अध्याय 16: गान्धारी कुरुक्षेत्र की रणभूमि देखती हैं

एवमुक्त्वा तु गान्धारी कुरूणामवकर्तनम् ।
अपश्यत्तत्र तिष्ठन्ती सर्वं तत्र यथास्थितम्

evamuktvā tu gāndhārī kurūṇāmavakartanam |
apaśyattatra tiṣṭhantī sarvaṃ tatra yathāsthitam

पतिव्रता महाभागा समानव्रतचारिणी ।
उग्रेण तपसा युक्ता सततं सत्यवादिनी

pativratā mahābhāgā samānavratacāriṇī |
ugreṇa tapasā yuktā satataṃ satyavādinī

वरदानेन कृष्णस्य महर्षेः पुण्यकर्मणः ।
दिव्यज्ञानबलोपेता विविधं पर्यदेवयत्

varadānena kṛṣṇasya maharṣeḥ puṇyakarmaṇaḥ |
divyajñānabalopetā vividhaṃ paryadevayat

ददर्श सा बुद्धिमती दूरादपि यथाऽन्तिके ।
रणाजिरं तद्वीराणामद्भुतं रोमहर्षणम्

dadarśa sā buddhimatī dūrādapi yathā'ntike |
raṇājiraṃ tadvīrāṇāmadbhutaṃ romaharṣaṇam

अस्थिकेशवसाकीर्णं शोणितौघपरिप्लुतम् ।
शरीरैर्बहुसाहस्रैर्विनिकीर्णं समन्ततः

asthikeśavasākīrṇaṃ śoṇitaughapariplutam |
śarīrairbahusāhasrairvinikīrṇaṃ samantataḥ

गजाश्वरथयोधानामावृतं रुधिराविलैः ।
शरीरैरशिरस्कैश्च विदेहैश्च शिरोगणैः

gajāśvarathayodhānāmāvṛtaṃ rudhirāvilaiḥ |
śarīrairaśiraskaiśca videhaiśca śirogaṇaiḥ

गजाश्वनरवीराणां निःसत्वैरभिसंवृतम् ।
सृगालवलगोमायुकङ्ककाकनिषेवितम्

gajāśvanaravīrāṇāṃ niḥsatvairabhisaṃvṛtam |
sṛgālavalagomāyukaṅkakākaniṣevitam

रक्षसां पुरुषादाना मोदनं कुरराकुलम् ।
अशिवाभिः शिवाभिश्च नादितं गृध्रसेवितम्

rakṣasāṃ puruṣādānā modanaṃ kurarākulam |
aśivābhiḥ śivābhiśca nāditaṃ gṛdhrasevitam

ततो व्यासाभ्यनुज्ञातो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
पाण्डुपुत्राश्च ते सर्वे युधिष्ठिरपुरोगमाः

tato vyāsābhyanujñāto dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
pāṇḍuputrāśca te sarve yudhiṣṭhirapurogamāḥ

वासुदेवं पुरस्कृत्य हतबन्धुं च पार्थिवम् ।
कुरुस्त्रियः समादाय जग्मुरायोधनं प्रति

vāsudevaṃ puraskṛtya hatabandhuṃ ca pārthivam |
kurustriyaḥ samādāya jagmurāyodhanaṃ prati

समासाद्य कुरुक्षेत्रं ताः स्त्रियो निहतेश्वराः ।
अपश्यन्त हतांस्तत्र पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्

samāsādya kurukṣetraṃ tāḥ striyo nihateśvarāḥ |
apaśyanta hatāṃstatra putrānbhrātṝnpitṝnpatīn

क्रव्यादैर्भक्ष्यमाणांश्च गोमायुवलवायसैः ।
भूतैः पिशाचै रक्षोभिर्विविधैश्च निशाचरैः

kravyādairbhakṣyamāṇāṃśca gomāyuvalavāyasaiḥ |
bhūtaiḥ piśācai rakṣobhirvividhaiśca niśācaraiḥ

रुद्राक्रीडनिभं दृष्ट्वा तदा विशसनं स्त्रियः ।
कुरर्य इव शोकार्ता विक्रोशन्त्यो निपेतिरे

rudrākrīḍanibhaṃ dṛṣṭvā tadā viśasanaṃ striyaḥ |
kurarya iva śokārtā vikrośantyo nipetire

अदृष्टपूर्वं पशन्त्यो दुःखार्ता भरतस्त्रियः ।
शरीरेषु स्खलन्त्यश्च न्यपतंश्च परासुवत्

adṛṣṭapūrvaṃ paśantyo duḥkhārtā bharatastriyaḥ |
śarīreṣu skhalantyaśca nyapataṃśca parāsuvat

