अध्याय 6: भारत-श्रवण की विधि

भगवन्केन विधिना श्रोतव्यं भारतं बुधैः ।
फलं किं के च देवाश्च पूज्या वै पारणेष्विह

bhagavankena vidhinā śrotavyaṃ bhārataṃ budhaiḥ |
phalaṃ kiṃ ke ca devāśca pūjyā vai pāraṇeṣviha

देयं समाप्ते भगवन्किं च पर्वणिपर्वणि ।
वाचकः कीदृशश्चात्र एष्टव्यस्तद्ब्रवीहि मे

deyaṃ samāpte bhagavankiṃ ca parvaṇiparvaṇi |
vācakaḥ kīdṛśaścātra eṣṭavyastadbravīhi me

शृणु राजन्विधिमिमं फलं यच्चापि भारतात् ।
श्रुताद्भवति राजेन्द्र यत्त्वं मामनुपृच्छसि

śṛṇu rājanvidhimimaṃ phalaṃ yaccāpi bhāratāt |
śrutādbhavati rājendra yattvaṃ māmanupṛcchasi

दिवि देवा महीपाल क्रीडार्थमवनिं गताः ।
कृत्वा कार्यमिदं चैव ततश्च दिवमागताः

divi devā mahīpāla krīḍārthamavaniṃ gatāḥ |
kṛtvā kāryamidaṃ caiva tataśca divamāgatāḥ

हन्त यत्ते प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व समाहितः ।
ऋषीणां देवतानां च सम्भवं वसुधातले

hanta yatte pravakṣyāmi tacchṛṇuṣva samāhitaḥ |
ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca sambhavaṃ vasudhātale

अत्र रुद्रास्तथा साध्या विश्वेदेवाश्च शाश्वताः ।
आदित्याश्चाश्विनौ देवौ लोकपाला महर्षयः

atra rudrāstathā sādhyā viśvedevāśca śāśvatāḥ |
ādityāścāśvinau devau lokapālā maharṣayaḥ

गुह्यकाश्च सगन्धर्वा नागा विद्याधरास्तथा ।
सिद्धा धर्मः स्वयंभूश्च मुनिः कात्यायनो वरः

guhyakāśca sagandharvā nāgā vidyādharāstathā |
siddhā dharmaḥ svayaṃbhūśca muniḥ kātyāyano varaḥ

गिरयः सागरा नद्यस्तथैवाप्सरसां गणाः ।
ग्रहाः संवत्सराश्चैव अयनान्यृतवस्तथा

girayaḥ sāgarā nadyastathaivāpsarasāṃ gaṇāḥ |
grahāḥ saṃvatsarāścaiva ayanānyṛtavastathā

स्थावरं जङ्गमं चैव जगत्सर्वं सुरासुरम् ।
भातरे भरतश्रेष्ठ एकस्थमिह दृश्यते

sthāvaraṃ jaṅgamaṃ caiva jagatsarvaṃ surāsuram |
bhātare bharataśreṣṭha ekasthamiha dṛśyate

तेषां श्रुत्वा प्रतिष्ठानं नामकर्मानुकीर्तनात् ।
कृत्वाऽपि पातकं घोरं सद्यो मुच्येत मानवः

teṣāṃ śrutvā pratiṣṭhānaṃ nāmakarmānukīrtanāt |
kṛtvā'pi pātakaṃ ghoraṃ sadyo mucyeta mānavaḥ

इतिहासमिमं श्रुत्वा यथावदनुपूर्वशः ।
संयतात्मा शुचिर्भूत्वा पारं गत्वा च भारते

itihāsamimaṃ śrutvā yathāvadanupūrvaśaḥ |
saṃyatātmā śucirbhūtvā pāraṃ gatvā ca bhārate

तेषां श्राद्धानि देयानि श्रुत्वा भारत भारतम् ।
ब्राह्मणेभ्यो यथाशक्त्या भक्त्या च भरतर्षभ

teṣāṃ śrāddhāni deyāni śrutvā bhārata bhāratam |
brāhmaṇebhyo yathāśaktyā bhaktyā ca bharatarṣabha

महादानानि देयानि रत्नानि विविधानि च ।
गावः कांस्योपदोहाश्च कन्याश्चैव स्वलङ्कृताः

mahādānāni deyāni ratnāni vividhāni ca |
gāvaḥ kāṃsyopadohāśca kanyāścaiva svalaṅkṛtāḥ

