अध्याय 5: वीर अपने मूल में लौटते हैं; भारत की महिमा

भीष्मद्रोणौ महात्मानौ धृतराष्ट्रश्च पार्थिवः ।
विराटद्रुपदौ चोभौ शङ्खश्चैवोत्तरस्तथा

bhīṣmadroṇau mahātmānau dhṛtarāṣṭraśca pārthivaḥ |
virāṭadrupadau cobhau śaṅkhaścaivottarastathā

धृष्टकेजुर्जयत्सेनो राजा चैव स सत्यजित् ।
दुर्योधनसुताश्चैव शकुनिश्चैव सौबलः

dhṛṣṭakejurjayatseno rājā caiva sa satyajit |
duryodhanasutāścaiva śakuniścaiva saubalaḥ

कर्णपुत्राश्च विक्रान्ता राजा चैव जयद्रथः ।
घटोत्कवादयश्चैव ये चान्ये नानुकीर्तिताः

karṇaputrāśca vikrāntā rājā caiva jayadrathaḥ |
ghaṭotkavādayaścaiva ye cānye nānukīrtitāḥ

ये चान्ये कीर्तिता वीरा राजानो दीप्तमूर्तयः ।
स्वर्गे कालं कियन्तं ते तस्थुस्तदपि शंस मे

ye cānye kīrtitā vīrā rājāno dīptamūrtayaḥ |
svarge kālaṃ kiyantaṃ te tasthustadapi śaṃsa me

आहोस्विच्छाश्वतं स्थानं तेषां तत्र द्विजोत्तम ।
अन्ते वा कर्मणां कां ते गतिं प्राप्ता नरर्षभाः

āhosvicchāśvataṃ sthānaṃ teṣāṃ tatra dvijottama |
ante vā karmaṇāṃ kāṃ te gatiṃ prāptā nararṣabhāḥ

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं प्रोच्यमानं द्विजोत्तम ।
तपसा हि प्रदीप्तेन सर्वं त्वमनुपश्यति

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ procyamānaṃ dvijottama |
tapasā hi pradīptena sarvaṃ tvamanupaśyati

इत्युक्तः स तु विप्रर्षिरनुज्ञातो महात्मना ।
व्यासेन तस्य नृपतेराख्यातुमुपचक्रमे ।

ityuktaḥ sa tu viprarṣiranujñāto mahātmanā |
vyāsena tasya nṛpaterākhyātumupacakrame |

गन्तव्यं कर्मणामन्ते सर्वेषां मनुजाधिप ।
शृणु गुह्यमिदं राजन्देवानां भरतर्षभ ।
यदुवाच महातेजा दिव्यचक्षुः प्रतापवान्

gantavyaṃ karmaṇāmante sarveṣāṃ manujādhipa |
śṛṇu guhyamidaṃ rājandevānāṃ bharatarṣabha |
yaduvāca mahātejā divyacakṣuḥ pratāpavān

मुनिः पुराणः कौरव्य पाराशर्यो महाव्रतः ।
अगाधबुद्धिः सर्वज्ञो गतिज्ञः सर्वकर्मणाम्

muniḥ purāṇaḥ kauravya pārāśaryo mahāvrataḥ |
agādhabuddhiḥ sarvajño gatijñaḥ sarvakarmaṇām

तेनोक्तं कर्मणामन्ते प्रविशन्ति स्विकां तनुम्

tenoktaṃ karmaṇāmante praviśanti svikāṃ tanum

वसूनेव महातेजा भीष्मः प्राप महाद्युतिः ।
अष्टावेव हि दृश्यन्ते वसवो भरतर्षभ

vasūneva mahātejā bhīṣmaḥ prāpa mahādyutiḥ |
aṣṭāveva hi dṛśyante vasavo bharatarṣabha

बृहस्पतिं विवेशाथ द्रोणो ह्यङ्गिरसां वरम् ।
कृतवर्मा तु हार्दिक्यः प्रविवेश मरुद्गणान्

bṛhaspatiṃ viveśātha droṇo hyaṅgirasāṃ varam |
kṛtavarmā tu hārdikyaḥ praviveśa marudgaṇān

