṃ samādāya rāmeṇa sahitastadā

सर्वयादवमुख्यैश्च संवृतः परवीरहा ।
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्विराटनगरं ययौ

sarvayādavamukhyaiśca saṃvṛtaḥ paravīrahā |
śaṅkhadundubhinirghoṣairvirāṭanagaraṃ yayau

कृतवर्मा च हार्दिक्यो युयुधानश्च सात्यकिः ।
अनाधृष्टिस्तथाऽक्रूरः सांबो निशठ एव च ।
प्रद्युम्नश्च महाबाहुरुल्मुकश्च महाबलः

kṛtavarmā ca hārdikyo yuyudhānaśca sātyakiḥ |
anādhṛṣṭistathā'krūraḥ sāṃbo niśaṭha eva ca |
pradyumnaśca mahābāhurulmukaśca mahābalaḥ

अभिमन्युमुपादाय सह मात्रा परन्तपाः ।
कृष्णेन सहिताः सर्वे पाण्डवान्द्रष्टुमागताः

abhimanyumupādāya saha mātrā parantapāḥ |
kṛṣṇena sahitāḥ sarve pāṇḍavāndraṣṭumāgatāḥ

इन्द्रसेनादयश्चैव रथैस्तैः सुसमाहितैः ।
उपेयुः सहिताः सर्वे परिसंवत्सरोषिताः

indrasenādayaścaiva rathaistaiḥ susamāhitaiḥ |
upeyuḥ sahitāḥ sarve parisaṃvatsaroṣitāḥ

दशनागसहस्राणि हयानां द्विगुणं तथा ।
रथानां नियुतं पूर्णं निखर्वं च पदातयः

daśanāgasahasrāṇi hayānāṃ dviguṇaṃ tathā |
rathānāṃ niyutaṃ pūrṇaṃ nikharvaṃ ca padātayaḥ

वृष्ण्यन्धकाश्च शतशो भोजाश्च परमौजसः ।
अन्युर्वृष्णिशार्दूलं वासुदेवं महाबलम्

vṛṣṇyandhakāśca śataśo bhojāśca paramaujasaḥ |
anyurvṛṣṇiśārdūlaṃ vāsudevaṃ mahābalam

वासुदेवं तथाऽऽयान्तं श्रुत्वा पाण्डुसुतास्तदा ।
मात्स्येन सहिताः सर्वे प्रत्युद्याता जनार्दनम्

vāsudevaṃ tathā''yāntaṃ śrutvā pāṇḍusutāstadā |
mātsyena sahitāḥ sarve pratyudyātā janārdanam

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मङ्गलैश्च जनार्दनम् ।
ववन्दुर्मुदिताः सर्वे पादयोस्तस्य पाण्डवाः ।
मात्स्येन सहिताः सर्वे आनन्दाश्रुपरिप्लुताः

śaṅkhadundubhinirghoṣairmaṅgalaiśca janārdanam |
vavandurmuditāḥ sarve pādayostasya pāṇḍavāḥ |
mātsyena sahitāḥ sarve ānandāśrupariplutāḥ

तव कृष्ण प्रसादाद्वै वर्षाण्येतानि सर्वशः ।
त्रयोदशोपि दाशार्ह यथा स समयः कृतः

tava kṛṣṇa prasādādvai varṣāṇyetāni sarvaśaḥ |
trayodaśopi dāśārha yathā sa samayaḥ kṛtaḥ

उषिताः स्मो जगन्नाथ त्वं नाथो नो जनार्दन ।
रक्षस्व देवदेवेश त्वामार्य शरणं गताः

uṣitāḥ smo jagannātha tvaṃ nātho no janārdana |
rakṣasva devadeveśa tvāmārya śaraṇaṃ gatāḥ

तान्वन्दूमानान्सहसा परिष्वज्य जनार्दनः ।
विराटस्य सहायांस्तान्सर्वयादवसंवृतः

tānvandūmānānsahasā pariṣvajya janārdanaḥ |
virāṭasya sahāyāṃstānsarvayādavasaṃvṛtaḥ

यथार्हं पूजयामास मुदा परमया युतः ।
वृष्णिवीराश्च तान्सर्वान्यथार्हं प्रतिपेदिरे

yathārhaṃ pūjayāmāsa mudā paramayā yutaḥ |
vṛṣṇivīrāśca tānsarvānyathārhaṃ pratipedire