सर्वकामगुणोपेता यानानि विविधानि च ।
कभवनानि विचित्राणि भूमिर्वासांसि काञ्चनम्

sarvakāmaguṇopetā yānāni vividhāni ca |
kabhavanāni vicitrāṇi bhūmirvāsāṃsi kāñcanam

वाहनानि च देयानि हया मत्ताश्च वारणाः ।
शयनं शिबिकाश्चैव स्यन्दनाश्च स्वलंकृताः

vāhanāni ca deyāni hayā mattāśca vāraṇāḥ |
śayanaṃ śibikāścaiva syandanāśca svalaṃkṛtāḥ

यद्यद्गृहे वरं किञ्चिद्यद्यदस्ति महद्वसु ।
तत्तद्देयं द्विजातिभ्य आत्मा दाराश्च सूनवः

yadyadgṛhe varaṃ kiñcidyadyadasti mahadvasu |
tattaddeyaṃ dvijātibhya ātmā dārāśca sūnavaḥ

श्रद्धया परया युक्तं क्रमशस्तस्य पारगः ।
शक्तितः सुमना हृष्टः सुश्रूषुरविकल्पकः

śraddhayā parayā yuktaṃ kramaśastasya pāragaḥ |
śaktitaḥ sumanā hṛṣṭaḥ suśrūṣuravikalpakaḥ

सत्यार्जवरतो दान्तः शुचिः शौचसमन्वितः ।
श्रद्धधानो जितक्रोधो यथा सिद्ध्यति तच्छृणु

satyārjavarato dāntaḥ śuciḥ śaucasamanvitaḥ |
śraddhadhāno jitakrodho yathā siddhyati tacchṛṇu

शुचिः शीलान्विताचारः शुक्लवासा जितेन्द्रियः ।
संस्कृतः सर्वशास्त्रज्ञः श्रद्दधानोऽनसूयकः

śuciḥ śīlānvitācāraḥ śuklavāsā jitendriyaḥ |
saṃskṛtaḥ sarvaśāstrajñaḥ śraddadhāno'nasūyakaḥ

रूपवान्सुभगो दान्तः सत्यवादी जितेन्द्रियः ।
दानमानगृहीतश्च कार्यो भवति वाचकः

rūpavānsubhago dāntaḥ satyavādī jitendriyaḥ |
dānamānagṛhītaśca kāryo bhavati vācakaḥ

अविलम्बमनायस्तमद्रुतं धीरमुर्जितम् ।
असंसक्ताक्षरपदं स्वरभावसमन्वितम्

avilambamanāyastamadrutaṃ dhīramurjitam |
asaṃsaktākṣarapadaṃ svarabhāvasamanvitam

त्रिषष्टिवर्णसंयुक्तमष्टस्थानसमीरितम् ।
वाचयेद्वाचकः स्वस्थः स्वासीनः सुसमाहितः

triṣaṣṭivarṇasaṃyuktamaṣṭasthānasamīritam |
vācayedvācakaḥ svasthaḥ svāsīnaḥ susamāhitaḥ

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं(व्यासं) चैव ततो जयमुदीरयेत्

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
devīṃ sarasvatīṃ(vyāsaṃ) caiva tato jayamudīrayet

ईदृशाद्वाचकाद्राजञ्श्रुत्वा भारत भारतम् ।
नियमस्थः शुचिः श्रोता शृण्वन्स फलमश्नुते

īdṛśādvācakādrājañśrutvā bhārata bhāratam |
niyamasthaḥ śuciḥ śrotā śṛṇvansa phalamaśnute

पारणं प्रथमं प्राप्य द्विजान्कामैश्च तर्पयन् ।
आग्निष्टोमस्य यज्ञस्य फलं वै लभते नरः

pāraṇaṃ prathamaṃ prāpya dvijānkāmaiśca tarpayan |
āgniṣṭomasya yajñasya phalaṃ vai labhate naraḥ

अप्सरोगणसंकीर्णं विमानं लभते महत् ।
प्रहृष्टः स तु देवैश्च दिवं याति समाहितः

apsarogaṇasaṃkīrṇaṃ vimānaṃ labhate mahat |
prahṛṣṭaḥ sa tu devaiśca divaṃ yāti samāhitaḥ

