अध्याय 8: व्यास देवताओं का प्रयोजन बताते हैं

विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तः पपात भुवि मूर्छितः

vidurasya tu tadvākyaṃ niśamya kurusattamaḥ |
putraśokābhisantaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ

तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः ।
कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा

taṃ tathā patitaṃ bhūmau niḥsaṃjñaṃ prekṣya bāndhavāḥ |
kṛṣṇadvaipāyanaścaiva kṣattā ca vidurastathā

सञ्जयः सुहृदश्चान्ये द्वास्था ये चास्य सम्मताः ।
जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत

sañjayaḥ suhṛdaścānye dvāsthā ye cāsya sammatāḥ |
jalena sukhaśītena tālavṛntaiśca bhārata

पस्पर्शुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः ।
अन्वासत चिरं कालं धृतराष्ट्रं तथाविधम्

pasparśuśca karairgātraṃ vījamānāśca yatnataḥ |
anvāsata ciraṃ kālaṃ dhṛtarāṣṭraṃ tathāvidham

अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धस़ञ्ज्ञो महीपतिः ।
विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः

atha dīrghasya kālasya labdhasa़ñjño mahīpatiḥ |
vilalāpa ciraṃ kālaṃ putrādhibhirabhiplutaḥ

धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम् ।
यतोमूलानि दुःखानि सम्भवन्ति पुनःपुनः

dhigastu khalu mānuṣyaṃ mānuṣye ca parigraham |
yatomūlāni duḥkhāni sambhavanti punaḥpunaḥ

मित्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसम्बन्धिनामपि ।
प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो

mitranāśe'rthanāśe ca jñātisambandhināmapi |
prāpyate sumahadduḥkhaṃ viṣāgnipratimaṃ vibho

येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति ।
येनाभिभूतः पुरुषो मरणं प्रतिपद्यते

yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati |
yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṃ pratipadyate

तदिदं मरणं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात् ।
[तस्यान्तं नाधिगच्छामि ऋते प्राणविमोक्षणात्]

tadidaṃ maraṇaṃ prāptaṃ mayā bhāgyaviparyayāt |
[tasyāntaṃ nādhigacchāmi ṛte prāṇavimokṣaṇāt]

तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम ।
इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम्

taccaivāhaṃ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama |
ityuktvā tu mahātmānaṃ pitaraṃ brahmavittamam

धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः स शोकं परमं गतः ।
अभूच्च तूष्णीं राजाऽसौ ध्यायमानो महीपतिः

dhṛtarāṣṭro'bhavanmūḍhaḥ sa śokaṃ paramaṃ gataḥ |
abhūcca tūṣṇīṃ rājā'sau dhyāyamāno mahīpatiḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः ।
पुत्रशोकाभिसन्तप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā kṛṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ |
putraśokābhisantaptaṃ putraṃ vacanamabravīt

धृतराष्ट्र महाबाहो शृणु वक्ष्यामि पुत्रक ।
श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलः प्रभो

dhṛtarāṣṭra mahābāho śṛṇu vakṣyāmi putraka |
śrutavānasi medhāvī dharmārthakuśalaḥ prabho

न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिद्वेदितव्यं परन्तप ।
अनित्यतां हि भूतानां विजानासि न संशयः

na te'styaviditaṃ kiñcidveditavyaṃ parantapa |
anityatāṃ hi bhūtānāṃ vijānāsi na saṃśayaḥ

अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वा शाश्वते सति ।
जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि पुत्रक

adhruve jīvaloke ca sthāne vā śāśvate sati |
jīvite maraṇānte ca kasmācchocasi putraka

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः ।
पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन निर्मितः

pratyakṣaṃ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ |
putraṃ te kāraṇaṃ kṛtvā kālayogena nirmitaḥ

अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां सङ्क्षये नृप ।
कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम्

avaśyaṃ bhavitavye ca kurūṇāṃ saṅkṣaye nṛpa |
kasmācchocasi tāñśūrāngatānparamikāṃ gatim

जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना ।
यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर

jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā |
yatitaṃ sarvayatnena śamaṃ prati janeśvara

न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित् ।
घटताऽपि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः

na ca daivakṛto mārgaḥ śakyo bhūtena kenacit |
ghaṭatā'pi ciraṃ kālaṃ niyantumiti me matiḥ

देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम् ।
तत्तेऽहं सम्प्रवक्ष्यामि यथा स्थैर्यं भवेत्तव

devatānāṃ hi yatkāryaṃ mayā pratyakṣataḥ śrutam |
tatte'haṃ sampravakṣyāmi yathā sthairyaṃ bhavettava

पुराऽहं परितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमः ।
अपश्यं तत्र च सदा समवेतान्दिवौकसः

purā'haṃ parito yātaḥ sabhāmaindrīṃ jitaklamaḥ |
apaśyaṃ tatra ca sadā samavetāndivaukasaḥ

नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवर्षिसत्तमान् ।
तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते

nāradapramukhāṃścāpi sarvāndevarṣisattamān |
tatra cāpi mayā dṛṣṭā pṛthivī pṛthivīpate

कार्यार्थमुपसम्पन्ना देवतानां समीपतः ।
उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान्

kāryārthamupasampannā devatānāṃ samīpataḥ |
upagamya tadā dhātrī devānāha samāgatān

यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा ।
प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम्

yatkāryaṃ mama yuṣmābhirbrahmaṇaḥ sadane tadā |
pratijñātaṃ mahābhāgāstacchīghraṃ saṃvidhīyatām

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः ।
उवाच वाक्यं प्रहसन्प्रभुस्तां देवसंसदि

tasyāstadvacanaṃ śrutvā viṣṇurlokanamaskṛtaḥ |
uvāca vākyaṃ prahasanprabhustāṃ devasaṃsadi

धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै ।
दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति

dhṛtarāṣṭrasya putrāṇāṃ yastu jyeṣṭhaḥ śatasya vai |
duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṃ kariṣyati

तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि ।
तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रं समागताः

taṃ ca prāpya mahīpālaṃ kṛtakṛtyā bhaviṣyasi |
tasyārthe pṛthivīpālāḥ kurukṣetraṃ samāgatāḥ

अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः ।
ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम्

anyonyaṃ ghātayiṣyanti dṛḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ |
tataste bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam

गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने ।
स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात्

gaccha śīghraṃ svakaṃ sthānaṃ lokāndhāraya śobhane |
sa eṣa te suto rājam̐llokasaṃhārakāraṇāt

कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप ।
अमर्षी बलवाञ्शूरः क्रोधनो दुष्प्रसाधनः

kaleraṃśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nṛpa |
amarṣī balavāñśūraḥ krodhano duṣprasādhanaḥ

दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरस्तस्य तादृशाः ।
शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा

daivayogātsamutpannā bhrātarastasya tādṛśāḥ |
śakunirmātulaścaiva karṇaśca paramaḥ sakhā

समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः ।
[यादृशो जायते राजा तादृशोऽस्य जनो भवेत्

samutpannā vināśārthaṃ pṛthivyāṃ sahitā nṛpāḥ |
[yādṛśo jāyate rājā tādṛśo'sya jano bhavet

अधर्मो धर्मतां याति स्वामी चेद्धार्मिको भवेत् ।
स्वामिनो गुणदोषाभ्यां भृत्याः स्युर्नात्र संशयः

adharmo dharmatāṃ yāti svāmī ceddhārmiko bhavet |
svāmino guṇadoṣābhyāṃ bhṛtyāḥ syurnātra saṃśayaḥ

दुष्टं राजानमासाद्य गतास्ते तनया नृप ।]
एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्ववित्

duṣṭaṃ rājānamāsādya gatāste tanayā nṛpa |]
etamarthaṃ mahābāho nārado veda tattvavit

आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते ।
मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम्

ātmāparādhātputrāste vinaṣṭāḥ pṛthivīpate |
mā tāñśocasva rājendra na hi śoke'sti kāraṇam

न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत ।
पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही

na hi te pāṇḍavāḥ svalpamaparādhyanti bhārata |
putrāstava durātmāno yairiyaṃ ghātitā mahī

नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः ।
युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम्

nāradena ca bhadraṃ te pūrvameva na saṃśayaḥ |
yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam

पाण्डवाः कौरवाः सर्वे समासाद्य परस्परम् ।
नभविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर

pāṇḍavāḥ kauravāḥ sarve samāsādya parasparam |
nabhaviṣyanti kaunteya yatte kṛtyaṃ tadācara

नारदस्य वचः श्रुत्वा तथाऽकुर्वत पाण्डवाः ।
एतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम्

nāradasya vacaḥ śrutvā tathā'kurvata pāṇḍavāḥ |
etatte sarvamākhyātaṃ devaguhyaṃ sanātanam

कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभो ।
स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम्

kathaṃ te śokanāśaḥ syātprāṇeṣu ca dayā prabho |
snehaśca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakṛtaṃ vidhim

एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः ।
कथितो धर्मराजस्य राजसूये कुरूत्तम

eṣa cārtho mahābāho pūrvameva mayā śrutaḥ |
kathito dharmarājasya rājasūye kurūttama

यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते ।
अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम्

yatitaṃ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite |
avigrahe kauravāṇāṃ daivaṃ tu balavattaram

अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथञ्चन ।
कृतान्तस्य तु भूतेन स्थावरेण चरेण च

anatikramaṇīyo hi vidhī rājankathañcana |
kṛtāntasya tu bhūtena sthāvareṇa careṇa ca

भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत ।
मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च

bhavāndharmaparo yatra buddhiśreṣṭhaśca bhārata |
muhyate prāṇināṃ jñātvā gatiṃ cāgatimeva ca

त्वां तु शोकेन सन्तप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः ।
ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत्

tvāṃ tu śokena santaptaṃ muhyamānaṃ muhurmuhuḥ |
jñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇānapi parityajet

कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि ।
स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां नैव करिष्यति

kṛpālurnityaśo vīrastiryagyonigateṣvapi |
sa kathaṃ tvayi rājendra kṛpāṃ naiva kariṣyati

मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनाम् ।
पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत

mama caiva niyogena vidheścāpyanivartanām |
pāṇḍavānāṃ ca kāruṇyātprāṇāndhāraya bhārata

एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति ।
धर्मार्थः सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात्

evaṃ te vartamānasya loke kīrtirbhaviṣyati |
dharmārthaḥ sumahāṃstāta taptaṃ syācca tapaścirāt

पुत्रशोकं समुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा ।
प्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सता

putraśokaṃ samutpannaṃ hutāśaṃ jvalitaṃ yathā |
prajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā satā

तच्छ्रुत्वा तस्य वचनं व्यासस्यामिततेजसः ।
मुहूर्तं समनुध्यायन्धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत

tacchrutvā tasya vacanaṃ vyāsasyāmitatejasaḥ |
muhūrtaṃ samanudhyāyandhṛtarāṣṭro'bhyabhāṣata

महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम ।
नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः

mahatā śokajālena praṇunno'smi dvijottama |
nātmānamavabudhyāmi muhyamāno muhurmuhuḥ

इदं तु वचनं श्रुत्वा तव देवनियोगजम् ।
धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च न शोचितुं

idaṃ tu vacanaṃ śrutvā tava devaniyogajam |
dhārayiṣyāmyahaṃ prāṇānyatiṣye ca na śocituṃ

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः ।
धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत

etacchrutvā tu vacanaṃ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
dhṛtarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata

गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

gate bhagavati vyāse dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
kimaceṣṭata viprarṣe tanme vyākhyātumarhasi

तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः

tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ |
kṛpaprabhṛtayaścaiva kimakurvata te trayaḥ

अश्वत्थाम्नः श्रुतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्तमुत्तरं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः

aśvatthāmnaḥ śrutaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥ |
vṛttāntamuttaraṃ brūhi yadabhāṣata sañjayaḥ

हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
सञ्जयो विगतप्रज्ञो धृतराष्ट्रमुपस्थितः

hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ |
sañjayo vigataprajño dhṛtarāṣṭramupasthitaḥ

आगम्य नानादेशेभ्यो नानाजनपदेश्वराः ।
पितृलोकं गता राजन्सर्वे तव सुतैः सह

āgamya nānādeśebhyo nānājanapadeśvarāḥ |
pitṛlokaṃ gatā rājansarve tava sutaiḥ saha

याच्यमानेन सततं तव पुत्रेण भारत ।
घातिता पृथिवी सर्वा वैरस्यान्तं विधित्सता

yācyamānena satataṃ tava putreṇa bhārata |
ghātitā pṛthivī sarvā vairasyāntaṃ vidhitsatā

पुत्राणामथ पौत्राणां पितॄणां च महीपते ।
आनुपूर्व्येण सर्वेषां प्रेतकार्याणि कारय

putrāṇāmatha pautrāṇāṃ pitṝṇāṃ ca mahīpate |
ānupūrvyeṇa sarveṣāṃ pretakāryāṇi kāraya

तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं सञ्जयस्य महीपतिः ।
गतासुरिव निश्चेष्टो न्यपतत्पृथिवीतले

tacchrutvā vacanaṃ ghoraṃ sañjayasya mahīpatiḥ |
gatāsuriva niśceṣṭo nyapatatpṛthivītale

तं शयानमुपागम्य पृथिव्यां पृथिवीपतिम् ।
विदुरः सर्वधर्मज्ञ इदं वचनमब्रवीत्

taṃ śayānamupāgamya pṛthivyāṃ pṛthivīpatim |
viduraḥ sarvadharmajña idaṃ vacanamabravīt

उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे मा शुचो भरतर्षभ ।
एषा वै सर्वसत्वानां लोकेश्वर परा गतिः

uttiṣṭha rājankiṃ śeṣe mā śuco bharatarṣabha |
eṣā vai sarvasatvānāṃ lokeśvara parā gatiḥ

अभावादीनि भूतानि भावमध्यानि भारत ।
अभावनिधनान्येव तत्र का परिदेवना

abhāvādīni bhūtāni bhāvamadhyāni bhārata |
abhāvanidhanānyeva tatra kā paridevanā

न शोचन्मृतमन्वेति न शोचन्म्रियते नरः ।
एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुशोचसि

na śocanmṛtamanveti na śocanmriyate naraḥ |
evaṃ sāṃsiddhike loke kimarthamanuśocasi

अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानस्तु जीवति ।
कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते

ayudhyamāno mriyate yudhyamānastu jīvati |
kālaṃ prāpya mahārāja na kaścidativartate

कालः कर्षति भूतानि सर्वाणि विविधानि च ।
न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम

kālaḥ karṣati bhūtāni sarvāṇi vividhāni ca |
na kālasya priyaḥ kaścinna dveṣyaḥ kurusattama

यथा वायुस्तृणाग्राणि संवर्तपति सर्वतः ।
तथा कालवशं यान्ति भूतानि भरतर्षभ

yathā vāyustṛṇāgrāṇi saṃvartapati sarvataḥ |
tathā kālavaśaṃ yānti bhūtāni bharatarṣabha

एकसार्थप्रयातानां सर्वेषां तत्र गामिनाम् ।
यस्य कालः प्रयात्यग्रे तत्र का परिदेवना

ekasārthaprayātānāṃ sarveṣāṃ tatra gāminām |
yasya kālaḥ prayātyagre tatra kā paridevanā

यांश्चापि निहतान्युद्धे राजंस्त्वमनुशोचसि ।
न शोच्या हि माहत्मानः सर्वे ते त्रिदिवं गताः

yāṃścāpi nihatānyuddhe rājaṃstvamanuśocasi |
na śocyā hi māhatmānaḥ sarve te tridivaṃ gatāḥ

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया ।
तथा स्वर्गमुपायान्ति यथा शूरास्तनुत्यजः

na yajñairdakṣiṇāvadbhirna tapobhirna vidyayā |
tathā svargamupāyānti yathā śūrāstanutyajaḥ

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे सुचरितव्रताः ।
सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve sucaritavratāḥ |
sarve cābhimukhāḥ kṣīṇāstatra kā paridevanā

शरीराग्निषु शूराणां जुहुवुस्ते शराहुतीः ।
हूयमानाञ्शरांश्चैव सेहुरुत्तमपूरषाः

śarīrāgniṣu śūrāṇāṃ juhuvuste śarāhutīḥ |
hūyamānāñśarāṃścaiva sehuruttamapūraṣāḥ

एवं राजंस्तवाचक्षे स्वर्ग्यं पन्थानमुत्तमम् ।
न युद्धादधिकं किञ्चित्क्षत्रियस्येह विद्यते

evaṃ rājaṃstavācakṣe svargyaṃ panthānamuttamam |
na yuddhādadhikaṃ kiñcitkṣatriyasyeha vidyate

क्षत्रियास्ते महात्मानः शूराः समितिशोभनाः ।
आशिषं परमां प्राप्ता न शोच्याः सर्व एव हि

kṣatriyāste mahātmānaḥ śūrāḥ samitiśobhanāḥ |
āśiṣaṃ paramāṃ prāptā na śocyāḥ sarva eva hi

आत्मनाऽऽत्मानमाश्वास्य मा शुचः पुरुषर्षभ ।
नाद्य शोकाभिभूतस्त्वं कार्यमुत्स्नष्टुमर्हसि

ātmanā''tmānamāśvāsya mā śucaḥ puruṣarṣabha |
nādya śokābhibhūtastvaṃ kāryamutsnaṣṭumarhasi