अध्याय 1: कर्ण के शोक में डूबे युधिष्ठिर

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(वैशंपायन उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
कृत्वोदकं ते सुहृदां सर्वेषां पाण्डुनन्दनाः ।
विदुरो धृतराष्ट्रश्च सर्वाश्च भरतस्त्रियः

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(vaiśaṃpāyana uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
kṛtvodakaṃ te suhṛdāṃ sarveṣāṃ pāṇḍunandanāḥ |
viduro dhṛtarāṣṭraśca sarvāśca bharatastriyaḥ

तत्र ते सुमहात्मानो न्यवसन्कुरुनन्दनाः ।
शौचं निर्वर्तयिष्यन्तो मासच्चात्रं बहिः पुरात्

tatra te sumahātmāno nyavasankurunandanāḥ |
śaucaṃ nirvartayiṣyanto māsaccātraṃ bahiḥ purāt

कृतोदकं तु राजानं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ।
अभिजग्मुर्महात्मानः सिद्धा ब्रह्मर्षिसत्तमाः

kṛtodakaṃ tu rājānaṃ dharmātmānaṃ yudhiṣṭhiram |
abhijagmurmahātmānaḥ siddhā brahmarṣisattamāḥ

द्वैपायनो नारदश्च देवलश्च महानृषिः ।
देवस्थानश्च कण्वश्च तेषां शिष्याश्च सत्तमाः

dvaipāyano nāradaśca devalaśca mahānṛṣiḥ |
devasthānaśca kaṇvaśca teṣāṃ śiṣyāśca sattamāḥ

अन्ये च वेदविद्वांसः कृतप्रज्ञा द्विजातयः ।
गृहस्थाः स्नातकाः सन्तो ददृशुः कुरुसत्तमम्

anye ca vedavidvāṃsaḥ kṛtaprajñā dvijātayaḥ |
gṛhasthāḥ snātakāḥ santo dadṛśuḥ kurusattamam

तेऽभिगम्य महात्मानं पूजिताश्च यथाविधि ।
आसनेषु महार्हेषु विविशुः परमर्षयः

te'bhigamya mahātmānaṃ pūjitāśca yathāvidhi |
āsaneṣu mahārheṣu viviśuḥ paramarṣayaḥ

प्रतिगृह्य ततः पूजां तत्कालसदृशीं तदा ।
पर्युपांसन्यथान्यायं परिवार्य युधिष्ठिरम्

pratigṛhya tataḥ pūjāṃ tatkālasadṛśīṃ tadā |
paryupāṃsanyathānyāyaṃ parivārya yudhiṣṭhiram

पुण्ये भागीरथीतीरे शोकव्याकुलचेतसम् ।
आश्वासयन्तो राजेन्द्रं विप्राः शतसहस्रशः

puṇye bhāgīrathītīre śokavyākulacetasam |
āśvāsayanto rājendraṃ viprāḥ śatasahasraśaḥ

नारदस्त्वव्रवीत्काले धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
संभाष्य मुनिभिः सार्धं कृष्णद्वैपायनादिभिः

nāradastvavravītkāle dharmaputraṃ yudhiṣṭhiram |
saṃbhāṣya munibhiḥ sārdhaṃ kṛṣṇadvaipāyanādibhiḥ

पार्थस्य बाहुवीर्येण प्रसादान्माधवस्य च ।
जिता सेयं मही कृत्स्ना धर्मेण च युधिष्ठिर

pārthasya bāhuvīryeṇa prasādānmādhavasya ca |
jitā seyaṃ mahī kṛtsnā dharmeṇa ca yudhiṣṭhira

दिष्ट्या मुक्ताः स्थ संग्रामादस्माल्लोकभयंकरात् ।
क्षत्रधर्मरतश्चासि कच्चिन्मोदसि पाण्डव

diṣṭyā muktāḥ stha saṃgrāmādasmāllokabhayaṃkarāt |
kṣatradharmarataścāsi kaccinmodasi pāṇḍava