सनत्कुमारं प्रद्युम्नः प्रविवेश यथागतम् ।
धृतराष्ट्रो धनेशस्य लोकान्प्राप दुरासदान्

sanatkumāraṃ pradyumnaḥ praviveśa yathāgatam |
dhṛtarāṣṭro dhaneśasya lokānprāpa durāsadān

धृतराष्ट्रो सहिता गन्धारी च यशस्विनी ।
पत्नीभ्यां सहितः पाण्डुमहेन्द्रसदनं ययौ

dhṛtarāṣṭro sahitā gandhārī ca yaśasvinī |
patnībhyāṃ sahitaḥ pāṇḍumahendrasadanaṃ yayau

विराटद्रुपदौ चोभौ धृष्टकेतुश्च पार्थिवः ।
निशठाक्रूरसाम्बाश्च भानुः कण्वो विदूरथः

virāṭadrupadau cobhau dhṛṣṭaketuśca pārthivaḥ |
niśaṭhākrūrasāmbāśca bhānuḥ kaṇvo vidūrathaḥ

भूरिश्रवाः शलश्चैव भूरिश्च पृथिवीपतिः ।
कंशश्चैवोग्रसेनश्च वसुदेवस्तथैव च

bhūriśravāḥ śalaścaiva bhūriśca pṛthivīpatiḥ |
kaṃśaścaivograsenaśca vasudevastathaiva ca

उत्तरश्च सह भ्रात्रा शङ्खेन नरपुङ्गवः ।
विश्वेषां देवतानां ते विविशुर्नरसत्तमाः

uttaraśca saha bhrātrā śaṅkhena narapuṅgavaḥ |
viśveṣāṃ devatānāṃ te viviśurnarasattamāḥ

[वर्चा नाम महातेजाः सोमपुत्रः प्रतापवान् ।
सोभिमन्युर्नृसिंहस्य फल्गुनस्य सुतोऽभवत्

[varcā nāma mahātejāḥ somaputraḥ pratāpavān |
sobhimanyurnṛsiṃhasya phalgunasya suto'bhavat

स युद्ध्वा क्षत्रधर्मेण यथा नान्यः पुमान्क्वचित् ।]
विवेश सोमं धर्मात्मा कर्मणोन्ते मरारथः

sa yuddhvā kṣatradharmeṇa yathā nānyaḥ pumānkvacit |]
viveśa somaṃ dharmātmā karmaṇonte marārathaḥ

आविवेश रविं कर्णो निहतः पुरुषर्षभ ।
द्वापरं शकुनिः प्राप धृष्टद्युम्नस्तु पावकम्

āviveśa raviṃ karṇo nihataḥ puruṣarṣabha |
dvāparaṃ śakuniḥ prāpa dhṛṣṭadyumnastu pāvakam

धृतराष्ट्रात्मजाः सर्वे यातुधानान्प्रपेदिरे ।
धर्ममेवाविशत्क्षत्ता राजा चैव युधिष्ठिरः

dhṛtarāṣṭrātmajāḥ sarve yātudhānānprapedire |
dharmamevāviśatkṣattā rājā caiva yudhiṣṭhiraḥ

अनन्तो भगवान्देवः प्रविवेश रसातलम् ।
पितामहनियोगाद्वै यो योगाद्गामधारयत्

ananto bhagavāndevaḥ praviveśa rasātalam |
pitāmahaniyogādvai yo yogādgāmadhārayat

यः स नारायणो नाम देवदेवः सनातनः ।
तस्यांशो वासुदेवस्तु कर्मणोन्ते विवेश ह

yaḥ sa nārāyaṇo nāma devadevaḥ sanātanaḥ |
tasyāṃśo vāsudevastu karmaṇonte viveśa ha

षोडशस्त्रीसहस्राणि वासुदेवपरिग्रहाः ।
अमज्जंस्ताः सरस्वत्यां कालेन जनमेजय

ṣoḍaśastrīsahasrāṇi vāsudevaparigrahāḥ |
amajjaṃstāḥ sarasvatyāṃ kālena janamejaya

