अध्याय 3: माया हटती है, युधिष्ठिर का गंगा-स्नान

स्थिते मुहूर्तं पार्थे तु धर्मराजे युधिष्ठिष्ठिरे ।
आजग्मुस्तत्र कौरव्यं देवाः शक्रपुरोगमाः

sthite muhūrtaṃ pārthe tu dharmarāje yudhiṣṭhiṣṭhire |
ājagmustatra kauravyaṃ devāḥ śakrapurogamāḥ

स च विग्रहवान्धर्मो राजानं संपरीक्ष्य तम् ।
तत्राजगाम यत्रासौ कुरुराजो युधिष्ठिरः

sa ca vigrahavāndharmo rājānaṃ saṃparīkṣya tam |
tatrājagāma yatrāsau kururājo yudhiṣṭhiraḥ

तेषु भासुरदेहेषु पुण्याभिजनकर्मसु ।
समागतेषु देवेषु व्यगमत्तत्तमो नृप

teṣu bhāsuradeheṣu puṇyābhijanakarmasu |
samāgateṣu deveṣu vyagamattattamo nṛpa

नादृश्यन्त च तास्तत्र यातनाः पापकर्मणाम् ।
नदी वैतरणी चैव कूटशाल्मलिना सह

nādṛśyanta ca tāstatra yātanāḥ pāpakarmaṇām |
nadī vaitaraṇī caiva kūṭaśālmalinā saha

लोहकुंभ्यः शिलाश्चैव नादृश्यन्त भयानकाः ।
विकृतानि शरीराणि यानि तत्र समन्ततः

lohakuṃbhyaḥ śilāścaiva nādṛśyanta bhayānakāḥ |
vikṛtāni śarīrāṇi yāni tatra samantataḥ

ददर्श राजा कौरव्यस्तान्सर्वान्सुमहाप्रभान्

dadarśa rājā kauravyastānsarvānsumahāprabhān

ततो वायुः सुखस्पर्शः पुण्यगन्धवहः शुचिः ।
ववौ देवसमीपस्थः शीतलोऽतीव भारत

tato vāyuḥ sukhasparśaḥ puṇyagandhavahaḥ śuciḥ |
vavau devasamīpasthaḥ śītalo'tīva bhārata

मरुतः सह शक्रेण वसवश्चाश्विनौ सह ।
साध्या रुद्रास्तथाऽऽदित्या ये चान्येऽपिदिवौकसः ।

marutaḥ saha śakreṇa vasavaścāśvinau saha |
sādhyā rudrāstathā''dityā ye cānye'pidivaukasaḥ |

सर्वे तत्र समाजग्मुः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
यत्र राजा महातेजा धर्मपुत्रः स्थितोऽभवत्

sarve tatra samājagmuḥ siddhāśca paramarṣayaḥ |
yatra rājā mahātejā dharmaputraḥ sthito'bhavat

ततः शक्रः सुरपतिः श्रिया परमया युतः ।
युधिष्ठिरमुवाचेदं सान्त्वपूर्वमिदं वचः

tataḥ śakraḥ surapatiḥ śriyā paramayā yutaḥ |
yudhiṣṭhiramuvācedaṃ sāntvapūrvamidaṃ vacaḥ

युधिष्ठिर महाबाहो प्रीता देवगणास्त्वया ।
एह्येहि पुरुषव्याघ्र कृतमेतावता विभो

yudhiṣṭhira mahābāho prītā devagaṇāstvayā |
ehyehi puruṣavyāghra kṛtametāvatā vibho

सिद्धिः प्राप्ता महाबाहो लोकाश्चाप्यक्षयास्तव ।
भ्रातॄणां सुहृदां चैव गतिर्नित्या सुपूजिता

siddhiḥ prāptā mahābāho lokāścāpyakṣayāstava |
bhrātṝṇāṃ suhṛdāṃ caiva gatirnityā supūjitā

न च मन्युस्त्वया कार्यः शृणु चेदं वचो मम ।
अवश्यं नरकस्तात द्रष्टव्यः सर्वराजभिः

na ca manyustvayā kāryaḥ śṛṇu cedaṃ vaco mama |
avaśyaṃ narakastāta draṣṭavyaḥ sarvarājabhiḥ

शुभानामनशुभानां च द्वौ राशी पुरुषर्षभ ।
यः पूर्वं सुकृतं भुङ्क्ते पश्चान्निरयमेति सः

śubhānāmanaśubhānāṃ ca dvau rāśī puruṣarṣabha |
yaḥ pūrvaṃ sukṛtaṃ bhuṅkte paścānnirayameti saḥ

पूर्वं नरकभाग्यस्तु पश्चात्स्वर्गमुपैति सः ।
भूयिष्ठं पापकर्मा यः स पूर्वं स्वर्गमश्नुते

pūrvaṃ narakabhāgyastu paścātsvargamupaiti saḥ |
bhūyiṣṭhaṃ pāpakarmā yaḥ sa pūrvaṃ svargamaśnute

