अध्याय 2: नरक का मार्ग और परिचित स्वर

नेह पश्यामि विबुधा राधेयममितौजसम् ।
भ्रातरौ च महात्मानौ युधामन्यूत्तमौजसौ

neha paśyāmi vibudhā rādheyamamitaujasam |
bhrātarau ca mahātmānau yudhāmanyūttamaujasau

जुहुवुर्ये शरीराणि रणवह्नौ महारथाः ।
राजानो राजपुत्राश्च ये मदर्थे हता रणे

juhuvurye śarīrāṇi raṇavahnau mahārathāḥ |
rājāno rājaputrāśca ye madarthe hatā raṇe

क्व ते महारथाः सर्वे शार्दूलसमविक्रमाः ।
तैरप्ययं जितो लोकः कच्चित्पुरुषसत्तमैः

kva te mahārathāḥ sarve śārdūlasamavikramāḥ |
tairapyayaṃ jito lokaḥ kaccitpuruṣasattamaiḥ

यदि लोकानिमान्प्राप्तास्ते च सर्वे महारथाः ।
स्थितं वित्त हि मां देवाः सहितं तैर्महात्मभिः

yadi lokānimānprāptāste ca sarve mahārathāḥ |
sthitaṃ vitta hi māṃ devāḥ sahitaṃ tairmahātmabhiḥ

कच्चिन्न तैरवाप्तोऽयं नृपैर्लोकोऽक्षयः शुभः ।
न तैरहं विना वत्स्ये भ्रातृभिर्ज्ञातिभिस्तथा

kaccinna tairavāpto'yaṃ nṛpairloko'kṣayaḥ śubhaḥ |
na tairahaṃ vinā vatsye bhrātṛbhirjñātibhistathā

मातुर्हि वचनं श्रुत्वा तदा सलिलकर्मणि ।
कर्णस्य क्रियतां तोयमिति तप्यामि तेन वै

māturhi vacanaṃ śrutvā tadā salilakarmaṇi |
karṇasya kriyatāṃ toyamiti tapyāmi tena vai

इदं च परितप्यामि पुनःपुनरहं सुराः ।
यन्मातुः सदृशौ पादौ तस्याहममितात्मनः

idaṃ ca paritapyāmi punaḥpunarahaṃ surāḥ |
yanmātuḥ sadṛśau pādau tasyāhamamitātmanaḥ

दृष्ट्वैव तं नानुगतः कर्णं परबलार्दनम् ।
न ह्यस्मान्कर्णसहिताञ्जयेच्छक्रोऽपि संयुगे

dṛṣṭvaiva taṃ nānugataḥ karṇaṃ parabalārdanam |
na hyasmānkarṇasahitāñjayecchakro'pi saṃyuge

तमहं यत्रतत्रस्थं द्रष्टुमिच्छामि सूर्यजम् ।
अविज्ञातो मया योसौ घातितः सव्यसाचिना

tamahaṃ yatratatrasthaṃ draṣṭumicchāmi sūryajam |
avijñāto mayā yosau ghātitaḥ savyasācinā

भीमं च भीमविक्रान्तं प्राणेभ्योऽपि प्रियं मम ।
अर्जुनं चेन्द्रसंकाशं यमौ चैव यमोपमौ

bhīmaṃ ca bhīmavikrāntaṃ prāṇebhyo'pi priyaṃ mama |
arjunaṃ cendrasaṃkāśaṃ yamau caiva yamopamau

द्रष्टुमिच्छामि तां चाहं पाञ्चालीं धर्मचारिणीम् ।
न चेह स्थातुमिच्छामि सत्यमेवं ब्रवीमि वः

draṣṭumicchāmi tāṃ cāhaṃ pāñcālīṃ dharmacāriṇīm |
na ceha sthātumicchāmi satyamevaṃ bravīmi vaḥ

किं मे भ्रातृविहीनस्य स्वर्गेण सुरसत्तमाः ।
यत्र ते मम स स्वर्गो नायं स्वर्गो मतो मम

kiṃ me bhrātṛvihīnasya svargeṇa surasattamāḥ |
yatra te mama sa svargo nāyaṃ svargo mato mama

यदि वै तत्र ते श्रद्धा गम्यतां तत्र माचिरम् ।
प्रिये हि तव वर्तामो देवराजस्य शासनात्

yadi vai tatra te śraddhā gamyatāṃ tatra māciram |
priye hi tava vartāmo devarājasya śāsanāt

