अध्याय 7: शरीर-रूपी रथ और संसार-मार्ग

अहोऽभिहितमाख्यान भवता तत्त्वदर्शिना ।
भूय एव तु मे हर्षः श्रोतुं वागमृतं तव

aho'bhihitamākhyāna bhavatā tattvadarśinā |
bhūya eva tu me harṣaḥ śrotuṃ vāgamṛtaṃ tava

शृणु भूयः प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् ।
यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसाराद्वि विचक्षणाः

śṛṇu bhūyaḥ pravakṣyāmi mārgasyaitasya vistaram |
yacchrutvā vipramucyante saṃsārādvi vicakṣaṇāḥ

यथा तु पुरुषो राजन्दीर्घमध्वानमास्थितः ।
क्वचित्क्वचिच्छ्रमस्थानं कुरुते वासमेव वा

yathā tu puruṣo rājandīrghamadhvānamāsthitaḥ |
kvacitkvacicchramasthānaṃ kurute vāsameva vā

एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत ।
कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः

evaṃ saṃsāraparyāye garbhavāseṣu bhārata |
kurvanti durbudhā vāsaṃ mucyante tatra paṇḍitāḥ

तस्मादध्वानमेवैतमाहुः शास्त्रविदो जनाः ।
यत्तत्संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिणः

tasmādadhvānamevaitamāhuḥ śāstravido janāḥ |
yattatsaṃsāragahanaṃ vanamāhurmanīṣiṇaḥ

सोयं लोकसमावर्तो मर्त्यानां भरतर्षभ ।
चराणां स्थावराणां च न गृध्येत्तत्र पाण्डितः

soyaṃ lokasamāvarto martyānāṃ bharatarṣabha |
carāṇāṃ sthāvarāṇāṃ ca na gṛdhyettatra pāṇḍitaḥ

शारीरा मानसाश्चैव मर्त्यानां व्याधयश्च ये ।
प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च ते व्यालाः कथिता बुधैः

śārīrā mānasāścaiva martyānāṃ vyādhayaśca ye |
pratyakṣāśca parokṣāśca te vyālāḥ kathitā budhaiḥ

क्लिश्यमानाश्च तैर्नित्यं मार्यमाणाश्च भारत ।
स्वकर्मभिर्महाव्यालैर्नोद्विजन्त्यल्पबुद्धयः

kliśyamānāśca tairnityaṃ māryamāṇāśca bhārata |
svakarmabhirmahāvyālairnodvijantyalpabuddhayaḥ

अथापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुषो नृप ।
आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी

athāpi tairvimucyeta vyādhibhiḥ puruṣo nṛpa |
āvṛṇotyeva taṃ paścājjarā rūpavināśinī

शब्दरूपरसस्पर्शगन्धैश्च विविधैरपि ।
मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः

śabdarūparasasparśagandhaiśca vividhairapi |
majjamānaṃ mahāpaṅke nirālambe samantataḥ

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रसन्धयः ।
क्रमेणास्य प्रवृज्जन्ति रूपमायुस्तथैव च

saṃvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrasandhayaḥ |
krameṇāsya pravṛjjanti rūpamāyustathaiva ca

एते कालस्य विधयो नैताञ्जानान्ति दुर्बुधाः ।
धात्राऽभिलिखितान्याहुः सर्वभूतानि कर्मणा

ete kālasya vidhayo naitāñjānānti durbudhāḥ |
dhātrā'bhilikhitānyāhuḥ sarvabhūtāni karmaṇā

रथः शरीरं भूतानां सत्वमाहुस्तु सारथिम् ।
इन्द्रियाणि हयानाहुः कर्मबुद्विस्तु रश्मयः

rathaḥ śarīraṃ bhūtānāṃ satvamāhustu sārathim |
indriyāṇi hayānāhuḥ karmabudvistu raśmayaḥ

तेषां हयानां यो वेगं धावतामनु धावति ।
सतु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते

teṣāṃ hayānāṃ yo vegaṃ dhāvatāmanu dhāvati |
satu saṃsāracakre'smiṃścakravatparivartate

यस्तान्संयमते बुद्ध्या संयतो न निवर्तते ।
यस्तु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते

yastānsaṃyamate buddhyā saṃyato na nivartate |
yastu saṃsāracakre'smiṃścakravatparivartate

[भ्रममाणा न मुह्यन्ति संसारे न भ्रमन्ति ते ।
संसारे भ्रमतां राजन्दुःखमेतद्धि जायते

[bhramamāṇā na muhyanti saṃsāre na bhramanti te |
saṃsāre bhramatāṃ rājanduḥkhametaddhi jāyate

