अध्याय 1: सञ्जय शोकाकुल धृतराष्ट्र को समझाते हैं

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
(जनमेजय उवाच)
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam |
(janamejaya uvāca)
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahārāja śrutvā kimakaronmune

तथैव कौरवो राजा धर्मपुत्रो महामनाः ।
कृपप्रभृतयश्चैव किमकुर्वत ते त्रयः

tathaiva kauravo rājā dharmaputro mahāmanāḥ |
kṛpaprabhṛtayaścaiva kimakurvata te trayaḥ

अश्वत्थाम्नः कृतं कर्म शापश्चान्योन्यकारितः ।
वृत्तान्मुत्रं ब्रूहि यदभाषत सञ्जयः

aśvatthāmnaḥ kṛtaṃ karma śāpaścānyonyakāritaḥ |
vṛttānmutraṃ brūhi yadabhāṣata sañjayaḥ

हते पुत्रशते दीनं छिन्नशाखमिव द्रुमम् ।
पुत्रशोकाभिसन्प्तं धृतराष्ट्रं महीपतिम्

hate putraśate dīnaṃ chinnaśākhamiva drumam |
putraśokābhisanptaṃ dhṛtarāṣṭraṃ mahīpatim

ध्यानमूकत्वमापन्नं चिन्तया समभिप्लुतम् ।
सञ्जयो जयतां श्रेष्ठ राजानं वाक्यमब्रवीत्

dhyānamūkatvamāpannaṃ cintayā samabhiplutam |
sañjayo jayatāṃ śreṣṭha rājānaṃ vākyamabravīt

किं शोचसि महाराज नास्ति शोके सहायता ।
अक्षौहिण्यो हताश्चाष्टौ दश चैव विशाम्पते ।
निर्जितेयं वसुमती शून्या स्थास्यति केवलम्

kiṃ śocasi mahārāja nāsti śoke sahāyatā |
akṣauhiṇyo hatāścāṣṭau daśa caiva viśāmpate |
nirjiteyaṃ vasumatī śūnyā sthāsyati kevalam

नानादिग्भ्यः समागम्य नानाजात्या नराधिपाः ।
सहितास्व पुत्रेण सर्वे वै निधनं गताः

nānādigbhyaḥ samāgamya nānājātyā narādhipāḥ |
sahitāsva putreṇa sarve vai nidhanaṃ gatāḥ

पितॄणां पुत्रपौत्राणां ज्ञातीनां सुहृदां तथा ।
गुरूणां चानुपूर्व्येण ये चान्येऽनुचरा हताः ।
प्रेतकार्याणि सर्वाणि कारयस्व नराधिप

pitṝṇāṃ putrapautrāṇāṃ jñātīnāṃ suhṛdāṃ tathā |
gurūṇāṃ cānupūrvyeṇa ye cānye'nucarā hatāḥ |
pretakāryāṇi sarvāṇi kārayasva narādhipa

तच्छ्रुत्वा करुणं पुत्रपौत्रवधार्दितः ।
पपात भुवि दुर्धर्षो वाताहत इव द्रुमः

tacchrutvā karuṇaṃ putrapautravadhārditaḥ |
papāta bhuvi durdharṣo vātāhata iva drumaḥ

हतपुत्रो हतामात्यो हतसर्वसुहृज्जनः ।
दुःखं नूनं गमिष्यामि विचरन्पृथिवीमिमाम्

hataputro hatāmātyo hatasarvasuhṛjjanaḥ |
duḥkhaṃ nūnaṃ gamiṣyāmi vicaranpṛthivīmimām

किन्नु बन्धुविहीनस्य जीवितेन ममाद्य वै ।
लूनपक्षस्य इव मे वैनतेयस्य सञ्जय

kinnu bandhuvihīnasya jīvitena mamādya vai |
lūnapakṣasya iva me vainateyasya sañjaya

हृतराज्यो हतसुहृद्वतपुत्रश्च वै तथा ।
न भ्राजिष्ये महाप्राज्ञ क्षीणरश्मिरिवांशुमान्

hṛtarājyo hatasuhṛdvataputraśca vai tathā |
na bhrājiṣye mahāprājña kṣīṇaraśmirivāṃśumān

न कृतं सुहृदां वाक्यं जामद्ग्न्यस्य च ॥
सभामध्ये तु कृष्णेन यच्छ्रेयोऽभिहितं मम ।

na kṛtaṃ suhṛdāṃ vākyaṃ jāmadgnyasya ca ||
sabhāmadhye tu kṛṣṇena yacchreyo'bhihitaṃ mama |

