अध्याय 25: गान्धारी का श्रीकृष्ण को शाप

काम्भोजं पश्य दुर्धर्षं काम्भोजास्तरणोचितम् ।
शयानमृषभस्कन्धं हतं पांसुषु माधव

kāmbhojaṃ paśya durdharṣaṃ kāmbhojāstaraṇocitam |
śayānamṛṣabhaskandhaṃ hataṃ pāṃsuṣu mādhava

अस्य क्षतजसन्दिग्धौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
अवेक्ष्य कृपणं भार्या विलपत्यतिदुःखिता

asya kṣatajasandigdhau bāhū candanarūṣitau |
avekṣya kṛpaṇaṃ bhāryā vilapatyatiduḥkhitā

इमौ तौ परिघप्रख्यौ बाहू चन्दनरूषितौ ।
ययोर्विवरमापन्नां न रतिर्मां पुराऽजहात्

imau tau parighaprakhyau bāhū candanarūṣitau |
yayorvivaramāpannāṃ na ratirmāṃ purā'jahāt

कां गतिं तु गमिष्यामि त्वया हीना जनेश्वर ।
दूरबन्धुरनाथा च वेपन्ती मधुरस्वरा

kāṃ gatiṃ tu gamiṣyāmi tvayā hīnā janeśvara |
dūrabandhuranāthā ca vepantī madhurasvarā

आतपे क्लाम्यमानानां विविधानामिव स्रुजाम् ।
क्लान्तानामपि नारीणां जहाति श्रीर्न वै तनूः

ātape klāmyamānānāṃ vividhānāmiva srujām |
klāntānāmapi nārīṇāṃ jahāti śrīrna vai tanūḥ

शयानमभितः शूरं कालिङ्गं मधुसूदन ।
पश्य दीप्ताङ्गदयुतं प्रतिमानं धनुष्मताम्

śayānamabhitaḥ śūraṃ kāliṅgaṃ madhusūdana |
paśya dīptāṅgadayutaṃ pratimānaṃ dhanuṣmatām

मागधानामधिपतिं जयत्सेनं जनार्दन ।
परिवार्य प्ररुदिता मागध्यः पश्य योषितः

māgadhānāmadhipatiṃ jayatsenaṃ janārdana |
parivārya praruditā māgadhyaḥ paśya yoṣitaḥ

हरिणायतनेत्राणां सुस्वराणां जनार्दन ।
मनः श्रुतिहरो नादो मनो मोहयतीव मे

hariṇāyatanetrāṇāṃ susvarāṇāṃ janārdana |
manaḥ śrutiharo nādo mano mohayatīva me

प्रकीर्णवस्त्राभरणा रुदत्यः शोककर्शिताः ।
स्वास्तीर्णशयनोपेता मागध्यः शेरते भुवि

prakīrṇavastrābharaṇā rudatyaḥ śokakarśitāḥ |
svāstīrṇaśayanopetā māgadhyaḥ śerate bhuvi

कोसलानामधिपतिं राजपुत्रं बृहद्बलम् ।
भर्तारं परिवार्यैताः पृथक्प्ररुदिताः स्त्रियः

kosalānāmadhipatiṃ rājaputraṃ bṛhadbalam |
bhartāraṃ parivāryaitāḥ pṛthakpraruditāḥ striyaḥ

अस्य गात्रगतान्बाणान्कार्ष्णिबाहुबलेरितान् ।
उद्धरन्त्यसुखाविष्टा मूर्च्छमानाः पुनः पुनः

asya gātragatānbāṇānkārṣṇibāhubaleritān |
uddharantyasukhāviṣṭā mūrcchamānāḥ punaḥ punaḥ

आसां सर्वानवद्यानामातपेन परिश्रमात् ।
प्रम्लाननलिनाभानि भान्ति वक्त्राणि माधव

āsāṃ sarvānavadyānāmātapena pariśramāt |
pramlānanalinābhāni bhānti vaktrāṇi mādhava

द्रोणेन निहताः शूरा शेरते रुचिराङ्गदाः ।
धृष्टद्युम्नसुताः सर्वे शिशवो हेममालिनः

droṇena nihatāḥ śūrā śerate rucirāṅgadāḥ |
dhṛṣṭadyumnasutāḥ sarve śiśavo hemamālinaḥ