तत्र त्यक्त्वा शरीराणि दिवमारुरुहुः पुनः ।
ताश्चैवाप्सरसो भूत्वा वासुदेवमुपाविशन्

tatra tyaktvā śarīrāṇi divamāruruhuḥ punaḥ |
tāścaivāpsaraso bhūtvā vāsudevamupāviśan

हतास्तस्मिन्महायुद्धे ये वीरास्तु महारथाः ।
घटोत्कचादयश्चैव देवान्यक्षांश्च भेजिरे

hatāstasminmahāyuddhe ye vīrāstu mahārathāḥ |
ghaṭotkacādayaścaiva devānyakṣāṃśca bhejire

दुर्योधनसहायाश्च राक्षसा येऽनुकीर्तिताः ।
प्राप्तास्ते क्रमशो राजन्सर्वलोकाननुत्तमान्

duryodhanasahāyāśca rākṣasā ye'nukīrtitāḥ |
prāptāste kramaśo rājansarvalokānanuttamān

भवनं च महेन्द्रस्य कुबेरस्य च धीमतः ।
वरुणस्य तथा लोकान्विविशुः पुरुषर्षभाः

bhavanaṃ ca mahendrasya kuberasya ca dhīmataḥ |
varuṇasya tathā lokānviviśuḥ puruṣarṣabhāḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं विस्तरेण महाद्युते ।
कुरूणां चरितं कृत्स्नं पाण्डवानां च भारत

etatte sarvamākhyātaṃ vistareṇa mahādyute |
kurūṇāṃ caritaṃ kṛtsnaṃ pāṇḍavānāṃ ca bhārata

एतच्छ्रुत्वा द्विजश्रेष्ठात्स राजा जनमेजयः ।
विस्मितोऽभवदत्यर्थं यज्ञकर्मान्तरेष्वथ

etacchrutvā dvijaśreṣṭhātsa rājā janamejayaḥ |
vismito'bhavadatyarthaṃ yajñakarmāntareṣvatha

ततः समापयामासुः कर्म तत्तस्य याजकाः ।
आस्तिकश्चाभवत्प्रीतः परिमोक्ष्य भुजङ्गमान्

tataḥ samāpayāmāsuḥ karma tattasya yājakāḥ |
āstikaścābhavatprītaḥ parimokṣya bhujaṅgamān

ततो द्विजातीन्सर्वास्तान्दक्षिणाभिरतोषयत् ।
पूजिताश्चापि ते राज्ञा ततो जग्मुर्यथागतम्

tato dvijātīnsarvāstāndakṣiṇābhiratoṣayat |
pūjitāścāpi te rājñā tato jagmuryathāgatam

विसर्जयित्वा विप्रांस्तान्राजाऽपि जनमेजयः ।
हृष्टस्तक्षशिलायाः स पुनरायाद्गचाह्वयम्

visarjayitvā viprāṃstānrājā'pi janamejayaḥ |
hṛṣṭastakṣaśilāyāḥ sa punarāyādgacāhvayam

एतत्ते सर्वमाख्यातं वैशम्पायनकीर्तितम् ।
व्यासाज्ञया समाज्ञातं सर्पसत्रे नृपस्य हि

etatte sarvamākhyātaṃ vaiśampāyanakīrtitam |
vyāsājñayā samājñātaṃ sarpasatre nṛpasya hi

पुण्योऽयमितिहासाख्यः पवित्रं चेदमुत्तमम् ।
कृष्णेन मुनिना विप्र निर्मितं सत्यवादिना

puṇyo'yamitihāsākhyaḥ pavitraṃ cedamuttamam |
kṛṣṇena muninā vipra nirmitaṃ satyavādinā

सर्वज्ञेन विधिज्ञेन धर्मज्ञानवता सता ।
अतीन्द्रियेण शुचिना तपसा भावितात्मना

sarvajñena vidhijñena dharmajñānavatā satā |
atīndriyeṇa śucinā tapasā bhāvitātmanā

ऐश्वर्ये वर्तता चैव साङ्ख्ययोगवता तथा ।
नैकतन्त्रविबुद्धेन दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा

aiśvarye vartatā caiva sāṅkhyayogavatā tathā |
naikatantravibuddhena dṛṣṭvā divyena cakṣuṣā