तस्पादस्य निवृत्त्यर्थं यत्नमेवाचरेद्बुधः ।
उपेक्षा नात्र कर्तव्या शतशाखः प्रवर्धते

taspādasya nivṛttyarthaṃ yatnamevācaredbudhaḥ |
upekṣā nātra kartavyā śataśākhaḥ pravardhate

यतेन्द्रियो नरो राजन्क्रोधलोभनिराकृतः ।
सन्तुष्टः सत्यवादी यः स शान्तिमधिगच्छति ॥]

yatendriyo naro rājankrodhalobhanirākṛtaḥ |
santuṣṭaḥ satyavādī yaḥ sa śāntimadhigacchati ||]

याम्यमाहू रथं ह्येनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः ।
स चैतत्प्राप्नुयाद्राजन्यत्त्वं प्राप्तो नराधिप

yāmyamāhū rathaṃ hyenaṃ muhyante yena durbudhāḥ |
sa caitatprāpnuyādrājanyattvaṃ prāpto narādhipa

अनुतर्षुलमेवैतद्दुःखं भवति मारिष ।
राज्यनाशः सुहृन्नाशः सुतनाशश्च भारत ।
साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यमारभेत्

anutarṣulamevaitadduḥkhaṃ bhavati māriṣa |
rājyanāśaḥ suhṛnnāśaḥ sutanāśaśca bhārata |
sādhuḥ paramaduḥkhānāṃ duḥkhabhaiṣajyamārabhet

ज्ञानौषधमवाप्येह दूरपारं महौषधम् ।
छिन्द्याद्दुःखमहाव्याधिं नरः संयतमानसः

jñānauṣadhamavāpyeha dūrapāraṃ mahauṣadham |
chindyādduḥkhamahāvyādhiṃ naraḥ saṃyatamānasaḥ

न विक्रमो न चाप्यर्थो न मित्रं न सुहृज्जनः ।
तस्मान्मोचयते दुःखाद्यथात्मा स्थिरनिश्चयः

na vikramo na cāpyartho na mitraṃ na suhṛjjanaḥ |
tasmānmocayate duḥkhādyathātmā sthiraniścayaḥ

तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापदि भारत ।
दमस्त्यागोऽप्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः

tasmānmaitraṃ samāsthāya śīlamāpadi bhārata |
damastyāgo'pramādaśca te trayo brahmaṇo hayāḥ

शीलरश्मिसमायुक्ते स्थितो यो मानसे रथे ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन्ब्रह्मलोकं स गच्छति

śīlaraśmisamāyukte sthito yo mānase rathe |
tyaktvā mṛtyubhayaṃ rājanbrahmalokaṃ sa gacchati

अभयं सर्वभूतेभ्यो यो ददाति महीपते ।
स गच्छति परं स्थानं विष्णोः पदमनामयम्

abhayaṃ sarvabhūtebhyo yo dadāti mahīpate |
sa gacchati paraṃ sthānaṃ viṣṇoḥ padamanāmayam

न तत्क्रतुसहस्रेण नोपवासैश्च नित्यशः ।
अभयस्य च दानेन यत्फलं प्राप्नुयान्नरः

na tatkratusahasreṇa nopavāsaiśca nityaśaḥ |
abhayasya ca dānena yatphalaṃ prāpnuyānnaraḥ

न ह्यात्मनः प्रियतरं किञ्चिद्भूतेषु निश्चितम् ।
अनिष्टं सर्वभूतानां मरणं नाम भारत

na hyātmanaḥ priyataraṃ kiñcidbhūteṣu niścitam |
aniṣṭaṃ sarvabhūtānāṃ maraṇaṃ nāma bhārata

तस्मात्सर्वेषु भूतेषु दया कार्या विपश्चिता

tasmātsarveṣu bhūteṣu dayā kāryā vipaścitā

नानायोगसमायुक्ता बुद्धिजालेन संवृताः ।
असूक्ष्मदृष्टयो मन्दा भ्राम्यन्ते तत्रतत्र ह ।
सुसूक्ष्मदृष्टयो राजन्व्रजन्ति ब्रह्मसाम्यताम्

nānāyogasamāyuktā buddhijālena saṃvṛtāḥ |
asūkṣmadṛṣṭayo mandā bhrāmyante tatratatra ha |
susūkṣmadṛṣṭayo rājanvrajanti brahmasāmyatām

एवं ज्ञात्वा महाप्राज्ञ स तेषामौर्ध्वदैहिकम् ।
कर्तुमर्हति तेनैव फल प्राप्स्यति वै भवान्

evaṃ jñātvā mahāprājña sa teṣāmaurdhvadaihikam |
kartumarhati tenaiva phala prāpsyati vai bhavān