अलं वैरेण ते राजन्पुत्रः संगृद्यतामिति ।
तच्च वाक्यमकृत्वाऽहं भृशं तप्यामि दुर्मतिः

alaṃ vaireṇa te rājanputraḥ saṃgṛdyatāmiti |
tacca vākyamakṛtvā'haṃ bhṛśaṃ tapyāmi durmatiḥ

न हि श्रोताऽस्मि भीष्मस्य शर्मयुक्तं प्रभाषितम्

na hi śrotā'smi bhīṣmasya śarmayuktaṃ prabhāṣitam

दुर्योधनस्य च तथा वृषभस्येव नर्दतः ।
दुःशासनवधं श्रुत्वा कर्णस्य च विपर्ययम् ।
द्रोणसूर्योपरागं च हृदयं मे विदीर्यते

duryodhanasya ca tathā vṛṣabhasyeva nardataḥ |
duḥśāsanavadhaṃ śrutvā karṇasya ca viparyayam |
droṇasūryoparāgaṃ ca hṛdayaṃ me vidīryate

न स्मराम्यात्मनः किञ्चित्पुरा सञ्जय दुष्कृतम् ।
यस्येदं फलमद्येह मया मूढेन भुज्यते

na smarāmyātmanaḥ kiñcitpurā sañjaya duṣkṛtam |
yasyedaṃ phalamadyeha mayā mūḍhena bhujyate

नूनं व्यपकृतं किञ्चिन्मया पूर्वेषु जन्मसु ।
येन मां दुःखभागेषु धाता कर्मसु युक्तवान्

nūnaṃ vyapakṛtaṃ kiñcinmayā pūrveṣu janmasu |
yena māṃ duḥkhabhāgeṣu dhātā karmasu yuktavān

परिणामश्च वयसः सर्वबन्धुक्षयश्च मे ।
सुहृन्मित्रविनाशश्च दैवयोगादुपागतः

pariṇāmaśca vayasaḥ sarvabandhukṣayaśca me |
suhṛnmitravināśaśca daivayogādupāgataḥ

कोन्वस्ति दुःखिततरो मत्तोऽन्यो हि पुमान्भुवि

konvasti duḥkhitataro matto'nyo hi pumānbhuvi

तन्मामद्यैव पश्यन्तु पाण्डवाः संशितव्रताः ।
विवृतं ब्रह्मलोकस्य दीर्घमध्वानमास्थितम्

tanmāmadyaiva paśyantu pāṇḍavāḥ saṃśitavratāḥ |
vivṛtaṃ brahmalokasya dīrghamadhvānamāsthitam

तस्य लालप्यमानस्य बहु शोकं विचिन्वतः ।
शोकापहं नरेन्द्रस्य सञ्जयो वाक्यमब्रवीत्

tasya lālapyamānasya bahu śokaṃ vicinvataḥ |
śokāpahaṃ narendrasya sañjayo vākyamabravīt

शोकं राजन्व्यपनुद श्रुतास्ते वेदनिश्चयाः ।
शास्त्रागमाश्च विविधा वृद्धेभ्यो नृपसत्तम

śokaṃ rājanvyapanuda śrutāste vedaniścayāḥ |
śāstrāgamāśca vividhā vṛddhebhyo nṛpasattama

सृञ्जये पुत्रशोकार्ते यदूर्चुर्मुनयः पुरा ।
यथा यौवनजं दर्पमास्थिते ते सुते नृप

sṛñjaye putraśokārte yadūrcurmunayaḥ purā |
yathā yauvanajaṃ darpamāsthite te sute nṛpa

न त्वया सुहृदां वाक्यं ब्रुवतामवधारितम् ।
स्वार्थश्च न कृतः कश्चिल्लुब्धेन फलगृद्धिना

na tvayā suhṛdāṃ vākyaṃ bruvatāmavadhāritam |
svārthaśca na kṛtaḥ kaścillubdhena phalagṛddhinā

असिनैवैकधारेण स्वबुद्ध्या तु विचेष्टितम् ।
प्रायशोऽवृत्तसम्पन्नाः सततं पर्युपासिताः

asinaivaikadhāreṇa svabuddhyā tu viceṣṭitam |
prāyaśo'vṛttasampannāḥ satataṃ paryupāsitāḥ

यस्य दुःशासनो मन्त्री राधेयश्च दुरात्मवान् ।
शकुनिश्चैव दुष्टात्मा चित्रसेनश्च दुर्मतिः

yasya duḥśāsano mantrī rādheyaśca durātmavān |
śakuniścaiva duṣṭātmā citrasenaśca durmatiḥ

अनल्पं येन वै सर्वं शल्यभूतं कृतं जगत् ।
कुरुवृद्धस्य भीष्मस्य गान्धार्या विदुरस्य च

analpaṃ yena vai sarvaṃ śalyabhūtaṃ kṛtaṃ jagat |
kuruvṛddhasya bhīṣmasya gāndhāryā vidurasya ca