रथाग्न्यगारं चापार्चिं शरशक्तिगदेन्धनम् ।
द्रोणमासाद्य निर्दग्धाः शलभा इव पावकम्

rathāgnyagāraṃ cāpārciṃ śaraśaktigadendhanam |
droṇamāsādya nirdagdhāḥ śalabhā iva pāvakam

तथैव निहताः शूराः शेरते रुचिराङ्गदाः ।
द्रोणेनाभिमुखाः सङ्ख्ये भ्रातरः पञ्च केकयाः

tathaiva nihatāḥ śūrāḥ śerate rucirāṅgadāḥ |
droṇenābhimukhāḥ saṅkhye bhrātaraḥ pañca kekayāḥ

तप्तकाञ्चनवर्माणस्तालध्वजस्थव्रजाः ।
भासयन्ति महीं भासा ज्वलिता इव पावकाः

taptakāñcanavarmāṇastāladhvajasthavrajāḥ |
bhāsayanti mahīṃ bhāsā jvalitā iva pāvakāḥ

द्रोणेन द्रुपदं सङ्ख्ये पश्य माधव पातितम् ।
महाद्विपमिवारण्ये सिंहेन महता हतम्

droṇena drupadaṃ saṅkhye paśya mādhava pātitam |
mahādvipamivāraṇye siṃhena mahatā hatam

पाञ्चालराज्ञो विमलं पुण्डरीकाक्ष पाण्डुरम् ।
आतपत्रं समाभाति शरदीव निशाकरः

pāñcālarājño vimalaṃ puṇḍarīkākṣa pāṇḍuram |
ātapatraṃ samābhāti śaradīva niśākaraḥ

एतास्तु द्रुपदं वृद्धं स्नुषा भार्याश्च दुःखिताः ।
दग्ध्वा गच्छन्ति पाञ्चालराजानमपसव्यतः

etāstu drupadaṃ vṛddhaṃ snuṣā bhāryāśca duḥkhitāḥ |
dagdhvā gacchanti pāñcālarājānamapasavyataḥ

धृष्टकेतुं महात्मानं चेदिपुङ्गवमङ्गनाः ।
द्रोणेन निहतं शूरं हरन्ति हृतचेतसः

dhṛṣṭaketuṃ mahātmānaṃ cedipuṅgavamaṅganāḥ |
droṇena nihataṃ śūraṃ haranti hṛtacetasaḥ

द्रोणास्त्रमभिहत्यैष विमर्दे मधुसूदन ।
महेष्वासो हतः शेते वज्राहत इव द्रुमः

droṇāstramabhihatyaiṣa vimarde madhusūdana |
maheṣvāso hataḥ śete vajrāhata iva drumaḥ

एष चेदिपतिः शूरो धृष्टकेतुर्महारथः ।
शेते विनिहतः सङ्ख्ये हत्वा शत्रून्सहस्रशः

eṣa cedipatiḥ śūro dhṛṣṭaketurmahārathaḥ |
śete vinihataḥ saṅkhye hatvā śatrūnsahasraśaḥ

वितुद्यमानं विहगैस्तं भार्याः पर्युपाश्रिताः ।
चेदिराजं हृषीकेश हतं सबलबान्धवम्

vitudyamānaṃ vihagaistaṃ bhāryāḥ paryupāśritāḥ |
cedirājaṃ hṛṣīkeśa hataṃ sabalabāndhavam

दाशार्हपुत्रजं वीरं शयानं सत्यविक्रमम् ।
आरोप्याङ्के रुदन्त्येताश्चेदिराज वराङ्गनाः

dāśārhaputrajaṃ vīraṃ śayānaṃ satyavikramam |
āropyāṅke rudantyetāścedirāja varāṅganāḥ

अस्य पुत्रं हृषीकेश सुवक्त्रं चारुकुण्डलम् ।
द्रोणेन समरे पश्य निकृत्तं बहुधा शरैः

asya putraṃ hṛṣīkeśa suvaktraṃ cārukuṇḍalam |
droṇena samare paśya nikṛttaṃ bahudhā śaraiḥ