कच्चिच्च निहतामित्रः प्रीणासि सुहृदो नृप ।
कच्चिच्छ्रियमिमां प्राप्य न त्वां शोकः प्रबाधते

kaccicca nihatāmitraḥ prīṇāsi suhṛdo nṛpa |
kaccicchriyamimāṃ prāpya na tvāṃ śokaḥ prabādhate

विजितेयं मही कृत्स्ना कृष्णबाहुबलाश्रयात् ।
ब्राह्मणानां प्रसादेन भीमार्जुनबलेन च

vijiteyaṃ mahī kṛtsnā kṛṣṇabāhubalāśrayāt |
brāhmaṇānāṃ prasādena bhīmārjunabalena ca

इदं तु मे महद्दुःखं वर्तते हृदि नित्यदा ।
कृत्वा ज्ञातिक्षयमिमं महान्तं घोरदर्शनम्

idaṃ tu me mahadduḥkhaṃ vartate hṛdi nityadā |
kṛtvā jñātikṣayamimaṃ mahāntaṃ ghoradarśanam

सौभद्रं द्रौपदेयांश्च घातयित्वा सुतान्प्रियान् ।
जयोऽयमजयाकारो भगवन्प्रतिभाति मे

saubhadraṃ draupadeyāṃśca ghātayitvā sutānpriyān |
jayo'yamajayākāro bhagavanpratibhāti me

किंनु वक्ष्यति वार्ष्णेयी वधूर्मे मधुसूदनम् ।
द्वारकावासिनी कृष्णमितः प्रतिगतं हरिम्

kiṃnu vakṣyati vārṣṇeyī vadhūrme madhusūdanam |
dvārakāvāsinī kṛṣṇamitaḥ pratigataṃ harim

द्रौपदी हतपुत्रेयं कृपणा हतबान्धवा ।
अस्मत्प्रियहिते युक्ता भूयः पीडयतीव माम्

draupadī hataputreyaṃ kṛpaṇā hatabāndhavā |
asmatpriyahite yuktā bhūyaḥ pīḍayatīva mām

इदमन्यच्च भगवन्यत्त्वां वक्ष्यामि नारद ।
मन्त्रसंवरणेनास्मि कुन्त्या दुःखेन योजितः

idamanyacca bhagavanyattvāṃ vakṣyāmi nārada |
mantrasaṃvaraṇenāsmi kuntyā duḥkhena yojitaḥ

यः स नागायुतप्राणो लोकेऽप्रतिरथो रणे ।
सिंहविक्रान्तगामी च जितकाशी यतव्रतः

yaḥ sa nāgāyutaprāṇo loke'pratiratho raṇe |
siṃhavikrāntagāmī ca jitakāśī yatavrataḥ

आश्रयो धार्तराष्ट्राणां मानी तीक्ष्णपराक्रमः ।
अमर्षी नित्यसंरम्भी क्षेप्ताऽस्माकं रणेरणे

āśrayo dhārtarāṣṭrāṇāṃ mānī tīkṣṇaparākramaḥ |
amarṣī nityasaṃrambhī kṣeptā'smākaṃ raṇeraṇe

शीघ्रास्त्रश्चित्रयोधी च कृती चाद्भुतविक्रमः ।
गूढोत्पन्नः सुतः कुन्त्या भ्राताऽस्माकमसौ किल

śīghrāstraścitrayodhī ca kṛtī cādbhutavikramaḥ |
gūḍhotpannaḥ sutaḥ kuntyā bhrātā'smākamasau kila

तोयकर्मणि तं कुन्ती कथयामास मे तदा ।
पुत्रं सर्वगुणोयेतं कर्णं त्यक्तं जले पुरा

toyakarmaṇi taṃ kuntī kathayāmāsa me tadā |
putraṃ sarvaguṇoyetaṃ karṇaṃ tyaktaṃ jale purā

