अध्याय 26: मृतकों की गणना और दाह-संस्कार

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ गान्धारि मा च शोके मनः कृथाः ।
तवैव ह्यपराधेन कुरवो निधनं गताः

uttiṣṭhottiṣṭha gāndhāri mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ |
tavaiva hyaparādhena kuravo nidhanaṃ gatāḥ

यत्त्वं पुत्रं दुरात्मानमीर्षुमत्यन्तमानिनम् ।
दुर्योधनं पुरस्कृत्य दुष्कृतं साधु मन्यसे

yattvaṃ putraṃ durātmānamīrṣumatyantamāninam |
duryodhanaṃ puraskṛtya duṣkṛtaṃ sādhu manyase

निष्ठुरं वैरपुरुषं वृद्धानां शासनातिगम् ।
कथमात्मकृतं दोषं मय्याधातुमिहेच्छसि

niṣṭhuraṃ vairapuruṣaṃ vṛddhānāṃ śāsanātigam |
kathamātmakṛtaṃ doṣaṃ mayyādhātumihecchasi

मृतं वा यदि वा नष्टं योऽतीतमनुशोचति ।
दुःखेन लभते दुःखं द्वावनर्थौ प्रपद्यते

mṛtaṃ vā yadi vā naṣṭaṃ yo'tītamanuśocati |
duḥkhena labhate duḥkhaṃ dvāvanarthau prapadyate

तपोर्थीयं ब्राह्मणी धत्त गर्भं
गौर्वोढारं धावितारं तुरङ्गी ।
शूद्रा दासं पशुपालं च वैश्या
वधार्थीयं त्वद्विधा राजपुत्री

taporthīyaṃ brāhmaṇī dhatta garbhaṃ
gaurvoḍhāraṃ dhāvitāraṃ turaṅgī |
śūdrā dāsaṃ paśupālaṃ ca vaiśyā
vadhārthīyaṃ tvadvidhā rājaputrī

तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य पुनरुक्तं वचोऽप्रियम् ।
तूष्णीं बभूव गान्धारी शोकव्याकुललोचना

tacchrutvā vāsudevasya punaruktaṃ vaco'priyam |
tūṣṇīṃ babhūva gāndhārī śokavyākulalocanā

धृतराष्ट्रस्तु राजर्षिर्निगृह्याबुद्धिजं तमः ।
पर्यपृच्छत धर्मज्ञो धर्मराजं युधिष्ठिरम्

dhṛtarāṣṭrastu rājarṣirnigṛhyābuddhijaṃ tamaḥ |
paryapṛcchata dharmajño dharmarājaṃ yudhiṣṭhiram

जीवतां परिमाणज्ञः सैन्यानामसि पाण्डव ।
हतानां यदि जानीषे परिमाणं वदस्वं मे

jīvatāṃ parimāṇajñaḥ sainyānāmasi pāṇḍava |
hatānāṃ yadi jānīṣe parimāṇaṃ vadasvaṃ me

दशायुतसहस्राणि सहस्राणि च विंशतिः ।
कोट्यः षष्टिश्च षट् चैव ह्यस्मिन्राजन्मृधे हताः

daśāyutasahasrāṇi sahasrāṇi ca viṃśatiḥ |
koṭyaḥ ṣaṣṭiśca ṣaṭ caiva hyasminrājanmṛdhe hatāḥ

आलक्षाणां च वीराणां सहस्राणि चतुर्दश ।
दश चान्यानि राजेन्द्र शतं षष्टिश्च भारत

ālakṣāṇāṃ ca vīrāṇāṃ sahasrāṇi caturdaśa |
daśa cānyāni rājendra śataṃ ṣaṣṭiśca bhārata

युधिष्ठिरगतिं कां ते गताः पुरुषसत्तम ।
आचक्ष्व मे महाबाहो सर्वज्ञो ह्यसि मे मतः

yudhiṣṭhiragatiṃ kāṃ te gatāḥ puruṣasattama |
ācakṣva me mahābāho sarvajño hyasi me mataḥ

यैर्हुतानि शरीराणि हृष्टैः परमसंयुगे ।
देवराजसमाँल्लोकान्गतास्ते सत्यविक्रमाः

yairhutāni śarīrāṇi hṛṣṭaiḥ paramasaṃyuge |
devarājasamām̐llokāngatāste satyavikramāḥ

ये त्वहृष्टेन मनसा मर्तव्यमिति भारत ।
युध्यमाना हताः सङ्ख्ये गन्धर्वैः सह सङ्गताः

ye tvahṛṣṭena manasā martavyamiti bhārata |
yudhyamānā hatāḥ saṅkhye gandharvaiḥ saha saṅgatāḥ

ये च सङ्ग्रामभूमिष्ठा याचमानाः पराङ्मुखाः ।
शस्त्रेण निधनं प्राप्ता गतास्ते गुह्यकान्प्रति

ye ca saṅgrāmabhūmiṣṭhā yācamānāḥ parāṅmukhāḥ |
śastreṇa nidhanaṃ prāptā gatāste guhyakānprati

