अध्याय 27: जलाञ्जलि और कुन्ती का रहस्य

ते समासाद्य गङ्गां तु शिवां पुण्यजलान्विताम् ।
ह्लादिनीं च प्रसन्नां च महारूपां महावनाम्

te samāsādya gaṅgāṃ tu śivāṃ puṇyajalānvitām |
hlādinīṃ ca prasannāṃ ca mahārūpāṃ mahāvanām

भूषणान्युत्तरीयाणि वेष्टनान्यवमुच्य च ।
कवचानि विचित्राणि गङ्गामवजगाहिरे

bhūṣaṇānyuttarīyāṇi veṣṭanānyavamucya ca |
kavacāni vicitrāṇi gaṅgāmavajagāhire

ततः पितॄणां भ्रातॄणां पौत्राणां स्वजनस्य च ।
पुत्राणामार्यकाणां च पतीनां च कुरुस्त्रियः

tataḥ pitṝṇāṃ bhrātṝṇāṃ pautrāṇāṃ svajanasya ca |
putrāṇāmāryakāṇāṃ ca patīnāṃ ca kurustriyaḥ

उदकं चक्रिरे सर्वा रुदन्त्यो भृशदुःखिताः ।
सुहृदां चापि धर्मज्ञाः प्रचक्रुः सलिलक्रियाम्

udakaṃ cakrire sarvā rudantyo bhṛśaduḥkhitāḥ |
suhṛdāṃ cāpi dharmajñāḥ pracakruḥ salilakriyām

उदके क्रियमाणे तु वीराणां विरपत्निभिः ।
सूपतीर्थाऽभवद्गङ्गा भूयो विप्रससार च

udake kriyamāṇe tu vīrāṇāṃ virapatnibhiḥ |
sūpatīrthā'bhavadgaṅgā bhūyo viprasasāra ca

तन्महोदधिसङ्काशं निरानन्दमनुत्सवम् ।
वीरपत्नीभिराकीर्णं गङ्गातीरमशोभत

tanmahodadhisaṅkāśaṃ nirānandamanutsavam |
vīrapatnībhirākīrṇaṃ gaṅgātīramaśobhata

ततः कुन्ती महाराज रुदन्ती शोककर्शिता ।
व्रीडया मन्दया वाचा पुत्रान्वचनमब्रवीत्

tataḥ kuntī mahārāja rudantī śokakarśitā |
vrīḍayā mandayā vācā putrānvacanamabravīt

यः स वीरो महेष्वासो रथयूथपयूथपः ।
अर्जुनेन हतः सङ्ख्ये वीरलक्षणलक्षितः

yaḥ sa vīro maheṣvāso rathayūthapayūthapaḥ |
arjunena hataḥ saṅkhye vīralakṣaṇalakṣitaḥ

यं सूतपुत्रं मन्यध्वं राधेयमिति पाण्डवाः ।
यो व्यराजच्चमूमध्ये दिवाकर इव प्रभुः

yaṃ sūtaputraṃ manyadhvaṃ rādheyamiti pāṇḍavāḥ |
yo vyarājaccamūmadhye divākara iva prabhuḥ

प्रत्ययुध्यत वः सर्वान्पुरा यः सपदानुगान् ।
दुर्योधनबलं सर्वं यः प्रकर्षन्व्यरोचत

pratyayudhyata vaḥ sarvānpurā yaḥ sapadānugān |
duryodhanabalaṃ sarvaṃ yaḥ prakarṣanvyarocata

यस्य नास्ति समो वीर्ये पृथिव्यामपि कश्चन ।
यो वृणीत यशः शूरः प्राणैरपि सदा भुवि

yasya nāsti samo vīrye pṛthivyāmapi kaścana |
yo vṛṇīta yaśaḥ śūraḥ prāṇairapi sadā bhuvi

कर्णस्य सत्यसन्धस्य सङ्ग्रामेष्वपलायिनः ।
कुरुध्वमुदकं तस्य भ्रातुरक्लिष्टकर्मणः

karṇasya satyasandhasya saṅgrāmeṣvapalāyinaḥ |
kurudhvamudakaṃ tasya bhrāturakliṣṭakarmaṇaḥ

स हि वः पूर्वजो भ्राता भास्करान्मय्यजायत ।
कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभः

sa hi vaḥ pūrvajo bhrātā bhāskarānmayyajāyata |
kuṇḍalī kavacī śūro divākarasamaprabhaḥ

श्रुत्वा तु पाण्डवाः सर्वे मातुर्वचनमप्रियम् ।
कर्णमेवानुशोचन्तो भूयश्चात्यातुरा भवन्

śrutvā tu pāṇḍavāḥ sarve māturvacanamapriyam |
karṇamevānuśocanto bhūyaścātyāturā bhavan

ततः स पुरुषव्याघ्रः रुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
उवाच मातरं वीरो निःश्वसन्निव पन्नगः

tataḥ sa puruṣavyāghraḥ runtīputro yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca mātaraṃ vīro niḥśvasanniva pannagaḥ

यः शरोर्मिर्ध्वजावर्तो महाभुजमहाग्रहः ।
तलशब्दप्रणुदितो महारथमहाग्रहः

yaḥ śarormirdhvajāvarto mahābhujamahāgrahaḥ |
talaśabdapraṇudito mahārathamahāgrahaḥ

यस्येषुपातमासाद्य कोऽन्यस्तिष्ठेद्धनञ्जयात् ।
कथं पुत्रो भवत्याः स देवगर्भः पुराऽभवत् ।
कुण्डली कवची शूरो दिवाकरसमप्रभः

yasyeṣupātamāsādya ko'nyastiṣṭheddhanañjayāt |
kathaṃ putro bhavatyāḥ sa devagarbhaḥ purā'bhavat |
kuṇḍalī kavacī śūro divākarasamaprabhaḥ