कीर्तिं प्रथयता लोके पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अन्येषां क्षत्रियाणां च भूरिद्रविणतेजसाम्

kīrtiṃ prathayatā loke pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
anyeṣāṃ kṣatriyāṇāṃ ca bhūridraviṇatejasām

क्रीडां च वासुदेवस्य देवदेवस्य शाङ्गिणः ।
विश्वेषां देवभागानां जन्मसायुज्यमेव च

krīḍāṃ ca vāsudevasya devadevasya śāṅgiṇaḥ |
viśveṣāṃ devabhāgānāṃ janmasāyujyameva ca

य इदं शृणुयाद्विद्वान्पर्वसु द्विजसत्तमः ।
धूतपाप्मा जितस्वर्गो ब्रह्मभूयाय गच्छति

ya idaṃ śṛṇuyādvidvānparvasu dvijasattamaḥ |
dhūtapāpmā jitasvargo brahmabhūyāya gacchati

कार्ष्णं वेदमिमं सर्वं शृणुयाद्यः समाहितः ।
ब्रह्महत्याकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति

kārṣṇaṃ vedamimaṃ sarvaṃ śṛṇuyādyaḥ samāhitaḥ |
brahmahatyākṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati

यश्चेदं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः ।
अक्षय्यमन्नपानं वै पितॄंस्तस्योपतदिष्ठते

yaścedaṃ śrāvayecchrāddhe brāhmaṇānpādamantataḥ |
akṣayyamannapānaṃ vai pitṝṃstasyopatadiṣṭhate

अह्ना यदेनः कुरुते इन्द्रियैर्मनसाऽपि वा ।
महाभारतमाख्याय सर्पपापैः प्रमुच्यते

ahnā yadenaḥ kurute indriyairmanasā'pi vā |
mahābhāratamākhyāya sarpapāpaiḥ pramucyate

[यद्रात्रौ कुरुते पापं ब्राह्मणः स्त्रीगणैर्वृतः ।
महाभारतमाख्याय पूर्वां सन्ध्यां प्रमुच्यते

[yadrātrau kurute pāpaṃ brāhmaṇaḥ strīgaṇairvṛtaḥ |
mahābhāratamākhyāya pūrvāṃ sandhyāṃ pramucyate

महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते ।
निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते

mahattvādbhāravattvācca mahābhāratamucyate |
niruktamasya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate

अष्टादशपुराणानि धर्मशास्त्राणि सर्वशः ।
वेदाः साङ्गास्तथैकत्र भारतं चैकतः स्थितम्

aṣṭādaśapurāṇāni dharmaśāstrāṇi sarvaśaḥ |
vedāḥ sāṅgāstathaikatra bhārataṃ caikataḥ sthitam

श्रूयतां सिंहनादोऽयमृषेस्तस्य महात्मनः ।
अष्टादशपुराणानां कर्तुर्वेदमहोदधेः

śrūyatāṃ siṃhanādo'yamṛṣestasya mahātmanaḥ |
aṣṭādaśapurāṇānāṃ karturvedamahodadheḥ

त्रिभिर्वर्षैर्महत्पुण्यं कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
अखिलं भारतं चेदं चकार भगवान्मुनिः

tribhirvarṣairmahatpuṇyaṃ kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
akhilaṃ bhārataṃ cedaṃ cakāra bhagavānmuniḥ

[आकर्ण्य भक्त्या सततं जयाख्यं भारतं महत् ।
श्रीश्च कीर्तिस्तथा विद्या भवन्ति सहिताः सदा ॥]

[ākarṇya bhaktyā satataṃ jayākhyaṃ bhārataṃ mahat |
śrīśca kīrtistathā vidyā bhavanti sahitāḥ sadā ||]

धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च भरतर्षभ ।
यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न कुत्रिचित्

dharme cārthe ca kāme ca mokṣe ca bharatarṣabha |
yadihāsti tadanyatra yannehāsti na kutricit

"वाच्यते यत्र सततं जयाख्यं भारतं महत् ।
श्रीश्व कीर्तिश्च विद्या च भवन्ति मुदिताः सदा