मञ्जूषायां समाधाय गङ्गास्रोतस्यमज्जयत् ।
यं सूतपुत्रं लोकोऽयं राधेयं चाभ्यमन्यत

mañjūṣāyāṃ samādhāya gaṅgāsrotasyamajjayat |
yaṃ sūtaputraṃ loko'yaṃ rādheyaṃ cābhyamanyata

स सूर्यपुत्रः कुन्त्या यै भ्राताऽस्माकं च मातृतः ।
अजानता मया सड्ख्ये राज्यलुब्धेन घातितः ।
तन्मे दहति गात्राणि तूलराशिमिवानलः

sa sūryaputraḥ kuntyā yai bhrātā'smākaṃ ca mātṛtaḥ |
ajānatā mayā saḍkhye rājyalubdhena ghātitaḥ |
tanme dahati gātrāṇi tūlarāśimivānalaḥ

न हि तं वेद पार्थोऽपि भ्रातरं श्वेतवाहनः ।
नाहं न भीमो न यमौ स त्वस्मान्वेद तत्वतः

na hi taṃ veda pārtho'pi bhrātaraṃ śvetavāhanaḥ |
nāhaṃ na bhīmo na yamau sa tvasmānveda tatvataḥ

गता किल पृथा तस्य सकाशमिति नः श्चुतम् ।
अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ

gatā kila pṛthā tasya sakāśamiti naḥ ścutam |
asmākaṃ śamakāmā vai tvaṃ ca putro mametyatha

पृथाया न कृतः कामस्तेन चापि महात्मना ।
अतीवानुचितं मातरवोच इति सोऽब्रवीत्

pṛthāyā na kṛtaḥ kāmastena cāpi mahātmanā |
atīvānucitaṃ mātaravoca iti so'bravīt

न हि शक्ष्यामि संत्यक्तुमहं दुर्योधनं रणे ।
अनार्यत्वं नृशंसत्वं कृतघ्नत्वं च मे भवेत्

na hi śakṣyāmi saṃtyaktumahaṃ duryodhanaṃ raṇe |
anāryatvaṃ nṛśaṃsatvaṃ kṛtaghnatvaṃ ca me bhavet

युधिष्ठिरेण सन्धिं हि यदि कुर्यां मते तव ।
भीतो रणे श्वेतवाहादिति मां मंस्यते जनः

yudhiṣṭhireṇa sandhiṃ hi yadi kuryāṃ mate tava |
bhīto raṇe śvetavāhāditi māṃ maṃsyate janaḥ

सोऽहं निर्जित्य समरे विजयं सहकेशवम् ।
संधास्ये धर्मपुत्रेण पश्चादिति च सोऽब्रवीत्

so'haṃ nirjitya samare vijayaṃ sahakeśavam |
saṃdhāsye dharmaputreṇa paścāditi ca so'bravīt

तमवोचत्किल पृथा पुनः पृथुलवक्षसम् ।
चतुर्णामभयं देहि कामं युध्यस्व फल्गुनम्

tamavocatkila pṛthā punaḥ pṛthulavakṣasam |
caturṇāmabhayaṃ dehi kāmaṃ yudhyasva phalgunam

सोऽब्रवीन्मातरं धीमान्वेपमानां कृताञ्जलिः ।
प्राप्तान्विषह्यांश्चतुरो न हनिष्यामि ते सुतान्

so'bravīnmātaraṃ dhīmānvepamānāṃ kṛtāñjaliḥ |
prāptānviṣahyāṃścaturo na haniṣyāmi te sutān

पञ्चैव हि सुता देवि भविष्यन्ति तव ध्रुवाः ।
सार्जुना वा हते कर्णे सकर्णा वा हतेऽर्जुने

pañcaiva hi sutā devi bhaviṣyanti tava dhruvāḥ |
sārjunā vā hate karṇe sakarṇā vā hate'rjune