भूयिष्ठशुभकर्मा त्वमल्पजिह्मतयाऽच्युत ।
तेन त्वमेवं गमितो मया श्रेयोर्थिना नृप

bhūyiṣṭhaśubhakarmā tvamalpajihmatayā'cyuta |
tena tvamevaṃ gamito mayā śreyorthinā nṛpa

व्याजेन हि त्वया द्रोण उपचीर्णः सुतं प्रति ।
व्याजेनैव ततो राजन्दर्शितो नरकस्तव

vyājena hi tvayā droṇa upacīrṇaḥ sutaṃ prati |
vyājenaiva tato rājandarśito narakastava

यथैव त्वं तथा भीमस्तथा पार्थो यमौ तथा ।
द्रौपदी च तथा कृष्णा व्याजेन नरकं गताः ।
आगच्छ नरशार्दूल मुक्तास्ते चैव कल्मषात्

yathaiva tvaṃ tathā bhīmastathā pārtho yamau tathā |
draupadī ca tathā kṛṣṇā vyājena narakaṃ gatāḥ |
āgaccha naraśārdūla muktāste caiva kalmaṣāt

स्वपक्ष्याश्चैव ये तुभ्यं पार्थिवा निहता रणे ।
सर्वे स्वर्गमनुप्राप्तास्तान्पश्य भरतर्षभ

svapakṣyāścaiva ye tubhyaṃ pārthivā nihatā raṇe |
sarve svargamanuprāptāstānpaśya bharatarṣabha

कर्णश्चैव महेष्वासः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
स गतः परमां सिद्धिं यदर्थं परितप्यसे

karṇaścaiva maheṣvāsaḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
sa gataḥ paramāṃ siddhiṃ yadarthaṃ paritapyase

तं पश्य पुरुषव्याघ्रमादित्यतनयं विभो ।
स्वस्थानस्थं महाबाहो जहि शोकं नरर्षभ

taṃ paśya puruṣavyāghramādityatanayaṃ vibho |
svasthānasthaṃ mahābāho jahi śokaṃ nararṣabha

भ्रातॄन्पुत्रांस्तथा पश्य स्वपक्ष्यांश्चैव पार्थिवान् ।
स्वंस्वं स्थानमनुप्राप्तान्व्येतु ते मानसो ज्वरः

bhrātṝnputrāṃstathā paśya svapakṣyāṃścaiva pārthivān |
svaṃsvaṃ sthānamanuprāptānvyetu te mānaso jvaraḥ

कृच्छ्रं पूर्वं चानुभूय इतःप्रभृति कौरव ।
विहारस्व मया सार्धं गतशोको निरामयः

kṛcchraṃ pūrvaṃ cānubhūya itaḥprabhṛti kaurava |
vihārasva mayā sārdhaṃ gataśoko nirāmayaḥ

कर्मणां तात पुण्यानां ज्ञानानां तपसां स्वयम् ।
दानानां च महाबाहो फलं प्राप्नुहि पार्थिवः

karmaṇāṃ tāta puṇyānāṃ jñānānāṃ tapasāṃ svayam |
dānānāṃ ca mahābāho phalaṃ prāpnuhi pārthivaḥ

अद्य त्वां देवगन्दर्वा दिव्याश्चाप्सरसो दिवि ।
उपसेवन्तु कल्याणं विरजंबरभूषणाः

adya tvāṃ devagandarvā divyāścāpsaraso divi |
upasevantu kalyāṇaṃ virajaṃbarabhūṣaṇāḥ

राजसूयजितां लोकानश्वमेधभिनिर्मितान् ।
प्राप्नुहि त्वं महाबाहो तपसश्च महाफलम्

rājasūyajitāṃ lokānaśvamedhabhinirmitān |
prāpnuhi tvaṃ mahābāho tapasaśca mahāphalam

उपर्युपरि राज्ञां हि तव लोकाः युधिष्टिर ।
हरिश्चन्द्रमसः पार्थ येषु त्वं विहरिष्यसि

uparyupari rājñāṃ hi tava lokāḥ yudhiṣṭira |
hariścandramasaḥ pārtha yeṣu tvaṃ vihariṣyasi

मान्धाता यत्र राजर्षिर्यत्र राजा भगीरथः ।
दौष्यन्तिर्यत्र भरतस्तत्र त्वं विहरिष्यसि

māndhātā yatra rājarṣiryatra rājā bhagīrathaḥ |
dauṣyantiryatra bharatastatra tvaṃ vihariṣyasi

एषा देवनदी पुण्या पार्थ त्रैलोक्यपावनी ।
आकाशगङ्गा राजेन्र्र तत्राप्लुत्य गमिष्यसि

eṣā devanadī puṇyā pārtha trailokyapāvanī |
ākāśagaṅgā rājenrra tatrāplutya gamiṣyasi