द्वितीयं पारणं प्राप्य सोतिरात्रफलं लभेत् ।
सर्वरत्नमयं दिव्यं विमानमधिरोहति

dvitīyaṃ pāraṇaṃ prāpya sotirātraphalaṃ labhet |
sarvaratnamayaṃ divyaṃ vimānamadhirohati

दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यगन्धविभूषितः ।
दिव्याङ्गदधरो नित्यं देवलोके महीयते

divyamālyāṃbaradharo divyagandhavibhūṣitaḥ |
divyāṅgadadharo nityaṃ devaloke mahīyate

तृतीयं पारणं प्राप्य द्वादशाहफलं लभेत् ।
वसत्यमरसंकाशो वर्षाण्ययुतशो दिवि

tṛtīyaṃ pāraṇaṃ prāpya dvādaśāhaphalaṃ labhet |
vasatyamarasaṃkāśo varṣāṇyayutaśo divi

चतुर्थे वाजपेयस्य पञ्चमे द्विगुणं फलम् ।
उदितादित्यसंकाशं ज्वलन्तमनलोपमम्

caturthe vājapeyasya pañcame dviguṇaṃ phalam |
uditādityasaṃkāśaṃ jvalantamanalopamam

विमानं विबुधैः सार्धमारुह्य दिवि गच्छति ।
वर्षायुतानि भने शक्रस्य दिवि मोदते

vimānaṃ vibudhaiḥ sārdhamāruhya divi gacchati |
varṣāyutāni bhane śakrasya divi modate

षष्ठे द्विगुणमस्तीति सप्तमे त्रिगुणं फलम् ।
कैलासशिखराकारं वैदूर्यमणिवेदिकम्

ṣaṣṭhe dviguṇamastīti saptame triguṇaṃ phalam |
kailāsaśikharākāraṃ vaidūryamaṇivedikam

परिक्षिप्तं च बहुधा मणिविद्रुमभूषितम् ।
विमानं समधिष्ठाय कामगं साप्सरोगणम्

parikṣiptaṃ ca bahudhā maṇividrumabhūṣitam |
vimānaṃ samadhiṣṭhāya kāmagaṃ sāpsarogaṇam

सर्वांल्लोकान्विचरते द्वितीय इव भास्करः ।
अष्टमे राजसूयस्य पारणे लभते फलम्

sarvāṃllokānvicarate dvitīya iva bhāskaraḥ |
aṣṭame rājasūyasya pāraṇe labhate phalam

चन्द्रोदयनिभं रम्यं विमानमधिरोहति ।
चन्द्ररश्मिप्रतीकाशैर्हयैर्युक्तं मनोजवैः

candrodayanibhaṃ ramyaṃ vimānamadhirohati |
candraraśmipratīkāśairhayairyuktaṃ manojavaiḥ

सेव्यमानो वरस्त्रीणां चन्द्रात्कान्ततरैर्मुखैः ।
मेखलानां निनादेन नूपुराणां च निःस्वनैः

sevyamāno varastrīṇāṃ candrātkāntatarairmukhaiḥ |
mekhalānāṃ ninādena nūpurāṇāṃ ca niḥsvanaiḥ

अङ्के परमनारीणां सुखसुप्तो विबुध्यते ।
नवमे क्रतुराजस्य वाजिमेधस्य भारत

aṅke paramanārīṇāṃ sukhasupto vibudhyate |
navame kraturājasya vājimedhasya bhārata

काञ्चनस्तंभनिर्यूहवैदूर्यकृतवेदिकम् ।
जांबूनदमयैर्दिव्यैर्गवाक्षैः सर्वतो वृतम्

kāñcanastaṃbhaniryūhavaidūryakṛtavedikam |
jāṃbūnadamayairdivyairgavākṣaiḥ sarvato vṛtam

सेवितं चाप्सरःसङ्घैर्गन्धर्वैर्दिविचारिभिः ।
विमानं समधिष्ठाय श्रिया परमया ज्वलन्

sevitaṃ cāpsaraḥsaṅghairgandharvairdivicāribhiḥ |
vimānaṃ samadhiṣṭhāya śriyā paramayā jvalan

