अध्याय 24: भूरिश्रवा का शोक और शकुनि

सोमदत्तसुतं पश्य युयुधानेन पातितम् ।
वितुद्यमानं विहगैर्बहुभिर्माधवान्तिके

somadattasutaṃ paśya yuyudhānena pātitam |
vitudyamānaṃ vihagairbahubhirmādhavāntike

पुत्रशोकाभिसन्तप्तः शोमदत्तो जनार्दन ।
युयुधानं महेष्वासं गर्हयन्निव दृश्यते

putraśokābhisantaptaḥ śomadatto janārdana |
yuyudhānaṃ maheṣvāsaṃ garhayanniva dṛśyate

असौ हि भूरिश्वसो माता शोकपरिप्लुता ।
आश्वासयति भर्तारं सोमदत्तमनिन्दिता

asau hi bhūriśvaso mātā śokapariplutā |
āśvāsayati bhartāraṃ somadattamaninditā

दिष्ट्या नैनं महाराज दारुणं भरतक्षयम् ।
कुरुसङ्क्रन्दनं घोरं युगान्तमनुपश्यसि

diṣṭyā nainaṃ mahārāja dāruṇaṃ bharatakṣayam |
kurusaṅkrandanaṃ ghoraṃ yugāntamanupaśyasi

दिष्ट्या यूपध्वजं पुत्रं वीरं भूरिसहस्रदम् ।
अनेकक्रतुयज्वानं निहतं नानुपश्यसि

diṣṭyā yūpadhvajaṃ putraṃ vīraṃ bhūrisahasradam |
anekakratuyajvānaṃ nihataṃ nānupaśyasi

दिष्ट्या स्नुषाणामाक्रन्दे घोरं विलपितं बहु ।
न शृणोषि महाराज सारसीनामिवार्णवे

diṣṭyā snuṣāṇāmākrande ghoraṃ vilapitaṃ bahu |
na śṛṇoṣi mahārāja sārasīnāmivārṇave

एकवस्त्रास्तु पञ्चैताः प्रकीर्णासितमूर्धजाः ।
स्नुषास्ते परिधावन्ति हतापत्या हतेश्वराः

ekavastrāstu pañcaitāḥ prakīrṇāsitamūrdhajāḥ |
snuṣāste paridhāvanti hatāpatyā hateśvarāḥ

श्वापदैर्भक्ष्यमाणं त्वमहो दिष्ट्या न पश्यसि ।
छिन्नबाहुं नरव्याघ्रमर्जुनेन निपातितम्

śvāpadairbhakṣyamāṇaṃ tvamaho diṣṭyā na paśyasi |
chinnabāhuṃ naravyāghramarjunena nipātitam

शलं विनिहतं सङ्ख्ये भूरिश्रवसमेव च ।
स्नुषाश्च विविधाः सर्वा दिष्ट्या नाद्येह पश्यसि

śalaṃ vinihataṃ saṅkhye bhūriśravasameva ca |
snuṣāśca vividhāḥ sarvā diṣṭyā nādyeha paśyasi

दिष्ट्या तत्काञ्चनं छत्रं यूपकेतोर्महात्मनः ।
विनीकीर्णं रथोपस्थे सौमदत्तेर्न पश्यसि

diṣṭyā tatkāñcanaṃ chatraṃ yūpaketormahātmanaḥ |
vinīkīrṇaṃ rathopasthe saumadatterna paśyasi

अमूस्तु भूरिश्रवसो भार्याः सात्यकिना हतम् ।
परिवार्यानुशोचन्ति भर्तारमसितेक्षणाः

amūstu bhūriśravaso bhāryāḥ sātyakinā hatam |
parivāryānuśocanti bhartāramasitekṣaṇāḥ

एता विलप्य करुणं भर्तृशोकेन कर्शिताः ।
पतन्त्यभिमुखा भूमौ कृपणं बत केशव

etā vilapya karuṇaṃ bhartṛśokena karśitāḥ |
patantyabhimukhā bhūmau kṛpaṇaṃ bata keśava

बीभत्सुरतिबीभत्सं कर्मेदमकरोत्कथम् ।
प्रमत्तस्य यदच्छैत्सीद्बाहुं शूरस्य यज्वनः

bībhatsuratibībhatsaṃ karmedamakarotkatham |
pramattasya yadacchaitsīdbāhuṃ śūrasya yajvanaḥ

ततः पापतरं कर्म कृतवानपि सात्यकिः ।
यस्मात्प्रायोपविष्टस्य प्राहार्षीत्संशितात्मनः

tataḥ pāpataraṃ karma kṛtavānapi sātyakiḥ |
yasmātprāyopaviṣṭasya prāhārṣītsaṃśitātmanaḥ

एको द्वाभ्यां हतः शेते क्षत्रधर्मेण धार्मिकः ।
किन्नु वक्ष्यति वै सत्सु गोष्ठीषु च सभासु च

eko dvābhyāṃ hataḥ śete kṣatradharmeṇa dhārmikaḥ |
kinnu vakṣyati vai satsu goṣṭhīṣu ca sabhāsu ca