पितरं नूनमाजिस्थं युध्यमानं परैः सह ।
नाजहात्पितरं वीरमद्यापि मधुसूदन

pitaraṃ nūnamājisthaṃ yudhyamānaṃ paraiḥ saha |
nājahātpitaraṃ vīramadyāpi madhusūdana

एवं ममापि पुत्रस्य पुत्रः पितरमन्वगात् ।
दुर्योधनं महाबाहो लक्ष्मणः परवीरहा

evaṃ mamāpi putrasya putraḥ pitaramanvagāt |
duryodhanaṃ mahābāho lakṣmaṇaḥ paravīrahā

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पतितौ पश्य माधव ।
हिमान्ते पुष्पितौ शालौ मरुता गलिताविव

vindānuvindāvāvantyau patitau paśya mādhava |
himānte puṣpitau śālau marutā galitāviva

काञ्चनाङ्गदवर्माणौ बाणखङ्गधनुर्धरौ ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षौ शयानौ विमलस्रजौ

kāñcanāṅgadavarmāṇau bāṇakhaṅgadhanurdharau |
ṛṣabhapratirūpākṣau śayānau vimalasrajau

अवध्याः पाण्डवाः कृष्ण सर्व एव त्वया सह ।
ये मुक्ता द्रोणभीष्माभ्यां कर्णाद्वैकर्तनात्कृपात्

avadhyāḥ pāṇḍavāḥ kṛṣṇa sarva eva tvayā saha |
ye muktā droṇabhīṣmābhyāṃ karṇādvaikartanātkṛpāt

दुर्योधनाद्द्रोणसुतात्सैन्धवाच्च जयद्रथात् ।
सोमदत्ताद्विकर्णाच्च शूराच्च कृतवर्मणः

duryodhanāddroṇasutātsaindhavācca jayadrathāt |
somadattādvikarṇācca śūrācca kṛtavarmaṇaḥ

ये हन्युः शस्त्रवेगेन देवानपि नरर्षभाः ।
त इमे निहताः सङ्ख्ये पश्य कालस्य पर्ययम्

ye hanyuḥ śastravegena devānapi nararṣabhāḥ |
ta ime nihatāḥ saṅkhye paśya kālasya paryayam

नातिभारोऽस्ति दैवस्य ध्रुवं माधव कश्चन ।
यदिमे निहताः शूराः क्षत्रियैः क्षत्रियर्षभाः ।
शूराश्च कृतविद्याश्च मम पुत्रा मनस्विनः

nātibhāro'sti daivasya dhruvaṃ mādhava kaścana |
yadime nihatāḥ śūrāḥ kṣatriyaiḥ kṣatriyarṣabhāḥ |
śūrāśca kṛtavidyāśca mama putrā manasvinaḥ

तदैव निहताः कृष्ण मम पुत्रास्तरस्विनः ।
यदैवाकृतकामस्त्वमुपप्लाव्यं गतः पुनः

tadaiva nihatāḥ kṛṣṇa mama putrāstarasvinaḥ |
yadaivākṛtakāmastvamupaplāvyaṃ gataḥ punaḥ

शन्तनोश्चैव पुत्रेण प्राज्ञेन विदुरेण च ।
तदैवोक्तास्मि मा स्नेहं कुरुष्वात्मसुतेष्विति

śantanoścaiva putreṇa prājñena vidureṇa ca |
tadaivoktāsmi mā snehaṃ kuruṣvātmasuteṣviti

तयोर्हि दर्शनं नैतन्मिथ्या भवितुमर्हति ।
अचिरेणैव मे पुत्रा भस्मीभूता जनार्दन

tayorhi darśanaṃ naitanmithyā bhavitumarhati |
acireṇaiva me putrā bhasmībhūtā janārdana

इत्युक्त्वा न्यपतद्भूमौ गान्धारी शोकमूर्च्छिता ।
दुःखोपहतविज्ञाना धैर्यमुत्सृज्य भारत

ityuktvā nyapatadbhūmau gāndhārī śokamūrcchitā |
duḥkhopahatavijñānā dhairyamutsṛjya bhārata

ततः कोपपरीताङ्गी पुत्रशोकपरिप्लुता ।
जगाद शौरिं दोषेण गान्धारी व्यथितेन्द्रिया

tataḥ kopaparītāṅgī putraśokapariplutā |
jagāda śauriṃ doṣeṇa gāndhārī vyathitendriyā