इत्युक्त्वा तं ततो देवा देवदूतमुपादिशन् ।
युधिष्ठिरस्य सुहृदो दर्शयेतदि परंतप

ityuktvā taṃ tato devā devadūtamupādiśan |
yudhiṣṭhirasya suhṛdo darśayetadi paraṃtapa

ततः कुन्तीसुतो राजा देवदूतश्च जग्मतुः ।
सहितौ राजशार्दूल यत्र ते पुरुषर्षभाः

tataḥ kuntīsuto rājā devadūtaśca jagmatuḥ |
sahitau rājaśārdūla yatra te puruṣarṣabhāḥ

अग्रतो देवदूतश्च ययौ राजा च पृष्ठतः ।
पन्थानमशुभं दुर्गं सेवितं पापकर्मभिः

agrato devadūtaśca yayau rājā ca pṛṣṭhataḥ |
panthānamaśubhaṃ durgaṃ sevitaṃ pāpakarmabhiḥ

तमसा संवृतं घोरं केशशैवलशाद्वलम् ।
युक्तं पापकृतां गन्धैर्मासशोणितकर्दमम्

tamasā saṃvṛtaṃ ghoraṃ keśaśaivalaśādvalam |
yuktaṃ pāpakṛtāṃ gandhairmāsaśoṇitakardamam

दंशोत्पातकभल्लूकमक्षिकामशकावृतम् ।
इतश्चेतश्च कुणपैः समन्तात्परिवारितम्

daṃśotpātakabhallūkamakṣikāmaśakāvṛtam |
itaścetaśca kuṇapaiḥ samantātparivāritam

अस्थिकेशसमाकीर्णं कृमिकीटसमाकुलम् ।
ज्वलनेन प्रदीप्तेन समन्तात्परिवेष्टितम्

asthikeśasamākīrṇaṃ kṛmikīṭasamākulam |
jvalanena pradīptena samantātpariveṣṭitam

अयोमुखैश्च काकाद्यैर्गृध्रैश्च समभिद्रुतम् ।
सूचीमुखैस्तथा प्रेतैर्विन्ध्यशैलोपमैर्वृतम्

ayomukhaiśca kākādyairgṛdhraiśca samabhidrutam |
sūcīmukhaistathā pretairvindhyaśailopamairvṛtam

मेदोरुधिरयुक्तैश्च च्छिन्नबाहूरुपाणिभिः ।
निकृत्तोदरपदैश्च तत्रतत्र प्रवेशितैः

medorudhirayuktaiśca cchinnabāhūrupāṇibhiḥ |
nikṛttodarapadaiśca tatratatra praveśitaiḥ

स तत्कुणपदुर्गन्धमशिवं रोमहर्षणम् ।
जगाम राजा धर्मान्मा मध्ये बहु विचिन्तयन्

sa tatkuṇapadurgandhamaśivaṃ romaharṣaṇam |
jagāma rājā dharmānmā madhye bahu vicintayan

ददर्शोष्णोदकैः पूर्णां नदीं चापि सुदुर्गमाम् ।
असिपत्रवनं चैव निशितं क्षुरसंवृतम्

dadarśoṣṇodakaiḥ pūrṇāṃ nadīṃ cāpi sudurgamām |
asipatravanaṃ caiva niśitaṃ kṣurasaṃvṛtam

करम्भवालुकास्तप्ता आयसीश्चि शिलाः पृथक् ।
लोहकुंभीश्च तैलस्य क्वाथ्यमानाः समन्ततः

karambhavālukāstaptā āyasīści śilāḥ pṛthak |
lohakuṃbhīśca tailasya kvāthyamānāḥ samantataḥ

कूटशाल्मलिकं तापि दुःस्पर्शं तीक्ष्णकण्टकम् ।
ददर्शान्याश्च कौन्तेयो यातनाः पापकर्मिणाम्

kūṭaśālmalikaṃ tāpi duḥsparśaṃ tīkṣṇakaṇṭakam |
dadarśānyāśca kaunteyo yātanāḥ pāpakarmiṇām

स तं दुर्गन्धमालक्ष्य देवदूतमुवाच ह ।
कियदध्वानमस्माभिर्गन्तव्यमिममीदृशम्

sa taṃ durgandhamālakṣya devadūtamuvāca ha |
kiyadadhvānamasmābhirgantavyamimamīdṛśam

क्व च ते भ्रातरो मह्यं तन्ममाख्यातुमर्हसि ।
देशोऽयं कश्च देवानामेतदिच्छामि वेदितुम्

kva ca te bhrātaro mahyaṃ tanmamākhyātumarhasi |
deśo'yaṃ kaśca devānāmetadicchāmi veditum