अत्र स्नातस्य भावस्ते मानुषो विगमिष्यति ।
गतशोको निरायासो मुक्तवैरो भविष्यसि

atra snātasya bhāvaste mānuṣo vigamiṣyati |
gataśoko nirāyāso muktavairo bhaviṣyasi

एवं ब्रुवति देवेन्द्रे कौरवेन्द्रं युधिष्ठिरम् ।
धर्मो विग्रहवान्साक्षादुवाच सुतमात्मनः

evaṃ bruvati devendre kauravendraṃ yudhiṣṭhiram |
dharmo vigrahavānsākṣāduvāca sutamātmanaḥ

भोभो राजन्महाप्राज्ञ प्रीतोस्मि तव पुत्रक ।
मद्भक्त्या सत्यवाक्यैश्च क्षमया च दमेन च

bhobho rājanmahāprājña prītosmi tava putraka |
madbhaktyā satyavākyaiśca kṣamayā ca damena ca

एषा तृतीया जिज्ञासा तव राजन्कृता मया ।
न शक्यसे चालयितुं स्वभावात्पार्थ हेतुतः

eṣā tṛtīyā jijñāsā tava rājankṛtā mayā |
na śakyase cālayituṃ svabhāvātpārtha hetutaḥ

पूर्वं परीक्षितो हि त्वं प्रश्नाद्द्वैतवने मया ।
अरणीसहितस्यार्थे तच्च निस्तीर्णवानसि

pūrvaṃ parīkṣito hi tvaṃ praśnāddvaitavane mayā |
araṇīsahitasyārthe tacca nistīrṇavānasi

सोदर्येषु विनष्टेषु द्रौपद्या तत्र भारत ।
श्वरूपधारिणा तत्र पुनस्त्वं मे परीक्षितः

sodaryeṣu vinaṣṭeṣu draupadyā tatra bhārata |
śvarūpadhāriṇā tatra punastvaṃ me parīkṣitaḥ

इदं तृतीयं भ्रातॄणामर्थे यतस्थातुमिच्छसि ।
विशुद्धोसि महाभाग सुखी विगतकल्मषः

idaṃ tṛtīyaṃ bhrātṝṇāmarthe yatasthātumicchasi |
viśuddhosi mahābhāga sukhī vigatakalmaṣaḥ

न च ते भ्रातरः पार्थ नरकार्हा विशांपतै ।
मायैषा देवराजेन महेन्द्रेणि प्रयोजिता

na ca te bhrātaraḥ pārtha narakārhā viśāṃpatai |
māyaiṣā devarājena mahendreṇi prayojitā

अवश्यं नरकास्तात द्रष्टव्याः सर्वराजभिः ।
ततस्त्वया प्राप्तमिदं मुहूर्तं दुःखमुत्तमम्

avaśyaṃ narakāstāta draṣṭavyāḥ sarvarājabhiḥ |
tatastvayā prāptamidaṃ muhūrtaṃ duḥkhamuttamam

न सव्यसाची भीमो वा यमौ वा पुरुषर्षभौ ।
कर्णो वा सत्यवाक् शूरो नरकार्हाश्चिरं नृप

na savyasācī bhīmo vā yamau vā puruṣarṣabhau |
karṇo vā satyavāk śūro narakārhāściraṃ nṛpa

न कृष्णा राजपुत्री च नरकार्हा कथञ्चन ।
एह्येहि भरतश्रेष्ठ पश्य चेमांस्त्रिलोकगान्

na kṛṣṇā rājaputrī ca narakārhā kathañcana |
ehyehi bharataśreṣṭha paśya cemāṃstrilokagān

एवमुक्तः स राजर्षिस्तव पूर्वपितामहः ।
जगाम सह धर्मेणि सवैश्च त्रिदिवालयैः

evamuktaḥ sa rājarṣistava pūrvapitāmahaḥ |
jagāma saha dharmeṇi savaiśca tridivālayaiḥ

गङ्गां देवनदीं पुण्यां पावनीमृषिसंस्तुताम् ।
अवगाह्य ततो राजा तनुं तत्याज मानुषीम्

gaṅgāṃ devanadīṃ puṇyāṃ pāvanīmṛṣisaṃstutām |
avagāhya tato rājā tanuṃ tatyāja mānuṣīm

ततो विव्यवपुर्भूत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
निर्वैरो गतसंतापो जले तस्मिन्समाप्लुतः

tato vivyavapurbhūtvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
nirvairo gatasaṃtāpo jale tasminsamāplutaḥ

ततो ययौ वृतो देवैः कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धर्मेण सहितो धीमांस्तूयमानो महर्षिभिः

tato yayau vṛto devaiḥ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
dharmeṇa sahito dhīmāṃstūyamāno maharṣibhiḥ

यत्र ते पुरुषव्याघ्राः शूरा विगतमन्यवः ।
पाण्डवा धार्तराष्ट्राश्च स्वानि स्थानानि भेजिरे

yatra te puruṣavyāghrāḥ śūrā vigatamanyavaḥ |
pāṇḍavā dhārtarāṣṭrāśca svāni sthānāni bhejire