कृष्णा च देवकीपुत्रं ववन्दे पादयोस्तथा ।
तामुद्यम्य सुकेशान्तां नयने परिमृज्य च ।
उवाच वाक्यं देवेशः सर्वयादवसन्निधौ

kṛṣṇā ca devakīputraṃ vavande pādayostathā |
tāmudyamya sukeśāntāṃ nayane parimṛjya ca |
uvāca vākyaṃ deveśaḥ sarvayādavasannidhau

मा शोकं कुरु कल्याणि धार्तराष्ट्रान्समाहितान् ।
अचिराद्धातयित्वाऽहं पार्थेन सहितः क्षितिम्

mā śokaṃ kuru kalyāṇi dhārtarāṣṭrānsamāhitān |
acirāddhātayitvā'haṃ pārthena sahitaḥ kṣitim

युधिष्ठिराय दास्यामि यातु ते मानसो ज्वरः ।
अभिमन्युना च पार्थेनरौक्मिणेयेन ते शपे

yudhiṣṭhirāya dāsyāmi yātu te mānaso jvaraḥ |
abhimanyunā ca pārthenaraukmiṇeyena te śape

सत्यमेतद्वचो मह्यमवैहि त्वमनिन्दिते ।
इत्युक्त्वा तां विसृज्याथ प्रीयमाणो युधिष्ठिरम् ।
अन्वास्त वृष्णिशार्दूलः सह वृष्ण्यन्धकैस्तथा

satyametadvaco mahyamavaihi tvamanindite |
ityuktvā tāṃ visṛjyātha prīyamāṇo yudhiṣṭhiram |
anvāsta vṛṣṇiśārdūlaḥ saha vṛṣṇyandhakaistathā

काशिराजश्च शैब्यश्च भजमानौ युधिष्ठिरम् ।
अक्षौहिणीभ्यां सहितावागतौ पृथिवीपती

kāśirājaśca śaibyaśca bhajamānau yudhiṣṭhiram |
akṣauhiṇībhyāṃ sahitāvāgatau pṛthivīpatī

अक्षौहिणीभिः पाञ्चालस्तिसृभिश्च महाबलः ।
द्रौपद्याश्च सुता वीराः शिखण्डी चापराजितः

akṣauhiṇībhiḥ pāñcālastisṛbhiśca mahābalaḥ |
draupadyāśca sutā vīrāḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ

धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
उपप्लाव्यं ययुः शीघ्रं पाण्डवार्थे महाबलाः

dhṛṣṭadyumnaśca durdharṣaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
upaplāvyaṃ yayuḥ śīghraṃ pāṇḍavārthe mahābalāḥ

ततः शतसहस्राणि प्रयुतान्यर्बुदानि च ।
समीपमभिवर्तन्ते योधा यौधिष्ठिरं बलम्

tataḥ śatasahasrāṇi prayutānyarbudāni ca |
samīpamabhivartante yodhā yaudhiṣṭhiraṃ balam

समुद्रमिव धर्मान्ते स्रोतःश्रेष्ठाः पृथक्पृथक् ।
आपूरयन्महीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणैः ।
वेदावभृथसंपन्नाः शूराः सर्वे तनुत्यजः

samudramiva dharmānte srotaḥśreṣṭhāḥ pṛthakpṛthak |
āpūrayanmahīpālā yajvāno bhūridakṣiṇaiḥ |
vedāvabhṛthasaṃpannāḥ śūrāḥ sarve tanutyajaḥ

तानागतानभिप्रेक्ष्य पार्थो ज्ञानभृतां वरः ।
पूजयामास विधिवद्यथार्हं राजसत्तमान्

tānāgatānabhiprekṣya pārtho jñānabhṛtāṃ varaḥ |
pūjayāmāsa vidhivadyathārhaṃ rājasattamān

पारिबर्हं ददौ कृष्णः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
स्त्रियो वासांसि रत्नानि पृथक्पृथगनेकशः

pāribarhaṃ dadau kṛṣṇaḥ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
striyo vāsāṃsi ratnāni pṛthakpṛthaganekaśaḥ

राजानो राजपुत्राश्च निवृत्ते समये तथा ।
यथांर्ह पाण्डवश्रेष्ठैरवर्तन्ताभिपूजिताः ।
आसन्प्रहृष्टमनसः पारिबर्हं ददुस्तदा

rājāno rājaputrāśca nivṛtte samaye tathā |
yathāṃrha pāṇḍavaśreṣṭhairavartantābhipūjitāḥ |
āsanprahṛṣṭamanasaḥ pāribarhaṃ dadustadā