पात्यमानाः परैर्ये तु हीयमाना निरायुधाः ।
हीनिषेवा महात्मानः परानभिमुखा रणे

pātyamānāḥ parairye tu hīyamānā nirāyudhāḥ |
hīniṣevā mahātmānaḥ parānabhimukhā raṇe

छिद्यमानाः शितैः शस्त्रैः क्षत्रधर्मपरायणाः ।
हतास्ते ब्रह्मसदनं गता वीराः सुवर्चसः

chidyamānāḥ śitaiḥ śastraiḥ kṣatradharmaparāyaṇāḥ |
hatāste brahmasadanaṃ gatā vīrāḥ suvarcasaḥ

ये त्वत्र निहता राजन्नन्तरायोधनं प्रति ।
यथाकथञ्चित्पुरुषास्ते गता ह्युत्तरां गतिम्

ye tvatra nihatā rājannantarāyodhanaṃ prati |
yathākathañcitpuruṣāste gatā hyuttarāṃ gatim

केन ज्ञानबलेनैव पुत्र पश्यसि सिद्धवत् ।
तन्मे वद महाबाहो श्रोतव्यं यदि वै मया

kena jñānabalenaiva putra paśyasi siddhavat |
tanme vada mahābāho śrotavyaṃ yadi vai mayā

निदेशाद्भवतः पूर्वं वने विचरता मया ।
तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सम्प्राप्तोऽयमनुग्रहः

nideśādbhavataḥ pūrvaṃ vane vicaratā mayā |
tīrthayātrāprasaṅgena samprāpto'yamanugrahaḥ

देवर्षिर्लोमशो दृष्टस्ततः प्राप्तोऽस्म्यनुस्मृतिम् ।
दिव्यं चक्षुरपि प्राप्तं ज्ञानयोगेन वै पुरा

devarṣirlomaśo dṛṣṭastataḥ prāpto'smyanusmṛtim |
divyaṃ cakṣurapi prāptaṃ jñānayogena vai purā

ये त्वनाथा जनास्तात नाथवन्तश्च पाण्‍डव ।
कच्चित्तेषां शरीराणि धक्ष्यन्ति विधिपूर्वकम्

ye tvanāthā janāstāta nāthavantaśca pāṇ‍ḍava |
kaccitteṣāṃ śarīrāṇi dhakṣyanti vidhipūrvakam

न येषां शान्तिकर्तारो न च येऽत्राहिताग्नयः ।
वयं च तेषां कुर्यामो बहुत्वात्तात कर्मणाम्

na yeṣāṃ śāntikartāro na ca ye'trāhitāgnayaḥ |
vayaṃ ca teṣāṃ kuryāmo bahutvāttāta karmaṇām

यान्सुपर्णाश्च गुध्राश्च विकर्षन्ति ततस्ततः ।
तेषां सङ्कर्षणा लोका भविष्यन्ति न संशयः

yānsuparṇāśca gudhrāśca vikarṣanti tatastataḥ |
teṣāṃ saṅkarṣaṇā lokā bhaviṣyanti na saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा महाराज कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आदिदेश सुधर्माणं धौम्यं सूतं च सञ्जयम्

evamuktvā mahārāja kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
ādideśa sudharmāṇaṃ dhaumyaṃ sūtaṃ ca sañjayam

विदुरं च महाबुद्धिं युयुत्सुं चैव कौरवम् ।
इन्द्रसेनमुखान्भृत्यान्सूतांश्चैव सहस्रशः

viduraṃ ca mahābuddhiṃ yuyutsuṃ caiva kauravam |
indrasenamukhānbhṛtyānsūtāṃścaiva sahasraśaḥ

भवन्तः कारयन्त्वेषां प्रेतकार्याण्यशेषतः ।
यथा नाथवतां किञ्चिच्छरीरं न विनश्यति

bhavantaḥ kārayantveṣāṃ pretakāryāṇyaśeṣataḥ |
yathā nāthavatāṃ kiñciccharīraṃ na vinaśyati

शासनाद्धर्मराजस्य क्षत्ता सूतश्च सञ्जयः ।
सुधर्मा धौम्यसहित इन्द्रसेनादयस्तथा

śāsanāddharmarājasya kṣattā sūtaśca sañjayaḥ |
sudharmā dhaumyasahita indrasenādayastathā

चन्दनागुरुकाष्ठानि तथा कालीयकान्युत ।
घृतं तैलं च गन्धांश्च क्षौमाणि वसनानि च

candanāgurukāṣṭhāni tathā kālīyakānyuta |
ghṛtaṃ tailaṃ ca gandhāṃśca kṣaumāṇi vasanāni ca

समाहृत्य महार्हाणि दारुणां चैव सञ्चयान् ।
रथांश्च मृदितास्तत्र नानाप्रहरणानि च

samāhṛtya mahārhāṇi dāruṇāṃ caiva sañcayān |
rathāṃśca mṛditāstatra nānāpraharaṇāni ca