दिव्यमाल्यांबरधरो दिव्यचन्दनरूषितः ।
मोदते दैवतैः सार्धं दिवि देव इवापरः

divyamālyāṃbaradharo divyacandanarūṣitaḥ |
modate daivataiḥ sārdhaṃ divi deva ivāparaḥ

दशमं पारणं प्राप्य द्विजातीनभिवन्द्य च ।
किङ्किणीजालनिर्घोषं पताकाध्वजशोभितम्

daśamaṃ pāraṇaṃ prāpya dvijātīnabhivandya ca |
kiṅkiṇījālanirghoṣaṃ patākādhvajaśobhitam

रत्नवेदिकसम्बाद्यं वैदूर्यमणितोरणम् ।
हेमजालपरिक्षिप्तं प्रवालवलभीमुखम्

ratnavedikasambādyaṃ vaidūryamaṇitoraṇam |
hemajālaparikṣiptaṃ pravālavalabhīmukham

गन्धर्वैर्गीतकुशलैरप्सरोभिश्च शोभितम् ।
विमानं सुकृतावासं सुखेनैवोपपद्यते

gandharvairgītakuśalairapsarobhiśca śobhitam |
vimānaṃ sukṛtāvāsaṃ sukhenaivopapadyate

मुकुटेनाग्निवर्णेन जांबूनदविभूषिणा ।
दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गो दिव्यमाल्यविभूषितः

mukuṭenāgnivarṇena jāṃbūnadavibhūṣiṇā |
divyacandanadigdhāṅgo divyamālyavibhūṣitaḥ

दिव्याँल्लोकान्विचरति दिव्यैर्भोगैः समन्वितः ।
विबुधानां प्रसादेन श्रिया परमया युतः

divyām̐llokānvicarati divyairbhogaiḥ samanvitaḥ |
vibudhānāṃ prasādena śriyā paramayā yutaḥ

अथ वर्षगणानेवं स्वर्गलोके महीयते ।
ततो गन्धर्वसहितः सहस्राण्येकविंशतिम्

atha varṣagaṇānevaṃ svargaloke mahīyate |
tato gandharvasahitaḥ sahasrāṇyekaviṃśatim

पुरंदरपुरे रम्ये शक्रेण सह मोदते ।
दिव्ययानविमानेषु लोकेषु विविधेषु च

puraṃdarapure ramye śakreṇa saha modate |
divyayānavimāneṣu lokeṣu vividheṣu ca

दिव्यनारीगणाकीर्णो निवसत्यमरो यथा ।
ततः सूर्यस्य भवने चन्द्रस्य भवने तथा

divyanārīgaṇākīrṇo nivasatyamaro yathā |
tataḥ sūryasya bhavane candrasya bhavane tathā

शिवस्य भवने राजन्विष्णोर्याति सलोकताम् ।
एवमेतन्महाराज नात्र कार्या विचारणा ।

śivasya bhavane rājanviṣṇoryāti salokatām |
evametanmahārāja nātra kāryā vicāraṇā |

श्रद्दधानेन वै भाव्यमेवमाह गुरुर्मम ।
वाचकस्य तु दातव्यं मनसा यद्यदिच्छति

śraddadhānena vai bhāvyamevamāha gururmama |
vācakasya tu dātavyaṃ manasā yadyadicchati

हस्त्यश्वरथयानानि वाहनानि विशेषतः ।
कटके कुण्डले चैव ब्रह्मसूत्रं तथा परम्

hastyaśvarathayānāni vāhanāni viśeṣataḥ |
kaṭake kuṇḍale caiva brahmasūtraṃ tathā param

वस्त्रं चैव विचित्रं च गन्धं चैव विशेषतः ।
देववत्पूजयेत्तं तु विष्णुलोकमवाप्नुयात्

vastraṃ caiva vicitraṃ ca gandhaṃ caiva viśeṣataḥ |
devavatpūjayettaṃ tu viṣṇulokamavāpnuyāt

अतः परं प्रवक्ष्यामि यानि देयानि भारते ।
वाच्यमाने तु विप्रेभ्यो राजन्पर्वणिपर्वणि

ataḥ paraṃ pravakṣyāmi yāni deyāni bhārate |
vācyamāne tu viprebhyo rājanparvaṇiparvaṇi