सर्वेषु समवेतेषु राजभिर्वृष्णिभिः सह ।
विवाहो विधवद्राजन्ववृधे कुरुमात्स्ययोः

sarveṣu samaveteṣu rājabhirvṛṣṇibhiḥ saha |
vivāho vidhavadrājanvavṛdhe kurumātsyayoḥ

ततः शङ्खा मृदङ्गाश्च गोमुखा डिण्डिमास्तदा ।
अभिमन्योर्विवाहे तु नेदुर्मात्स्यस्य वेश्मनि

tataḥ śaṅkhā mṛdaṅgāśca gomukhā ḍiṇḍimāstadā |
abhimanyorvivāhe tu nedurmātsyasya veśmani

उच्चावचान्मृगाञ्जघ्नुर्मेध्यांश्च शतशस्तथा ।
भक्ष्यान्नभोज्यपानानि प्रभूतान्यभ्यहारयन्

uccāvacānmṛgāñjaghnurmedhyāṃśca śataśastathā |
bhakṣyānnabhojyapānāni prabhūtānyabhyahārayan

गायनाख्यानशीलाश्च नटा वैतालिकास्तथा ।
स्तुवन्तस्तानुपातिष्ठन्सूताश्च सह मागधैः

gāyanākhyānaśīlāśca naṭā vaitālikāstathā |
stuvantastānupātiṣṭhansūtāśca saha māgadhaiḥ

स्त्रियो वृद्धास्तरुण्यश्च उत्सवे तस्य मङ्गले ।
द्रौपद्यन्तःपुरे चैव विराटस्य गृहे स्त्रियः

striyo vṛddhāstaruṇyaśca utsave tasya maṅgale |
draupadyantaḥpure caiva virāṭasya gṛhe striyaḥ

सुदेष्णां तु पुरस्कृत्य मत्स्यानामपि च स्त्रियः ।
आजग्मुश्चारुपीनाङ्ग्यः सुमृष्टमणिकुण्डलाः

sudeṣṇāṃ tu puraskṛtya matsyānāmapi ca striyaḥ |
ājagmuścārupīnāṅgyaḥ sumṛṣṭamaṇikuṇḍalāḥ

वर्णोपपन्नास्ता नार्यो रूपवन्तयः स्वलंकृताः ।
सर्वासामभवत्कृष्णा रूपेण वपुषाऽधिका

varṇopapannāstā nāryo rūpavantayaḥ svalaṃkṛtāḥ |
sarvāsāmabhavatkṛṣṇā rūpeṇa vapuṣā'dhikā

परिवार्योत्तरां श्लाघ्यां राजपुत्रीमलंकृताम् ।
सुतामिव महेन्द्रस्य पुरस्कृत्योपतस्थिरे

parivāryottarāṃ ślāghyāṃ rājaputrīmalaṃkṛtām |
sutāmiva mahendrasya puraskṛtyopatasthire

भृङ्गारुं तु समादाय सौवर्णं जलपूरितम् ।
पार्थस्य हस्ते सहसा सुतामिन्दीवरेक्षणाम् ।
स्नुषार्थं प्राक्षिपद्वारि विराटो वाहिनीपतिः

bhṛṅgāruṃ tu samādāya sauvarṇaṃ jalapūritam |
pārthasya haste sahasā sutāmindīvarekṣaṇām |
snuṣārthaṃ prākṣipadvāri virāṭo vāhinīpatiḥ

तां प्रत्यगृह्णाकौन्तेयः सुतस्यार्थे महामनाः ।
सौभद्राश्चानवद्याङ्गो विराटतनयां तदा

tāṃ pratyagṛhṇākaunteyaḥ sutasyārthe mahāmanāḥ |
saubhadrāścānavadyāṅgo virāṭatanayāṃ tadā

तत्रातिष्ठद्गृहीत्वा तु रूपमिन्द्रास्य धारयन् ।
स्नुषां तां परिगृह्णानः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

tatrātiṣṭhadgṛhītvā tu rūpamindrāsya dhārayan |
snuṣāṃ tāṃ parigṛhṇānaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

द्रुपदश्च विराटश्च शिखण्डी च महाबलः ।
युयुधानश्च शैब्यश्च धृष्टद्युम्नश्च सात्यकिः

drupadaśca virāṭaśca śikhaṇḍī ca mahābalaḥ |
yuyudhānaśca śaibyaśca dhṛṣṭadyumnaśca sātyakiḥ

सप्तैतेऽक्षौहिणीपाला यज्वानो भूरिदक्षिणाः ।
पाण्डवं परिवार्यैते निवेशं चक्रिरे तदा

saptaite'kṣauhiṇīpālā yajvāno bhūridakṣiṇāḥ |
pāṇḍavaṃ parivāryaite niveśaṃ cakrire tadā