यस्य बाहुप्रतापेन तापिताः सर्वतो वयम् ।
तमग्निमिव वस्त्रेण कथं छादितवत्यसि

yasya bāhupratāpena tāpitāḥ sarvato vayam |
tamagnimiva vastreṇa kathaṃ chāditavatyasi

यस्य बाहुप्रभावेन वैरमस्मास्वरोचयत् ।
सुयोधनस्तु तं ज्येष्ठं कथं नोदितवत्यसि

yasya bāhuprabhāvena vairamasmāsvarocayat |
suyodhanastu taṃ jyeṣṭhaṃ kathaṃ noditavatyasi

तथा कर्णं महेष्वासं धार्तराष्ट्रैरुपासितम् ।
उपासितं यथाऽस्माभिर्बलं गाण्डीवधन्वनः

tathā karṇaṃ maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭrairupāsitam |
upāsitaṃ yathā'smābhirbalaṃ gāṇḍīvadhanvanaḥ

भूमिपानां च सर्वेषां बलं बलवतां वरः ।
नान्यः कुन्तीसुतात्कर्णादगृह्णाद्रथिनो रथी

bhūmipānāṃ ca sarveṣāṃ balaṃ balavatāṃ varaḥ |
nānyaḥ kuntīsutātkarṇādagṛhṇādrathino rathī

स नः प्रथमजो भ्राता सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
असूत तं भवत्यग्रे कथमद्भुतविक्रमम्

sa naḥ prathamajo bhrātā sarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
asūta taṃ bhavatyagre kathamadbhutavikramam

अहो भवत्या मन्त्रस्य गूहनेन वयं हताः ।
निधनेन हि कर्णस्य पीडितास्तु सबान्धवाः

aho bhavatyā mantrasya gūhanena vayaṃ hatāḥ |
nidhanena hi karṇasya pīḍitāstu sabāndhavāḥ

अभिमन्योर्विनाशेन द्रौपदेयवधेन च ।
पाञ्चालानां विनाशेन, कुरूणां घातनादपि

abhimanyorvināśena draupadeyavadhena ca |
pāñcālānāṃ vināśena, kurūṇāṃ ghātanādapi

ततः शतगुणं दुःखमिदमापतितं महत् ।
कर्णमेवानुशोचापि दह्याम्यग्नाविवाहितः

tataḥ śataguṇaṃ duḥkhamidamāpatitaṃ mahat |
karṇamevānuśocāpi dahyāmyagnāvivāhitaḥ

नेह स्म किञ्चिदप्राप्य भवेदपि दिवि स्थितम् ।
न चेदं वैशसं घोरकं कौरवान्तकरं भवेत्

neha sma kiñcidaprāpya bhavedapi divi sthitam |
na cedaṃ vaiśasaṃ ghorakaṃ kauravāntakaraṃ bhavet

एवं विलप्य बहुलं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
व्यरुदच्छनकैः राजंश्चकारास्योदकं प्रभुः

evaṃ vilapya bahulaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
vyarudacchanakaiḥ rājaṃścakārāsyodakaṃ prabhuḥ

ततो विनेदुः सहसा स्त्रियस्ताः खलु सर्वशः ।
अभितो याः स्थितास्तत्र तस्मिन्नुदककर्मणि

tato vineduḥ sahasā striyastāḥ khalu sarvaśaḥ |
abhito yāḥ sthitāstatra tasminnudakakarmaṇi

तत आनाययामास कर्णस्य सपरिच्छदाः ।
स्त्रियः कुरुपतिर्धीमान्भ्रातुः प्रेम्णा युधिष्ठिरः

tata ānāyayāmāsa karṇasya saparicchadāḥ |
striyaḥ kurupatirdhīmānbhrātuḥ premṇā yudhiṣṭhiraḥ

स ताभिः सह धर्मात्मा प्रेतकृत्यमनन्तरम् ।
सर्वं चकार कर्णस्य विधिवद्भूरिदक्षिणम्

sa tābhiḥ saha dharmātmā pretakṛtyamanantaram |
sarvaṃ cakāra karṇasya vidhivadbhūridakṣiṇam

स राजा धृतराष्ट्रश्च कृत्वा जलमतन्द्रितः ।
समुत्ततार गङ्गाया भार्यया सह भारत

sa rājā dhṛtarāṣṭraśca kṛtvā jalamatandritaḥ |
samuttatāra gaṅgāyā bhāryayā saha bhārata

[पापेनासौ मया श्रेष्ठो भ्राता ज्ञातिर्निपातितः ।
अतो मनसि यद्गुह्यं स्त्रीणां तन्न भविष्यति

[pāpenāsau mayā śreṣṭho bhrātā jñātirnipātitaḥ |
ato manasi yadguhyaṃ strīṇāṃ tanna bhaviṣyati

इत्युक्त्वा स तु गङ्गाया उत्तताराकुलेन्द्रियः ।
भ्रातृभिः सहितः सर्वैर्गङ्गातीरमुपेयिवान् ॥]

ityuktvā sa tu gaṅgāyā uttatārākulendriyaḥ |
bhrātṛbhiḥ sahitaḥ sarvairgaṅgātīramupeyivān ||]

अतः परंशान्तिपर्व भविष्यति तस्यायमाद्यः श्लोकः ।
(वैशम्पायन उवाच)
कृत्वोदकं ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः ।
विदुरे धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः

ataḥ paraṃśāntiparva bhaviṣyati tasyāyamādyaḥ ślokaḥ |
(vaiśampāyana uvāca)
kṛtvodakaṃ te suhṛdāṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ |
vidure dhṛtarāṣṭraśca sarvāśca bharatastriyaḥ