जातिं देशं च सत्यं च माहात्म्यं भरतर्षभ ।
धर्मं वृत्तिं च विज्ञाय क्षत्रियाणां नराधिप

jātiṃ deśaṃ ca satyaṃ ca māhātmyaṃ bharatarṣabha |
dharmaṃ vṛttiṃ ca vijñāya kṣatriyāṇāṃ narādhipa

स्वस्ति वाच्य द्विजानादौ ततः कार्ये प्रवर्तिते ।
समाप्ते पर्वणि ततः स्वशक्त्या पूजयेद्द्विजान्

svasti vācya dvijānādau tataḥ kārye pravartite |
samāpte parvaṇi tataḥ svaśaktyā pūjayeddvijān

आदौ तु वाचकं चैव वस्त्रगन्धसमन्वितम् ।
विधिवद्बोजयेद्राजन्मधुपायसमुत्तमम्

ādau tu vācakaṃ caiva vastragandhasamanvitam |
vidhivadbojayedrājanmadhupāyasamuttamam

ततो मूलफलप्रायं पायसं मधुसर्पिषा ।
आस्तीके भोजयेद्राजन्दद्याच्चैव गुडौदनम्

tato mūlaphalaprāyaṃ pāyasaṃ madhusarpiṣā |
āstīke bhojayedrājandadyāccaiva guḍaudanam

अपूपैश्चैव पूपैश्च मोदकैश्च समन्वितम् ।
सभापर्वणि राजेन्द्र हविष्यं भोजयेद्द्विजान्

apūpaiścaiva pūpaiśca modakaiśca samanvitam |
sabhāparvaṇi rājendra haviṣyaṃ bhojayeddvijān

आरण्यके मूलफलैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान् ।
अरणीपर्व चासाद्य जलकुम्भान्प्रदापयेत्

āraṇyake mūlaphalaistarpayettu dvijottamān |
araṇīparva cāsādya jalakumbhānpradāpayet

तर्पणानि च मुख्यानि वन्यमूलफलानि च ।
सर्वकामगुणोपेतं विप्रेभ्योऽन्नं प्रदापयेत्

tarpaṇāni ca mukhyāni vanyamūlaphalāni ca |
sarvakāmaguṇopetaṃ viprebhyo'nnaṃ pradāpayet

विराटपर्वणि तथा वासांसि विविधानि च ।
उद्योगे भरतश्रेष्ठ सर्वकामगुणान्वितम्

virāṭaparvaṇi tathā vāsāṃsi vividhāni ca |
udyoge bharataśreṣṭha sarvakāmaguṇānvitam

भोजनं भोजयेद्विप्रान्गन्धमाल्यैरलङ्कृतान् ।
भीष्मपर्वणि राजेन्द्र दत्त्वा यानमनुत्तमम्

bhojanaṃ bhojayedviprāngandhamālyairalaṅkṛtān |
bhīṣmaparvaṇi rājendra dattvā yānamanuttamam

ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात्सुसंस्कृतम् ।
द्रोणपर्वणि विप्रेभ्यो भोजनं परमार्चितम्

tataḥ sarvaguṇopetamannaṃ dadyātsusaṃskṛtam |
droṇaparvaṇi viprebhyo bhojanaṃ paramārcitam

शराश्च देया राजेन्द्र चापान्यसिवरास्तथा ।
कर्णपर्वण्यपि तथा भोजनं सार्वकामिकम्

śarāśca deyā rājendra cāpānyasivarāstathā |
karṇaparvaṇyapi tathā bhojanaṃ sārvakāmikam

विप्रेभ्यः संस्कृतं सम्यग्दद्यात्संयतमानसः ।
शल्यपर्वणि राजेन्द्र मोदकैः सगुडौदनैः

viprebhyaḥ saṃskṛtaṃ samyagdadyātsaṃyatamānasaḥ |
śalyaparvaṇi rājendra modakaiḥ saguḍaudanaiḥ

अपूपैस्तर्पणैश्चैव सर्वमन्नं प्रदापयेत् ।
गदापर्वण्यपि तथा मुद्गमिश्रं प्रदापयेत्

apūpaistarpaṇaiścaiva sarvamannaṃ pradāpayet |
gadāparvaṇyapi tathā mudgamiśraṃ pradāpayet

स्त्रीपर्वणि तथा रत्नैस्तर्पयेत्तु द्विजोत्तमान् ।
घृतौदनं पुरस्ताच्च ऐषीके दापयेत्पुनः

strīparvaṇi tathā ratnaistarpayettu dvijottamān |
ghṛtaudanaṃ purastācca aiṣīke dāpayetpunaḥ