चिताः कृत्वा प्रयत्नेन यथामुख्यान्नराधिपान् ।
दाहयामासुरव्याग्राः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा

citāḥ kṛtvā prayatnena yathāmukhyānnarādhipān |
dāhayāmāsuravyāgrāḥ śāstradṛṣṭena karmaṇā

दुर्योधनं च राजानं भ्रातॄंश्चास्य कर्मणा ॥
शल्यं शलं च राजानं भूरिश्रवसमेव च

duryodhanaṃ ca rājānaṃ bhrātṝṃścāsya karmaṇā ||
śalyaṃ śalaṃ ca rājānaṃ bhūriśravasameva ca

जयद्रथं च राजानमभिमन्युं च भारत ।
दौःशासनिं लक्ष्मणं च धृष्टकेतुं च पार्थिवम्

jayadrathaṃ ca rājānamabhimanyuṃ ca bhārata |
dauḥśāsaniṃ lakṣmaṇaṃ ca dhṛṣṭaketuṃ ca pārthivam

बृहद्वलं सोमदत्तं सृञ्जयं च महारथम् ।
राजानं क्षेमधन्वानं विराटद्रुपदौ तथा

bṛhadvalaṃ somadattaṃ sṛñjayaṃ ca mahāratham |
rājānaṃ kṣemadhanvānaṃ virāṭadrupadau tathā

शिखण्डिनं च पाञ्चाल्यं धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् ।
युधामन्युं च विक्रान्तमुत्तमौजसमेव च

śikhaṇḍinaṃ ca pāñcālyaṃ dhṛṣṭadyumnaṃ ca pārṣatam |
yudhāmanyuṃ ca vikrāntamuttamaujasameva ca

कौसल्यं द्रौपदेयांश्च शकुनिं चापि सौबलम् ।
अचलं वृषकं चैव भगदत्ते च पार्थिवम्

kausalyaṃ draupadeyāṃśca śakuniṃ cāpi saubalam |
acalaṃ vṛṣakaṃ caiva bhagadatte ca pārthivam

कर्णं वैकर्तनं चैव सहपुत्रममर्षणम् ।
केकयांश्च महेष्वासांस्त्रिगर्तांश्च महारथान्

karṇaṃ vaikartanaṃ caiva sahaputramamarṣaṇam |
kekayāṃśca maheṣvāsāṃstrigartāṃśca mahārathān

घटोत्कचं राक्षसेन्द्रं बकभ्रातरमेव च ।
अलम्बुसं राक्षसेन्द्रं जलसन्धं च पार्थिवम्

ghaṭotkacaṃ rākṣasendraṃ bakabhrātarameva ca |
alambusaṃ rākṣasendraṃ jalasandhaṃ ca pārthivam

एतांश्चान्यांस्च सुबहून्पार्थिवांश्च सहस्रशः ।
धृतधाराहुतैर्दीप्तैः पावकैः समदाहयन् ।

etāṃścānyāṃsca subahūnpārthivāṃśca sahasraśaḥ |
dhṛtadhārāhutairdīptaiḥ pāvakaiḥ samadāhayan |

पितृमेधाश्च केषाञ्चित्प्रावर्तन्त महात्मनाम् ।
सामभिश्चाप्यगायन्त तेऽन्वशासत चापरैः

pitṛmedhāśca keṣāñcitprāvartanta mahātmanām |
sāmabhiścāpyagāyanta te'nvaśāsata cāparaiḥ

साम्नामृचां च नादेन स्त्रीणां च रुदितस्वनैः ।
कश्मलं सर्वभूतानां निशायां समपद्यत

sāmnāmṛcāṃ ca nādena strīṇāṃ ca ruditasvanaiḥ |
kaśmalaṃ sarvabhūtānāṃ niśāyāṃ samapadyata

हुताश्च तत्प्रदीप्ताश्च दीप्यमानाश्च पावकाः ।
नभसीवान्वदृश्यन्त ग्रहास्तन्वभ्रसंवृताः

hutāśca tatpradīptāśca dīpyamānāśca pāvakāḥ |
nabhasīvānvadṛśyanta grahāstanvabhrasaṃvṛtāḥ

ये चाप्यनाथास्तत्रासन्नानादेशसमागताः ।
तांश्च सर्वान्समानीय राशीकृत्वा सहस्रशः

ye cāpyanāthāstatrāsannānādeśasamāgatāḥ |
tāṃśca sarvānsamānīya rāśīkṛtvā sahasraśaḥ

चित्वा दारुभिरव्यग्रैः प्रभूतैः स्नेहपाचितैः ।
दाहयामास तान्सर्वान्विदुरो राजशासनात्

citvā dārubhiravyagraiḥ prabhūtaiḥ snehapācitaiḥ |
dāhayāmāsa tānsarvānviduro rājaśāsanāt

कारयित्वा क्रियास्तेषां कुरुराजो युधिष्ठिरः ।
धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य गङ्गामभिमुखोऽगमत्

kārayitvā kriyāsteṣāṃ kururājo yudhiṣṭhiraḥ |
dhṛtarāṣṭraṃ puraskṛtya gaṅgāmabhimukho'gamat