पाण्डवाः धार्तराष्ट्राश्च क्रुद्धाः कृष्ण परस्परम् ।
उपेक्षिता विनश्यन्तस्त्वया कस्माज्जनार्दन

pāṇḍavāḥ dhārtarāṣṭrāśca kruddhāḥ kṛṣṇa parasparam |
upekṣitā vinaśyantastvayā kasmājjanārdana

शक्तेन बहुभृत्येन विपुले तिष्ठता बले ।
उभयत्र समर्थेन श्रुतवाक्येन चैव ह

śaktena bahubhṛtyena vipule tiṣṭhatā bale |
ubhayatra samarthena śrutavākyena caiva ha

इच्छतोपेक्षितो नाशः कुरूणां मधुसूदन ।
यस्मात्त्वया महाबाहो फलं तस्मादवाप्नुहि

icchatopekṣito nāśaḥ kurūṇāṃ madhusūdana |
yasmāttvayā mahābāho phalaṃ tasmādavāpnuhi

पतिशुश्रूषया यन्मे तपः किञ्चिदुपार्जितम् ।
तेन त्वां दुरवापेन शपे चक्रगदाधरम्

patiśuśrūṣayā yanme tapaḥ kiñcidupārjitam |
tena tvāṃ duravāpena śape cakragadādharam

यस्मात्परस्परं घ्नन्तो ज्ञातयः कुरुपाण्डवाः ।
उपेक्षितास्ते गोविन्द तस्माज्ज्ञातीन्वधिष्यसि

yasmātparasparaṃ ghnanto jñātayaḥ kurupāṇḍavāḥ |
upekṣitāste govinda tasmājjñātīnvadhiṣyasi

त्वमप्युपस्थिते वर्षे षट्‌त्रिंशे मधुसूदन ।
हतज्ञातिर्हतामात्यो हतपुत्रो वनेचरः

tvamapyupasthite varṣe ṣaṭ‌triṃśe madhusūdana |
hatajñātirhatāmātyo hataputro vanecaraḥ

अनाथवदविज्ञातो लोकेष्वनभिलक्षितः ।
कुत्सितेनाभ्युपायेन निधनं समवाप्स्यसि

anāthavadavijñāto lokeṣvanabhilakṣitaḥ |
kutsitenābhyupāyena nidhanaṃ samavāpsyasi

तवाप्येवं हतसुता निहतज्ञातिबान्धवाः ।
स्त्रियः परिपतिष्यन्ति यथैता भरतस्त्रियः

tavāpyevaṃ hatasutā nihatajñātibāndhavāḥ |
striyaḥ paripatiṣyanti yathaitā bharatastriyaḥ

तच्छ्रुत्वा वचनं घोरं वासुदेवो महामनाः ।
उवाच देवीं गान्धारीमीषदभ्युत्स्मयन्निव

tacchrutvā vacanaṃ ghoraṃ vāsudevo mahāmanāḥ |
uvāca devīṃ gāndhārīmīṣadabhyutsmayanniva

जानेऽहमेतदप्येवं चीर्णं चरसि क्षत्रिये ।
दैवादेव विनश्यन्ति वृष्णयो नात्र संशयः

jāne'hametadapyevaṃ cīrṇaṃ carasi kṣatriye |
daivādeva vinaśyanti vṛṣṇayo nātra saṃśayaḥ

संहर्ता वृष्णिचक्रस्य नान्यो मद्विद्यते शुभे ।
अवध्यास्ते नरैरन्यैरपि वा देवदानवैः

saṃhartā vṛṣṇicakrasya nānyo madvidyate śubhe |
avadhyāste narairanyairapi vā devadānavaiḥ

परस्परकृतं नाशं यतः प्राप्स्यन्ति यादवाः ।
इत्युक्तवति दाशार्हे पाण्डवास्त्रस्तचेतसः ।
बभूवुर्भृशसंविग्ना निराशाश्चापि जीविते

parasparakṛtaṃ nāśaṃ yataḥ prāpsyanti yādavāḥ |
ityuktavati dāśārhe pāṇḍavāstrastacetasaḥ |
babhūvurbhṛśasaṃvignā nirāśāścāpi jīvite