स संनिववृते श्रुत्वा धर्मराजस्य भाषितम् ।
देवदूतोऽब्रवीचैनमेतावद्गमनं तव

sa saṃnivavṛte śrutvā dharmarājasya bhāṣitam |
devadūto'bravīcainametāvadgamanaṃ tava

निवर्तितव्यो हि मया तताऽस्म्युक्तो दिवौकसैः ।
यदि श्रान्तोसि राजेन्द्रि त्वमथागन्तुमर्हसि

nivartitavyo hi mayā tatā'smyukto divaukasaiḥ |
yadi śrāntosi rājendri tvamathāgantumarhasi

युधिष्ठिरस्तु निर्विण्णस्तेनि गन्धेन मूर्छितः ।
निवर्तने धृतमनाः पर्यावर्तत भारत

yudhiṣṭhirastu nirviṇṇasteni gandhena mūrchitaḥ |
nivartane dhṛtamanāḥ paryāvartata bhārata

सं संनिवृत्तो धर्मात्मा दुःखशोकसमाहतः ।
शुश्राव तत्र वदतां दीना वाचः समन्ततः

saṃ saṃnivṛtto dharmātmā duḥkhaśokasamāhataḥ |
śuśrāva tatra vadatāṃ dīnā vācaḥ samantataḥ

भोभो धर्मज राजर्षे पुण्याभिजन पाण्वन ।
अनुग्रहार्थमस्माकं तिष्ठ तावन्मुहूर्तकम्

bhobho dharmaja rājarṣe puṇyābhijana pāṇvana |
anugrahārthamasmākaṃ tiṣṭha tāvanmuhūrtakam

आयाति त्वयि दुर्धर्षे वाति पुण्यः समीरणः ।
तव गन्धानुगस्तात येनास्मान्सुखमागमत्

āyāti tvayi durdharṣe vāti puṇyaḥ samīraṇaḥ |
tava gandhānugastāta yenāsmānsukhamāgamat

ते वयं पार्थ दीर्घस्य कालस्य पुरुषर्षभ ।
सुखमासादयिष्यामस्त्वां दृष्ट्वा राजसत्तम

te vayaṃ pārtha dīrghasya kālasya puruṣarṣabha |
sukhamāsādayiṣyāmastvāṃ dṛṣṭvā rājasattama

संतिष्ठस्व महाबाहो मुहूर्तमिह भारत ।
त्वयि तिष्ठति कौरव्य यातनाऽस्मान्न बाधते

saṃtiṣṭhasva mahābāho muhūrtamiha bhārata |
tvayi tiṣṭhati kauravya yātanā'smānna bādhate

एवं बहुविधा वाचः कृपणा वेदनावताम् ।
तस्मिन्देशे स शुश्राव समन्ताद्वदतां नृप

evaṃ bahuvidhā vācaḥ kṛpaṇā vedanāvatām |
tasmindeśe sa śuśrāva samantādvadatāṃ nṛpa

तेषां तु वचनं श्रुत्वा दयावान्दीनभाषिणाम् ।
अहो कृच्छ्रमिति प्राह तस्थौ स च युधिष्ठिरः

teṣāṃ tu vacanaṃ śrutvā dayāvāndīnabhāṣiṇām |
aho kṛcchramiti prāha tasthau sa ca yudhiṣṭhiraḥ

स ता गिरः पुरस्ताद्वै श्रुतपूर्वाः पुनःपुनः ।
ग्लानानां दुःखितानां च नाभ्यजानत पाण्डवः

sa tā giraḥ purastādvai śrutapūrvāḥ punaḥpunaḥ |
glānānāṃ duḥkhitānāṃ ca nābhyajānata pāṇḍavaḥ

अबुध्यमानस्ता वाचो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच के भवन्तो वै किमर्थमिह तिष्ठथ

abudhyamānastā vāco dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca ke bhavanto vai kimarthamiha tiṣṭhatha

इत्युक्तास्ते ततः सर्वे समन्तादवभाषिरे ।
कर्णोऽहं भीमसेनोऽहमर्जुनोऽहमिति प्रभो

ityuktāste tataḥ sarve samantādavabhāṣire |
karṇo'haṃ bhīmaseno'hamarjuno'hamiti prabho

नकुलः सहदेवोऽहं धृष्टद्युम्नोऽहमित्युत ।
द्रौप्दी द्रौपदेयाश्चि इत्येवं ते विचुक्रुशुः

nakulaḥ sahadevo'haṃ dhṛṣṭadyumno'hamityuta |
draupdī draupadeyāści ityevaṃ te vicukruśuḥ

