अध्याय 9: कुरु-स्त्रियाँ रणभूमि की ओर

गते व्यासे तु धर्मात्मा धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

gate vyāse tu dharmātmā dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
kimaceṣṭata viprarṣe tanme vyākhyātumarhasi

एतच्छ्रुत्वा नरश्रेष्ठश्चिरं ध्यात्वा त्वचेतनः ।
सञ्जयं योजयेत्युक्त्वा विदुरं प्रत्यभाषत

etacchrutvā naraśreṣṭhaściraṃ dhyātvā tvacetanaḥ |
sañjayaṃ yojayetyuktvā viduraṃ pratyabhāṣata

क्षिप्रमानय गान्धारीं सर्वाश्च भरतस्त्रियः ।
कुन्तीं चैव तथा क्षत्तः समानय ममाऽन्तिकम्

kṣipramānaya gāndhārīṃ sarvāśca bharatastriyaḥ |
kuntīṃ caiva tathā kṣattaḥ samānaya mamā'ntikam

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा विदुरं धर्मवित्तमम् ।
शोकविप्रहतज्ञानो यानमेवान्वरोहत

evamuktvā sa dharmātmā viduraṃ dharmavittamam |
śokaviprahatajñāno yānamevānvarohata

गान्धारी पुत्रशोकार्ता भर्तुर्वचननोदिता ।
सह कुन्त्या यतो राजा सह स्त्रीभिरुपाद्रवत्

gāndhārī putraśokārtā bharturvacananoditā |
saha kuntyā yato rājā saha strībhirupādravat

ताः समासाद्य राजानं भृशं शोकसमन्विताः ।
आमन्त्र्यान्योन्यमायस्ता भृशमुच्चुक्रुशुस्ततः

tāḥ samāsādya rājānaṃ bhṛśaṃ śokasamanvitāḥ |
āmantryānyonyamāyastā bhṛśamuccukruśustataḥ

ताः समाश्वासयत्क्षत्ता ताभ्यश्चार्ततरः स्वयम् ।
अश्रुकण्ठीः समारोप्य ततोऽसौ निर्ययौ पुरात्

tāḥ samāśvāsayatkṣattā tābhyaścārtataraḥ svayam |
aśrukaṇṭhīḥ samāropya tato'sau niryayau purāt

ततः प्रणादः सञ्जज्ञे सर्वेषु कुरुवेश्मसु ।
आकुमारं पुरं सर्वमभवच्छोककर्शितम्

tataḥ praṇādaḥ sañjajñe sarveṣu kuruveśmasu |
ākumāraṃ puraṃ sarvamabhavacchokakarśitam

अदृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा देवगणैरपि ।
पृथग्जनेन दृश्यन्ते तास्तदा निहतेश्वराः

adṛṣṭapūrvā yā nāryaḥ purā devagaṇairapi |
pṛthagjanena dṛśyante tāstadā nihateśvarāḥ

प्रकीर्य केशान्सुशुभान्भूषणान्यवमुच्य च ।
एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुरनाथवत्

prakīrya keśānsuśubhānbhūṣaṇānyavamucya ca |
ekavastradharā nāryaḥ paripeturanāthavat

श्वतेपर्वतरूपेभ्यो गृहेभ्यस्ता निराक्रमन् ।
गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यो हतयूथपाः

śvateparvatarūpebhyo gṛhebhyastā nirākraman |
guhābhya iva śailānāṃ pṛṣatyo hatayūthapāḥ

तान्युदीर्णानि नारीणां तदा वृन्दान्यनेकशः ।
शोकार्तान्यद्रवन्राजन्किशोरीणामिवाङ्गणे

tānyudīrṇāni nārīṇāṃ tadā vṛndānyanekaśaḥ |
śokārtānyadravanrājankiśorīṇāmivāṅgaṇe

प्रगृह्य बाहून्क्रोशन्त्यः पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि ।
दर्शयन्ति हता हि स्म युगान्ते लोकसङ्क्षयम्

pragṛhya bāhūnkrośantyaḥ putrānbhrātṝnpitṝnapi |
darśayanti hatā hi sma yugānte lokasaṅkṣayam

विलपन्त्यो रुदन्त्यश्च धावमानास्ततस्ततः ।
शोकेनोपहतज्ञाताः कर्तव्यं न प्रजज्ञिरे

vilapantyo rudantyaśca dhāvamānāstatastataḥ |
śokenopahatajñātāḥ kartavyaṃ na prajajñire

व्रीडां जग्मुः पुरा याः स्म सखीनामपि योषितः ।
ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः श्वश्रूणां पुरतोऽभवन्

vrīḍāṃ jagmuḥ purā yāḥ sma sakhīnāmapi yoṣitaḥ |
tā ekavastrā nirlajjāḥ śvaśrūṇāṃ purato'bhavan

परस्परं सुसूक्ष्मेषु शोकेष्वाश्वासयन्ति याः ।
ताः शोकविह्वला राजन्नवैक्षन्त परस्परम्

parasparaṃ susūkṣmeṣu śokeṣvāśvāsayanti yāḥ |
tāḥ śokavihvalā rājannavaikṣanta parasparam

ताभिः परिवृतो राजा रुदतीभिः सहस्रशः ।
निर्ययौ नगराद्दीनस्तूर्णमायोधनं प्रति

tābhiḥ parivṛto rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ |
niryayau nagarāddīnastūrṇamāyodhanaṃ prati

शिल्पिनो वणिजो वैश्याः सर्वे कर्मोपजीविनः ।
ते पार्थिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर्नगराद्बहिः

śilpino vaṇijo vaiśyāḥ sarve karmopajīvinaḥ |
te pārthivaṃ puraskṛtya niryayurnagarādbahiḥ

तेषां विक्रोशमानानामार्तानां कुरुसङ्क्षये ।
प्रादुरासीन्महाञ्शब्दो व्यथयन्भुवनान्युत

teṣāṃ vikrośamānānāmārtānāṃ kurusaṅkṣaye |
prādurāsīnmahāñśabdo vyathayanbhuvanānyuta

युगान्तकाले सम्प्राप्ते भूतानां दह्यतामिव ।
अभावस्योदयः प्राप्त इति भूतानि मेनिरे

yugāntakāle samprāpte bhūtānāṃ dahyatāmiva |
abhāvasyodayaḥ prāpta iti bhūtāni menire

भृशमुद्विग्नमनसस्ते पौराः कुरुसङ्क्षये ।
प्राक्रोशन्त महाराज स्वनुरक्तास्तदा भृशम्

bhṛśamudvignamanasaste paurāḥ kurusaṅkṣaye |
prākrośanta mahārāja svanuraktāstadā bhṛśam

विदुरस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा तु पुरुषर्षभः ।
युज्यतां यानमित्युक्त्वा पुनर्वचनमव्रवीत्

vidurasya tu tadvākyaṃ śrutvā tu puruṣarṣabhaḥ |
yujyatāṃ yānamityuktvā punarvacanamavravīt

शीघ्रमानय गान्धारीं सर्वाश्च भरतस्त्रियः ।
वधूं कुन्तीमुपादाय याश्चान्यास्तत्र योषितः

śīghramānaya gāndhārīṃ sarvāśca bharatastriyaḥ |
vadhūṃ kuntīmupādāya yāścānyāstatra yoṣitaḥ