द्रोणस्य च महाराज कृपस्य च शरद्वतः ।
कृष्णस्य च महाबाहो नारदस्य च धीमतः

droṇasya ca mahārāja kṛpasya ca śaradvataḥ |
kṛṣṇasya ca mahābāho nāradasya ca dhīmataḥ

ऋषीणां च तथाऽन्येषां व्यासस्यामिततेजसः ।
न कृतं तेन वचनं तव पुत्रेण भारत ।
क्षपिताः क्षत्रियाः सर्वे शत्रूणां वर्धितं यशः

ṛṣīṇāṃ ca tathā'nyeṣāṃ vyāsasyāmitatejasaḥ |
na kṛtaṃ tena vacanaṃ tava putreṇa bhārata |
kṣapitāḥ kṣatriyāḥ sarve śatrūṇāṃ vardhitaṃ yaśaḥ

अधर्मसंयुतं किञ्चिन्नित्यं युद्धमिति ब्रुवन् ।
मध्यस्थो हि त्वमप्यासीर्न क्षमं किञ्चिदुक्तवान्

adharmasaṃyutaṃ kiñcinnityaṃ yuddhamiti bruvan |
madhyastho hi tvamapyāsīrna kṣamaṃ kiñciduktavān

धूर्धरेण त्वया भारस्तुलया न समं धृतः

dhūrdhareṇa tvayā bhārastulayā na samaṃ dhṛtaḥ

आदावेव मनुष्येण वर्तितव्यं यथाक्रमम् ।
यथा नातीतमर्थं वै पश्चात्तापेन युज्यते

ādāveva manuṣyeṇa vartitavyaṃ yathākramam |
yathā nātītamarthaṃ vai paścāttāpena yujyate

पुत्रगृद्ध्या त्वया राजन्प्रियं तस्य चिकीर्षितम् ।
पश्चात्तापमिमं प्राप्तो न त्वं शोचितुमर्हसि

putragṛddhyā tvayā rājanpriyaṃ tasya cikīrṣitam |
paścāttāpamimaṃ prāpto na tvaṃ śocitumarhasi

मधु यः केवलं दृष्ट्वा प्रपातं नानुपश्यति ।
स भ्रष्टोमधुलोभेन शोचत्येव यथा भवान्

madhu yaḥ kevalaṃ dṛṣṭvā prapātaṃ nānupaśyati |
sa bhraṣṭomadhulobhena śocatyeva yathā bhavān

अर्थान्न शोचन्प्राप्नोति न शोचन्विन्दते सुखम् ।
न शोचञ्श्रियमाप्नोति न शोचन्विन्दते जयम्

arthānna śocanprāpnoti na śocanvindate sukham |
na śocañśriyamāpnoti na śocanvindate jayam

स्वयमुत्पादयित्वाऽग्निं परीतस्तेन योऽग्निना ।
दह्यमानः पुनस्तापं भजते न स पण्डितः

svayamutpādayitvā'gniṃ parītastena yo'gninā |
dahyamānaḥ punastāpaṃ bhajate na sa paṇḍitaḥ

त्वयैव ससुतेनायं वाक्यवायुसमीरितः ।
लोभाज्येन च संसिक्तो ज्वलितः पार्थपावकः

tvayaiva sasutenāyaṃ vākyavāyusamīritaḥ |
lobhājyena ca saṃsikto jvalitaḥ pārthapāvakaḥ

तस्मिन्समिद्धे पतिताः शलभा इव ते सुताः ।
तान्केशवाग्निनिर्दग्धान्न त्वं शोचितुमर्हसि

tasminsamiddhe patitāḥ śalabhā iva te sutāḥ |
tānkeśavāgninirdagdhānna tvaṃ śocitumarhasi

यच्चाश्रुपातकलिलं वदनं वहसे नृप ।
अशास्त्रदृष्टमेतद्धि न प्रशंसन्ति पण्डिताः

yaccāśrupātakalilaṃ vadanaṃ vahase nṛpa |
aśāstradṛṣṭametaddhi na praśaṃsanti paṇḍitāḥ

विस्फुलिङ्गा इव ह्येतान्दहन्ति किल मानवान् ।
जहीहि मन्युं बुद्ध्या वै धास्यात्मानमात्मना ॥ 41

visphuliṅgā iva hyetāndahanti kila mānavān |
jahīhi manyuṃ buddhyā vai dhāsyātmānamātmanā || 41

एवमाश्वासितं तेन सञ्जयेन महात्मना ।
विदुरो भूय एवाह बुद्धिपूर्वं परन्तप

evamāśvāsitaṃ tena sañjayena mahātmanā |
viduro bhūya evāha buddhipūrvaṃ parantapa