ता वाचः स तदा श्रुत्वा तद्देशसदृशीर्नृप ।
ततो विममृशे राजा किंत्विदं दैवकारितम्

tā vācaḥ sa tadā śrutvā taddeśasadṛśīrnṛpa |
tato vimamṛśe rājā kiṃtvidaṃ daivakāritam

किन्तु तत्कलुषं कर्म कृतमेभिर्महात्मभिः ।
कर्णेन द्रौपदेयैर्वा पाञ्चाल्या वा सुमध्यया

kintu tatkaluṣaṃ karma kṛtamebhirmahātmabhiḥ |
karṇena draupadeyairvā pāñcālyā vā sumadhyayā

य इमे पापगन्धेऽस्मिन्देशे सन्ति सुदारुणे ।
नाहं जानामि सर्वेषां दुष्कृतं पुण्यकर्मणाम्

ya ime pāpagandhe'smindeśe santi sudāruṇe |
nāhaṃ jānāmi sarveṣāṃ duṣkṛtaṃ puṇyakarmaṇām

किं कृत्वा धृतराष्ट्रस्य पुत्रो राजा सुयोधनः ।
तथा श्रिया युतः पापैः सहसर्वैः पदानुगैः

kiṃ kṛtvā dhṛtarāṣṭrasya putro rājā suyodhanaḥ |
tathā śriyā yutaḥ pāpaiḥ sahasarvaiḥ padānugaiḥ

महेन्द्रि इव लक्ष्मीवानास्ते परमपूजितः ।
कस्येदानीं विकारोऽयं य इमे नरकं गताः

mahendri iva lakṣmīvānāste paramapūjitaḥ |
kasyedānīṃ vikāro'yaṃ ya ime narakaṃ gatāḥ

सर्वे धर्मविदः शूराः सत्यागमपरायणाः ।
क्षत्रधर्मरताः सन्तो यज्वानो भूरिदक्षिणाः

sarve dharmavidaḥ śūrāḥ satyāgamaparāyaṇāḥ |
kṣatradharmaratāḥ santo yajvāno bhūridakṣiṇāḥ

किंनु सुप्तोस्मि जागर्मि चेतयामि न चेतये ।
अहो चित्तविकारोऽयं स्याद्वा मे चित्तविभ्रमः

kiṃnu suptosmi jāgarmi cetayāmi na cetaye |
aho cittavikāro'yaṃ syādvā me cittavibhramaḥ

एवं बहुविधं राजा विममर्श युधिष्ठिरः ।
दुःखशोकसमाविष्टश्चिन्ताव्याकुलितेन्द्रियः

evaṃ bahuvidhaṃ rājā vimamarśa yudhiṣṭhiraḥ |
duḥkhaśokasamāviṣṭaścintāvyākulitendriyaḥ

क्रोधमाहारयच्चैव तीव्रं धर्मसुतो नृपः ।
देवांश्च गर्हयामास धर्मं चैव युधिष्ठिरः

krodhamāhārayaccaiva tīvraṃ dharmasuto nṛpaḥ |
devāṃśca garhayāmāsa dharmaṃ caiva yudhiṣṭhiraḥ

स तीव्रशोकसंतप्तो देवदूतमुवाच ह ।
गम्यतां तत्र येषां त्वं दूतस्तेषामुपान्तिकम्

sa tīvraśokasaṃtapto devadūtamuvāca ha |
gamyatāṃ tatra yeṣāṃ tvaṃ dūtasteṣāmupāntikam

न ह्यहं तत्र यास्यामि स्थितोस्मीति निवेद्यताम् ।
मत्संश्रयादिमे दूनाः सुखिनो भ्रातरो हि मे

na hyahaṃ tatra yāsyāmi sthitosmīti nivedyatām |
matsaṃśrayādime dūnāḥ sukhino bhrātaro hi me

इत्युक्तः स तदा दूतः पाण्डुपुत्रेण धीमता ।
जगामि तत्र यत्रास्ते देवराजः शतक्रतुःठ

ityuktaḥ sa tadā dūtaḥ pāṇḍuputreṇa dhīmatā |
jagāmi tatra yatrāste devarājaḥ śatakratuḥṭha

निवेदयामास च तद्धर्मराजचिकीर्षितम् ।
यथोक्तं धर्मपुत्रेण सर्वमेव जनाधिप

nivedayāmāsa ca taddharmarājacikīrṣitam |
yathoktaṃ dharmaputreṇa sarvameva janādhipa