ततः सर्वगुणोपेतमन्नं दद्यात्सुसंस्कृतम् ।
शान्तिपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्द्विजान्

tataḥ sarvaguṇopetamannaṃ dadyātsusaṃskṛtam |
śāntiparvaṇyapi tathā haviṣyaṃ bhojayeddvijān

आश्वमेधिकमासाद्य भोजनं सार्वकामिकम् ।
तथाऽऽश्रमनिवासे तु हविष्यं भोजयेद्द्विजान्

āśvamedhikamāsādya bhojanaṃ sārvakāmikam |
tathā''śramanivāse tu haviṣyaṃ bhojayeddvijān

मौसले सार्वगुणिकं गन्धमाल्यानुलेपनम् ।
महाप्रास्थानिके तद्वत्सर्वकामगुणान्वितम्

mausale sārvaguṇikaṃ gandhamālyānulepanam |
mahāprāsthānike tadvatsarvakāmaguṇānvitam

स्वर्गपर्वण्यपि तथा हविष्यं भोजयेद्द्विजान् ।
हरिवंशसमाप्तौ तु सहस्रं भोजयेद्द्विजान्

svargaparvaṇyapi tathā haviṣyaṃ bhojayeddvijān |
harivaṃśasamāptau tu sahasraṃ bhojayeddvijān

गामेकां निष्कसंयुक्तां ब्राह्मणाय निवेदयेत् ।
तदर्धेनापि दातव्या दरिद्रेणापि पार्थिव

gāmekāṃ niṣkasaṃyuktāṃ brāhmaṇāya nivedayet |
tadardhenāpi dātavyā daridreṇāpi pārthiva

प्रतिपर्वसमाप्तौ तु पुस्तकं वै विचक्षणः ।
सुवर्णेन च संयुक्तं वाचकाय निवेदयेत्

pratiparvasamāptau tu pustakaṃ vai vicakṣaṇaḥ |
suvarṇena ca saṃyuktaṃ vācakāya nivedayet

हरिवंशे पर्वणि च पायसं तत्र भोजयेत् ।
पारणेपारणे राजन्यथावद्भरतर्षभ

harivaṃśe parvaṇi ca pāyasaṃ tatra bhojayet |
pāraṇepāraṇe rājanyathāvadbharatarṣabha

समाप्य सर्वाः प्रयतः संहिताः शास्त्रकोविदः ।
शुभे देशे निवेश्याथ क्षौमवस्त्राभिसंवृताः

samāpya sarvāḥ prayataḥ saṃhitāḥ śāstrakovidaḥ |
śubhe deśe niveśyātha kṣaumavastrābhisaṃvṛtāḥ

शुक्लांबरधरः स्रग्वी सुचिर्भूत्वा स्वलङ्कृतः ।
अर्चयेत् यथान्यायं गन्धमाल्यैः पृथक्पृथक् ।

śuklāṃbaradharaḥ sragvī sucirbhūtvā svalaṅkṛtaḥ |
arcayet yathānyāyaṃ gandhamālyaiḥ pṛthakpṛthak |

संहितापुस्तकान्राजन्प्रयतः सुसमाहितः ।
भक्ष्यैर्माल्यैस्च पेयैश्च कामैश्च विविधैः शुभैः

saṃhitāpustakānrājanprayataḥ susamāhitaḥ |
bhakṣyairmālyaisca peyaiśca kāmaiśca vividhaiḥ śubhaiḥ

हिरण्यं च सुवर्णं च दक्षिणामथ दापयेत् ।
सर्वत्र त्रिपलं स्वर्णं दातव्यं प्रयतात्मना

hiraṇyaṃ ca suvarṇaṃ ca dakṣiṇāmatha dāpayet |
sarvatra tripalaṃ svarṇaṃ dātavyaṃ prayatātmanā

तदर्धं पादशेषं वा वित्तशाठ्यविवर्जितम् ।
यद्यदेवात्मनोऽभीष्टं तत्तद्देयं द्विजातये

tadardhaṃ pādaśeṣaṃ vā vittaśāṭhyavivarjitam |
yadyadevātmano'bhīṣṭaṃ tattaddeyaṃ dvijātaye