"vācyate yatra satataṃ jayākhyaṃ bhārataṃ mahat |
śrīśva kīrtiśca vidyā ca bhavanti muditāḥ sadā

भारतस्य तु वक्तारं ब्रह्मर्षि च महागुरुम् ॥
वैशंपायनमारोप्य स्वर्णभद्रासनं तदा

bhāratasya tu vaktāraṃ brahmarṣi ca mahāgurum ||
vaiśaṃpāyanamāropya svarṇabhadrāsanaṃ tadā

जनमेजयादिराजान आस्तिकाद्या द्विजातयः ।
धर्मदत्तादिवैश्याश्च सोम्यवंश्यादिशूद्रकाः

janamejayādirājāna āstikādyā dvijātayaḥ |
dharmadattādivaiśyāśca somyavaṃśyādiśūdrakāḥ

प्रयुतं चायुतं चेति सहस्रं शतमित्यपि ।
दशकं चेति निष्काणामानर्चुस्तं महागुरुम्

prayutaṃ cāyutaṃ ceti sahasraṃ śatamityapi |
daśakaṃ ceti niṣkāṇāmānarcustaṃ mahāgurum

निष्काणां दशकं दत्त्वा मृतपुत्रोऽमृतप्रजः ।
ऊष्मादिव्याधियुक्तश्च शतं दत्त्वा निरामयः

niṣkāṇāṃ daśakaṃ dattvā mṛtaputro'mṛtaprajaḥ |
ūṣmādivyādhiyuktaśca śataṃ dattvā nirāmayaḥ

सहस्रदानात्संतानहीनः संतानपुत्रवान् ।
आयुरारोग्यमैश्वर्यं भेजुस्तेऽन्नं च पुत्रकान्

sahasradānātsaṃtānahīnaḥ saṃtānaputravān |
āyurārogyamaiśvaryaṃ bhejuste'nnaṃ ca putrakān

सुवर्णं रजतं रत्नं सर्वाण्याभरणानि च ।
सर्वोपकरणैर्युक्तं निधिनिक्षेपसंयुतम्

suvarṇaṃ rajataṃ ratnaṃ sarvāṇyābharaṇāni ca |
sarvopakaraṇairyuktaṃ nidhinikṣepasaṃyutam

इष्टकाभित्तिसंयुक्तमग्निबाधादिवर्जितम् ।
देवपूजाग्निहोत्रादिपाठार्थगृहसंयुतम् ।
सान्तर्बहिस्संवरणं सप्रासादं सगोगृहम्

iṣṭakābhittisaṃyuktamagnibādhādivarjitam |
devapūjāgnihotrādipāṭhārthagṛhasaṃyutam |
sāntarbahissaṃvaraṇaṃ saprāsādaṃ sagogṛham

व्यष्ट्या समष्ट्या वा दद्यात्स्वर्गारोहणपर्वणि ।
निवृत्तिकामो दद्याच्चेत्पुनर्जन्म न विद्यते

vyaṣṭyā samaṣṭyā vā dadyātsvargārohaṇaparvaṇi |
nivṛttikāmo dadyāccetpunarjanma na vidyate

सकामश्चेद्ब्रह्मकल्पं सुकं ब्रह्मगृहे वसेत्

sakāmaścedbrahmakalpaṃ sukaṃ brahmagṛhe vaset

पुराणमुखतो यस्माद्वेदान्तज्ञानमाप्यते ।
स तेन गुरुराख्यातस्तत्पूजा हीशपूजनम्

purāṇamukhato yasmādvedāntajñānamāpyate |
sa tena gururākhyātastatpūjā hīśapūjanam

भारतस्य तु वक्तारं श्रोतारं लेखकांस्तदा ।
प्रपूजयन्ति संहृष्टाः सिद्धाश्च परमर्षयः

bhāratasya tu vaktāraṃ śrotāraṃ lekhakāṃstadā |
prapūjayanti saṃhṛṣṭāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ

महाभारतवक्तारं नार्चयन्तीह ये नराः ।
तेषां सर्वक्रियाहानिर्भवेद्देवाः शपन्ति च

mahābhāratavaktāraṃ nārcayantīha ye narāḥ |
teṣāṃ sarvakriyāhānirbhaveddevāḥ śapanti ca

जयो नामेतिहासोऽयं श्रोतव्यो जयमिच्छता ।
राज्ञा राजसुतैश्चैव गर्भिण्या चैव योषिता

jayo nāmetihāso'yaṃ śrotavyo jayamicchatā |
rājñā rājasutaiścaiva garbhiṇyā caiva yoṣitā

[स्वर्गकामो लभेत्स्वर्गं जयकामो लभेज्जयम् ।
गर्भिणी लभते पुत्रं कन्यां वा बहुभागिनीम्

[svargakāmo labhetsvargaṃ jayakāmo labhejjayam |
garbhiṇī labhate putraṃ kanyāṃ vā bahubhāginīm

अनागतश्च मोक्षश्च कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
संदर्भं भारतस्यास्य कृतवान्धर्मकाम्यया

anāgataśca mokṣaśca kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
saṃdarbhaṃ bhāratasyāsya kṛtavāndharmakāmyayā

षष्टिं शतसहस्राणि चकारान्यां स संहिताम् ।
त्रिंशच्छतसहस्राणि देवलोके प्रतिष्ठितम्

ṣaṣṭiṃ śatasahasrāṇi cakārānyāṃ sa saṃhitām |
triṃśacchatasahasrāṇi devaloke pratiṣṭhitam

पित्र्ये पञ्चदशं ज्ञेयं यक्षलोके चतुर्दश ।
एकं शतसहस्रं तु मानुषेषु प्रभाषितम्

pitrye pañcadaśaṃ jñeyaṃ yakṣaloke caturdaśa |
ekaṃ śatasahasraṃ tu mānuṣeṣu prabhāṣitam

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन् ।
रक्षोयक्षाञ्शुको मर्त्यान्वैशम्पायन एव तु

nārado'śrāvayaddevānasito devalaḥ pitṝn |
rakṣoyakṣāñśuko martyānvaiśampāyana eva tu

इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम् ।
व्यासोक्तं श्रूयते येन कृत्वा ब्राह्म्णमग्रतः

itihāsamimaṃ puṇyaṃ mahārthaṃ vedasaṃmitam |
vyāsoktaṃ śrūyate yena kṛtvā brāhmṇamagrataḥ

स नरः सर्वकामांश्च कीर्तिं प्राप्येह शौनक ।
गच्छेत्परमिकां सिद्धिमत्र मे नास्ति संशयः

sa naraḥ sarvakāmāṃśca kīrtiṃ prāpyeha śaunaka |
gacchetparamikāṃ siddhimatra me nāsti saṃśayaḥ

भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः ।
श्रद्धया परया भक्त्या श्राव्यते चापि येन तु ।
य इमां संहितां पुण्यां पुत्रमध्यापयच्छुकम्

bhāratādhyayanātpuṇyādapi pādamadhīyataḥ |
śraddhayā parayā bhaktyā śrāvyate cāpi yena tu |
ya imāṃ saṃhitāṃ puṇyāṃ putramadhyāpayacchukam

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च ।
संसारेष्वनुभूतानि यान्ति यास्यन्ति चापरे

mātāpitṛsahasrāṇi putradāraśatāni ca |
saṃsāreṣvanubhūtāni yānti yāsyanti cāpare

हर्षस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

harṣasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca |
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

ऊर्ध्वबाहुर्विरौम्येष न च कश्चिच्छृणोति मे ।
धर्मादर्थश्च कामश्च स किमर्थं न सेव्यते

ūrdhvabāhurviraumyeṣa na ca kaścicchṛṇoti me |
dharmādarthaśca kāmaśca sa kimarthaṃ na sevyate

न जातु कामान्न भयान्न लोभा-
द्धर्मं त्यजेज्जीवितस्यापि हेतोः ।
नित्यो धर्मः सुखदुःखे त्वनिथ्ये
जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्यः

na jātu kāmānna bhayānna lobhā-
ddharmaṃ tyajejjīvitasyāpi hetoḥ |
nityo dharmaḥ sukhaduḥkhe tvanithye
jīvo nityo heturasya tvanityaḥ