अपुण्यमयशस्यं च कर्मेदं सात्यकिः स्वयम् ।
इति यूपध्वजस्यैताः स्त्रियः क्रोशन्ति माधव

apuṇyamayaśasyaṃ ca karmedaṃ sātyakiḥ svayam |
iti yūpadhvajasyaitāḥ striyaḥ krośanti mādhava

भार्या यूपध्वजस्यैषा करसम्मितमध्यमा ।
कृत्वोत्सङ्गे भुजं भर्तुः कृपणं परिदेवति

bhāryā yūpadhvajasyaiṣā karasammitamadhyamā |
kṛtvotsaṅge bhujaṃ bhartuḥ kṛpaṇaṃ paridevati

अयं स हन्ता शूराणां मित्राणामभयप्रदः ।
प्रदाता गोसहस्राणां क्षत्रियान्तकरः करः

ayaṃ sa hantā śūrāṇāṃ mitrāṇāmabhayapradaḥ |
pradātā gosahasrāṇāṃ kṣatriyāntakaraḥ karaḥ

अयं स रशनोत्कर्षी पीनस्तनविमर्दनः ।
नाभ्यूरुजघनस्पर्शी नीवीविस्रंसनः करः

ayaṃ sa raśanotkarṣī pīnastanavimardanaḥ |
nābhyūrujaghanasparśī nīvīvisraṃsanaḥ karaḥ

वासुदेवस्य सान्निध्ये पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा ।
युध्यतः समरेऽन्येन प्रमत्तस्य निपातितः

vāsudevasya sānnidhye pārthenākliṣṭakarmaṇā |
yudhyataḥ samare'nyena pramattasya nipātitaḥ

किन्नु वक्ष्यसि संसत्सु कथासु च जनार्दन ।
अर्जुनस्य महत्कर्म स्वयं वा स किरीटभृत्

kinnu vakṣyasi saṃsatsu kathāsu ca janārdana |
arjunasya mahatkarma svayaṃ vā sa kirīṭabhṛt

इत्येवं गर्हयित्वैषा तूष्णीमास्ते वराङ्गना ।
तामेतामनुशोचन्ति सपत्न्यः स्वामिव स्नुषाम्

ityevaṃ garhayitvaiṣā tūṣṇīmāste varāṅganā |
tāmetāmanuśocanti sapatnyaḥ svāmiva snuṣām

गान्धारराजः शकुनिर्बलवान्सत्यविक्रमः ।
निहतः सहदेवेन भागिनेमेन मातुलः

gāndhārarājaḥ śakunirbalavānsatyavikramaḥ |
nihataḥ sahadevena bhāginemena mātulaḥ

यः पुरा हेमदण्डाभ्यां व्यजनाभ्यां स्म वीज्यते ।
स एष पक्षिभिः पक्षैः शयान उपवीज्यते

yaḥ purā hemadaṇḍābhyāṃ vyajanābhyāṃ sma vījyate |
sa eṣa pakṣibhiḥ pakṣaiḥ śayāna upavījyate

यः स्वरूपाणि कुरुते शतशोऽथ सहस्रशः ।
तस्य मायाविनो माया दग्धाः पाण्डवतेजसा

yaḥ svarūpāṇi kurute śataśo'tha sahasraśaḥ |
tasya māyāvino māyā dagdhāḥ pāṇḍavatejasā

मायया निकृतिप्रज्ञो जितवान्यो युधिष्ठिरम् ।
सभायां विपुलं राज्यं स जहौ जीवितं कथम्

māyayā nikṛtiprajño jitavānyo yudhiṣṭhiram |
sabhāyāṃ vipulaṃ rājyaṃ sa jahau jīvitaṃ katham

शकुन्ताः शकुनिं कृष्ण समन्तात्पर्युपासते ।
कितवं मम पुत्राणां विनाशायोपशिक्षितम्

śakuntāḥ śakuniṃ kṛṣṇa samantātparyupāsate |
kitavaṃ mama putrāṇāṃ vināśāyopaśikṣitam

एतेनैतन्महद्वैरं प्रसक्तं पाण्डवैः सह ।
वधाय मम पुत्राणामात्मनः सगणस्य च

etenaitanmahadvairaṃ prasaktaṃ pāṇḍavaiḥ saha |
vadhāya mama putrāṇāmātmanaḥ sagaṇasya ca

यथैव मम पुत्राणां लोकाः शस्त्रजिताः प्रभो ।
एवमस्यापि दुर्बुद्धेर्लोकाः शस्त्रेण वै जिताः

yathaiva mama putrāṇāṃ lokāḥ śastrajitāḥ prabho |
evamasyāpi durbuddherlokāḥ śastreṇa vai jitāḥ

कथं च नायं तत्रापि पुत्रान्मे भ्रातृभिः सह ।
विरोधयेदृजुप्रज्ञाननृजुर्मधुसूदन

kathaṃ ca nāyaṃ tatrāpi putrānme bhrātṛbhiḥ saha |
virodhayedṛjuprajñānanṛjurmadhusūdana