सर्वथा तोषयेद्भक्त्या वाचकं गुरुमात्मनः ।
देवताः कीर्तयेत्सर्वा नरनारायणौ तथा

sarvathā toṣayedbhaktyā vācakaṃ gurumātmanaḥ |
devatāḥ kīrtayetsarvā naranārāyaṇau tathā

ततो गन्धैश्च माल्यैश्च स्वलङ्कृत्य द्विजोत्तमान् ।
तर्पयेद्विविधैः कानैर्दानैश्चोच्चावचैस्तथा

tato gandhaiśca mālyaiśca svalaṅkṛtya dvijottamān |
tarpayedvividhaiḥ kānairdānaiścoccāvacaistathā

अतिरात्रस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।
प्राप्नुयाच्च क्रतुफलं तथा पर्वणिपर्वणि

atirātrasya yajñasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ |
prāpnuyācca kratuphalaṃ tathā parvaṇiparvaṇi

वाचको भरतश्रेष्ठ व्यक्ताक्षरपदस्वरः ।
भविष्यं श्रावयेद्विद्वाञ्भारतं भरतर्षभ

vācako bharataśreṣṭha vyaktākṣarapadasvaraḥ |
bhaviṣyaṃ śrāvayedvidvāñbhārataṃ bharatarṣabha

भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु यथावत्सम्प्रदापयेत् ।
वाचकं भरतश्रेष्ठ भोजयित्वा स्वलंकृतम्

bhuktavatsu dvijendreṣu yathāvatsampradāpayet |
vācakaṃ bharataśreṣṭha bhojayitvā svalaṃkṛtam

वाचके परितुष्टे तु शुभा प्रीतिरनुत्तमा ।
ब्राह्मणेषु तु तुष्टेषु प्रसन्नाः सर्वदेवताः

vācake parituṣṭe tu śubhā prītiranuttamā |
brāhmaṇeṣu tu tuṣṭeṣu prasannāḥ sarvadevatāḥ

ततो हि वरणं कार्यं द्विजानां भरतर्षभ ।
सर्वकामैर्यथान्यायं साधुभिश्च पृथग्विधैः

tato hi varaṇaṃ kāryaṃ dvijānāṃ bharatarṣabha |
sarvakāmairyathānyāyaṃ sādhubhiśca pṛthagvidhaiḥ

इत्येषि विधिरुद्दिष्टो मया ते द्विपदांवर ।
श्रद्दधानेन वै भाव्यं यन्मां त्वं परिपृच्छसि

ityeṣi vidhiruddiṣṭo mayā te dvipadāṃvara |
śraddadhānena vai bhāvyaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi

भारश्रवणे राजन्पारणे च नृपोत्तम ।
सदा यत्नवता भाव्यं श्रेयस्तु परमिच्छता

bhāraśravaṇe rājanpāraṇe ca nṛpottama |
sadā yatnavatā bhāvyaṃ śreyastu paramicchatā

भारतं शृणुयान्नित्यं भारतं परिकीर्तयेत् ।
भारतं भवने यस्य तस्य हस्तगतो जयः

bhārataṃ śṛṇuyānnityaṃ bhārataṃ parikīrtayet |
bhārataṃ bhavane yasya tasya hastagato jayaḥ

भारतं परमं पुण्यं भारते विविधाः कथाः ।
भारतं सेव्यते देवैर्भारतं परमं पदम्

bhārataṃ paramaṃ puṇyaṃ bhārate vividhāḥ kathāḥ |
bhārataṃ sevyate devairbhārataṃ paramaṃ padam

भारतं सर्वशास्त्राणामुत्तमं भरतर्षभ ।
भारतात्प्राप्यते मोक्षस्तत्त्वमेतद्ब्रवीमि तत्

bhārataṃ sarvaśāstrāṇāmuttamaṃ bharatarṣabha |
bhāratātprāpyate mokṣastattvametadbravīmi tat

महाभारतमाख्यानं क्षितिं गां च सरस्वतीम् ।
ब्राह्मणान्केशवं चैव कीर्तयन्नावसीदति

mahābhāratamākhyānaṃ kṣitiṃ gāṃ ca sarasvatīm |
brāhmaṇānkeśavaṃ caiva kīrtayannāvasīdati