तत्रस्थायां तु सेनायां मात्स्यो धर्मभृतांवरः ।
प्रीतो दुहितरं गृह्य प्रददावभिमन्यवे

tatrasthāyāṃ tu senāyāṃ mātsyo dharmabhṛtāṃvaraḥ |
prīto duhitaraṃ gṛhya pradadāvabhimanyave

प्रतिगृह्योत्तरां पार्थः पुरस्कृत्य जनार्दनम् ।
विवाहं कारयामास सौभद्रस्य महात्मनः

pratigṛhyottarāṃ pārthaḥ puraskṛtya janārdanam |
vivāhaṃ kārayāmāsa saubhadrasya mahātmanaḥ

ततो विवाहो ववृधे स्फीतः सर्वगुणान्वितः ।
सौभद्रस्याद्भुतं कर्म पितुस्तव पितुस्तदा

tato vivāho vavṛdhe sphītaḥ sarvaguṇānvitaḥ |
saubhadrasyādbhutaṃ karma pitustava pitustadā

धौम्यः शिष्यैः परिवृतो जुहावाग्नौ विधानतः ।
अग्निं प्रदक्षिणीकुर्वन्सौभद्रः पाणिमग्रहीत्

dhaumyaḥ śiṣyaiḥ parivṛto juhāvāgnau vidhānataḥ |
agniṃ pradakṣiṇīkurvansaubhadraḥ pāṇimagrahīt

ततः पार्थाय संहृष्टो मात्स्यराजो धनं महत् ।
तस्मै शतसहस्राणि हयानां वातरंहसाम्

tataḥ pārthāya saṃhṛṣṭo mātsyarājo dhanaṃ mahat |
tasmai śatasahasrāṇi hayānāṃ vātaraṃhasām

द्वे च नागशते मुख्ये धनं बहुविधं तदा ।
प्रादान्मात्स्यपतिर्हृष्टः कन्याधनमनुत्तमम्

dve ca nāgaśate mukhye dhanaṃ bahuvidhaṃ tadā |
prādānmātsyapatirhṛṣṭaḥ kanyādhanamanuttamam

पारिबर्हं च पार्थेभ्यः प्रददौ मत्स्यपुङ्गवः ।
कृष्णेन सह कौन्तेयः प्रत्यगृह्णात्प्रभूतवत्

pāribarhaṃ ca pārthebhyaḥ pradadau matsyapuṅgavaḥ |
kṛṣṇena saha kaunteyaḥ pratyagṛhṇātprabhūtavat

कृते विवाहे तु तदा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
ब्राह्मणेभ्यो ददौ वित्तं यदुपाहरदच्युतः

kṛte vivāhe tu tadā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
brāhmaṇebhyo dadau vittaṃ yadupāharadacyutaḥ

गोसहस्राणि वस्त्राणि रत्नानि विविधानि च ।
भूषणानि च सर्वाणि यानानि शयनानि च

gosahasrāṇi vastrāṇi ratnāni vividhāni ca |
bhūṣaṇāni ca sarvāṇi yānāni śayanāni ca

नागरान्प्रीतिभिर्दिव्यैस्तर्पयामास भूपतिः

nāgarānprītibhirdivyaistarpayāmāsa bhūpatiḥ

तन्महोत्सवसंकाशं हृष्टपुष्टजनाकुलम् ।
नगरं मत्स्यराजस्य शुशुभे भरतर्षभ

tanmahotsavasaṃkāśaṃ hṛṣṭapuṣṭajanākulam |
nagaraṃ matsyarājasya śuśubhe bharatarṣabha

पुरोहितैरमात्यैश्च पौरैर्जानपदैः सह ।
विराटो नृपतिः श्रीमान्सौभद्रायाभिमन्यवे ।
तां सुतामुत्तरां दत्त्वा मुमुदे परमं तदा

purohitairamātyaiśca paurairjānapadaiḥ saha |
virāṭo nṛpatiḥ śrīmānsaubhadrāyābhimanyave |
tāṃ sutāmuttarāṃ dattvā mumude paramaṃ tadā

वृत्ते विवाहे हृष्टात्मा यदुवाच युधिष्ठिरः ।
तत्सर्वं कथयस्वेह कृतवन्तो यदुत्तरम्

vṛtte vivāhe hṛṣṭātmā yaduvāca yudhiṣṭhiraḥ |
tatsarvaṃ kathayasveha kṛtavanto yaduttaram