इमां भारतसावित्रीं प्रातरुत्थायः यः पठेत् ।
स भारतफलं प्राप्य परं ब्रह्माधिगच्छति

imāṃ bhāratasāvitrīṃ prātarutthāyaḥ yaḥ paṭhet |
sa bhārataphalaṃ prāpya paraṃ brahmādhigacchati

कयथा समुद्रो भगवान्यथा हि हिमवान्गिरिः ।
ख्यातावुभौ रत्ननिधी तथा भारतमुच्यते

kayathā samudro bhagavānyathā hi himavāngiriḥ |
khyātāvubhau ratnanidhī tathā bhāratamucyate

कार्ष्णं देवमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वाऽर्थमश्नुते ।
इदं भारतमाख्यानं यः पठेत्सुसमाहितः ।
स गच्छेत्परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशयः

kārṣṇaṃ devamimaṃ vidvāñśrāvayitvā'rthamaśnute |
idaṃ bhāratamākhyānaṃ yaḥ paṭhetsusamāhitaḥ |
sa gacchetparamāṃ siddhimiti me nāsti saṃśayaḥ

द्वैपायनोष्ठपुटनिस्सृतमप्रमेयं
पुण्यं पवित्रमथ पापहरं शिवं च ।
यो भारतं समधिगच्छति वाच्यमानं
किं तस्य पुष्करजलैरभिषेचनेन

dvaipāyanoṣṭhapuṭanissṛtamaprameyaṃ
puṇyaṃ pavitramatha pāpaharaṃ śivaṃ ca |
yo bhārataṃ samadhigacchati vācyamānaṃ
kiṃ tasya puṣkarajalairabhiṣecanena

यो गोशतं कनकशृङ्गमयं ददाति
विप्राय वेदविदुषे सुबहुश्रुताय ।
पुण्यां च भारतकथां सततं शृणोति
तुल्यं फलं भवति तस्य च तस्य चैव ॥]

yo gośataṃ kanakaśṛṅgamayaṃ dadāti
viprāya vedaviduṣe subahuśrutāya |
puṇyāṃ ca bhāratakathāṃ satataṃ śṛṇoti
tulyaṃ phalaṃ bhavati tasya ca tasya caiva ||]

"यद्यदिष्टतमं कामं लभते श्रद्धयाऽन्वितः ।
शृणुयान्मुदितो भूत्वा आस्तिको बुद्धिसंयुतः

"yadyadiṣṭatamaṃ kāmaṃ labhate śraddhayā'nvitaḥ |
śṛṇuyānmudito bhūtvā āstiko buddhisaṃyutaḥ

वासुदेवं स्मरन्विद्वान्पुण्डरीकायतेक्षणम् ।
इतिहासमिमं पुण्यं महार्थं वेदसंमितम्

vāsudevaṃ smaranvidvānpuṇḍarīkāyatekṣaṇam |
itihāsamimaṃ puṇyaṃ mahārthaṃ vedasaṃmitam

श्रावयेद्यस्तु वर्णादीन्कृत्वा ब्राह्मणमग्रतः ।
सर्वपापविशुद्धात्मा शुचिस्तद्गतमानसः

śrāvayedyastu varṇādīnkṛtvā brāhmaṇamagrataḥ |
sarvapāpaviśuddhātmā śucistadgatamānasaḥ

इह कीर्तिं महत्प्राप्य भोगवान्सुखमश्नुते ।
व्यासप्रसादेन पुनः स्वर्गलोकं स गच्छति

iha kīrtiṃ mahatprāpya bhogavānsukhamaśnute |
vyāsaprasādena punaḥ svargalokaṃ sa gacchati

एतद्विदित्वा सर्वं तु सर्ववेदार्थविद्भवेत् ।
पूजनीयश्च सततं माननीयो भवेद्द्विजः ॥"

etadviditvā sarvaṃ tu sarvavedārthavidbhavet |
pūjanīyaśca satataṃ mānanīyo bhaveddvijaḥ ||"