वेदे रामायणे पुण्ये भारते भरतर्षभ ।
आदौ चान्ते च मध्ये च हरिः सर्वत्र गीयते

vede rāmāyaṇe puṇye bhārate bharatarṣabha |
ādau cānte ca madhye ca hariḥ sarvatra gīyate

यत्र विष्णुकथा दिव्याः श्रुतयश्च सनातनाः ।
तच्छ्रोतव्यं मनुष्येण परं पदमिहेच्छता

yatra viṣṇukathā divyāḥ śrutayaśca sanātanāḥ |
tacchrotavyaṃ manuṣyeṇa paraṃ padamihecchatā

एतत्पवित्रं परममेतद्धर्मनिदर्शनम् ।
एतत्सर्वगुणोपेतं श्रोतव्यं भूतिमिच्छता

etatpavitraṃ paramametaddharmanidarśanam |
etatsarvaguṇopetaṃ śrotavyaṃ bhūtimicchatā

कायिकं वाचिकं चैव मनसा समुपार्जितम् ।
तत्सर्वं नाशमायाति तमः सूर्योदये यथा

kāyikaṃ vācikaṃ caiva manasā samupārjitam |
tatsarvaṃ nāśamāyāti tamaḥ sūryodaye yathā

अष्टादशपुराणानां श्रवणाद्यत्फलं भवेत् ।
तत्फलं समवाप्नोति वैष्णवो नात्र संशयः

aṣṭādaśapurāṇānāṃ śravaṇādyatphalaṃ bhavet |
tatphalaṃ samavāpnoti vaiṣṇavo nātra saṃśayaḥ

स्त्रियश्च पुरुषाश्चैव वैष्णवं पदमाप्नुयुः ।
स्त्रीभिश्च पुत्रकामाभिः श्रोतव्यं वैष्णवं यशः

striyaśca puruṣāścaiva vaiṣṇavaṃ padamāpnuyuḥ |
strībhiśca putrakāmābhiḥ śrotavyaṃ vaiṣṇavaṃ yaśaḥ

दक्षिणा चात्र देया वै निष्कपञ्चसुवर्णकम् ।
वाचकाय यथाशक्त्या यथोक्तं फलमिच्छता

dakṣiṇā cātra deyā vai niṣkapañcasuvarṇakam |
vācakāya yathāśaktyā yathoktaṃ phalamicchatā

स्वर्णशृङ्गीं च कपिलां सवत्सां वस्त्रसंवृताम् ।
वाचकाय च दद्याद्धि आत्मनः श्रेय इच्छता

svarṇaśṛṅgīṃ ca kapilāṃ savatsāṃ vastrasaṃvṛtām |
vācakāya ca dadyāddhi ātmanaḥ śreya icchatā

अलङ्कारं प्रदद्याच्च पाण्योर्वै भरतर्षभ ।
कर्णस्याभरणं दद्याद्धनं चैव विशेषतः

alaṅkāraṃ pradadyācca pāṇyorvai bharatarṣabha |
karṇasyābharaṇaṃ dadyāddhanaṃ caiva viśeṣataḥ

भूमिदानं समादद्याद्वाचकाय नराधिप ।
भूमिदानसमं दानं न भूतं भविष्यति

bhūmidānaṃ samādadyādvācakāya narādhipa |
bhūmidānasamaṃ dānaṃ na bhūtaṃ bhaviṣyati

शृणोति श्रावयेद्वाऽपि सततं चैव यो नरः ।
सर्वपापविनिर्मुक्तो वैष्णवं पदमाप्नुयात्

śṛṇoti śrāvayedvā'pi satataṃ caiva yo naraḥ |
sarvapāpavinirmukto vaiṣṇavaṃ padamāpnuyāt

पितॄनुद्धरते सर्वानेकादशसमुद्धवान् ।
आत्मानं ससुतं चैव स्त्रियं च भरतर्षभ

pitṝnuddharate sarvānekādaśasamuddhavān |
ātmānaṃ sasutaṃ caiva striyaṃ ca bharatarṣabha

दशांशश्चैव होमोपि कर्तव्योत्र नराधिप ।
इदं मया तवाग्ने च प्रोक्तं सर्वं नरर्षभ

daśāṃśaścaiva homopi kartavyotra narādhipa |
idaṃ mayā tavāgne ca proktaṃ sarvaṃ nararṣabha