तं पुत्रगृद्धिनी भूयो माता पुत्रमथाब्रवीत् ।
भ्रातॄणां स्वस्ति कुर्वीथा येषां स्वस्ति चिकीर्षसि

taṃ putragṛddhinī bhūyo mātā putramathābravīt |
bhrātṝṇāṃ svasti kurvīthā yeṣāṃ svasti cikīrṣasi

एवमुक्त्वा किल पृथा विसृज्योपययौ गृहान् ।
सोऽर्जुनेन हतो वीरो भ्रात्रा भ्राता सहोदरः

evamuktvā kila pṛthā visṛjyopayayau gṛhān |
so'rjunena hato vīro bhrātrā bhrātā sahodaraḥ

न चैव निःसृतो मन्त्रः पृथायास्तस्य वा मुने ।
अथ शूरो महेष्वासः पार्थेनाजौ निपातितः

na caiva niḥsṛto mantraḥ pṛthāyāstasya vā mune |
atha śūro maheṣvāsaḥ pārthenājau nipātitaḥ

अहं त्वज्ञासिषं पश्चात्स्वसोदर्यं द्विजोत्तम ।
पूर्वजं भ्रातरं कर्णं पृथाया वचनात्प्रभो

ahaṃ tvajñāsiṣaṃ paścātsvasodaryaṃ dvijottama |
pūrvajaṃ bhrātaraṃ karṇaṃ pṛthāyā vacanātprabho

तेन मे दूयते तीव्रं हृदयं भ्रातृघातिनः ।
कर्णार्जुनसहायोऽहं जयेयमपि वासवम्

tena me dūyate tīvraṃ hṛdayaṃ bhrātṛghātinaḥ |
karṇārjunasahāyo'haṃ jayeyamapi vāsavam

सभायां क्लिश्यमानस्य धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
सहसोत्पतितः क्रोधः कर्णं दृष्ट्वा प्रशाम्यति

sabhāyāṃ kliśyamānasya dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ |
sahasotpatitaḥ krodhaḥ karṇaṃ dṛṣṭvā praśāmyati

यदा ह्यस्य गिरो रूक्षाः श्रृणोमि कटुकोदयाः ।
सभायां गदतो द्यूते दुर्योधनहितैषिणः

yadā hyasya giro rūkṣāḥ śrṛṇomi kaṭukodayāḥ |
sabhāyāṃ gadato dyūte duryodhanahitaiṣiṇaḥ

तदा नश्यति मे रोषः पादौ तस्य निरीक्ष्य ह ।
कुन्त्या हि सदृशौ पादौ कर्णस्येति मतिर्मम

tadā naśyati me roṣaḥ pādau tasya nirīkṣya ha |
kuntyā hi sadṛśau pādau karṇasyeti matirmama

सादृश्यहेतुमन्विच्छन्पृथायास्तस्य चैव ह ।
कारणं नाधिगच्छामि कथंचिदपि चिन्तयन्

sādṛśyahetumanvicchanpṛthāyāstasya caiva ha |
kāraṇaṃ nādhigacchāmi kathaṃcidapi cintayan

कथं नु तस्य संग्रामे पृथिवी चक्रमग्रसत् ।
कथं नु शप्तो भ्राता मे तत्त्वं वक्तुमिहार्हसि

kathaṃ nu tasya saṃgrāme pṛthivī cakramagrasat |
kathaṃ nu śapto bhrātā me tattvaṃ vaktumihārhasi

श्रोतुमिच्छामि भगवंस्त्वत्तः सर्वं यथातथम् ।
भवान्हि सर्वविद्विद्वाँल्लोके वेद कृताकृतम्

śrotumicchāmi bhagavaṃstvattaḥ sarvaṃ yathātatham |
bhavānhi sarvavidvidvām̐lloke veda kṛtākṛtam