श्रान्तानां चाप्यनाथानां क्रन्दन्तीनां भृशं तदा ।
पाञ्चालकुरुयोषाणां कृपणं तदभून्महत्

śrāntānāṃ cāpyanāthānāṃ krandantīnāṃ bhṛśaṃ tadā |
pāñcālakuruyoṣāṇāṃ kṛpaṇaṃ tadabhūnmahat

दुःखोपहतचित्ताभिः समन्तादनुनादितम् ।
दृष्ट्वाऽऽयोधनमत्युग्रं धर्मज्ञा सुबलात्मजा

duḥkhopahatacittābhiḥ samantādanunāditam |
dṛṣṭvā''yodhanamatyugraṃ dharmajñā subalātmajā

ततः सा पुण्डरीकाक्षमामन्त्र्य पुरुषोत्तमम् ।
कुरूणां वैशमं दृष्ट्वा इदं वचनमब्रवीत्

tataḥ sā puṇḍarīkākṣamāmantrya puruṣottamam |
kurūṇāṃ vaiśamaṃ dṛṣṭvā idaṃ vacanamabravīt

पश्यैताः पुण्डरीकाक्ष स्नुषा मे निहतेश्वराः ।
प्रकीर्णकेशाः क्रोशन्तीः कुररीरिव माधव

paśyaitāḥ puṇḍarīkākṣa snuṣā me nihateśvarāḥ |
prakīrṇakeśāḥ krośantīḥ kurarīriva mādhava

अमूस्त्वभिसमागम्य स्मरन्त्यो भरतर्षभान् ।
पृथगेवानुपद्यन्ते पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄन्पतीन्

amūstvabhisamāgamya smarantyo bharatarṣabhān |
pṛthagevānupadyante putrānbhrātṝnpitṝnpatīn

वीरसूभिर्महाबाहो हतपुत्राभिरावृतम् ।
क्वचिच्च वीरपत्नीभिर्हतवीराभिरावृतम्

vīrasūbhirmahābāho hataputrābhirāvṛtam |
kvacicca vīrapatnībhirhatavīrābhirāvṛtam

शोभितं पुरुषव्याघ्रैः कर्णभीष्माभिमन्युभिः ।
द्रोणद्रुपदशल्यैश्च ज्वलद्भिरिव पावकैः

śobhitaṃ puruṣavyāghraiḥ karṇabhīṣmābhimanyubhiḥ |
droṇadrupadaśalyaiśca jvaladbhiriva pāvakaiḥ

काञ्चनैः कवचैर्निष्कैर्मणिभिश्च महाधनैः ।
अद्भुतैर्हस्तकेयूरैः स्रग्भिश्च समलंकृतम्

kāñcanaiḥ kavacairniṣkairmaṇibhiśca mahādhanaiḥ |
adbhutairhastakeyūraiḥ sragbhiśca samalaṃkṛtam

वीरबाहुविसृष्टाभिः शक्तिभिः परिघैरपि ।
खङ्गैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सशरैश्च शरासनैः

vīrabāhuvisṛṣṭābhiḥ śaktibhiḥ parighairapi |
khaṅgaiśca vividhaistīkṣṇaiḥ saśaraiśca śarāsanaiḥ

क्रव्यादसङ्घैर्मुदितैस्तिष्ठद्भिः सहितैः क्वचित् ।
क्वचिदाक्रीडमानैश्च शयानैश्चापरैः क्वचित्

kravyādasaṅghairmuditaistiṣṭhadbhiḥ sahitaiḥ kvacit |
kvacidākrīḍamānaiśca śayānaiścāparaiḥ kvacit

एतदेवंविधं वीर सम्पश्यायोधनं विभो ।
त्वया तु श्रावितं कर्म पुष्कराक्ष महाद्युते ।
पश्यमाना हि दह्यामि शोकेनाहं जनार्दन

etadevaṃvidhaṃ vīra sampaśyāyodhanaṃ vibho |
tvayā tu śrāvitaṃ karma puṣkarākṣa mahādyute |
paśyamānā hi dahyāmi śokenāhaṃ janārdana

पाञ्चालानां कुरूणां च विनाशं मधुसूदन ।
पञ्चानामपि भूतानामहं वधमचिन्तयम्

pāñcālānāṃ kurūṇāṃ ca vināśaṃ madhusūdana |
pañcānāmapi bhūtānāmahaṃ vadhamacintayam

तान्सुपर्णाश्च गृध्राश्च कर्षयन्त्यसृगुक्षितान् ।
विगृह्य चरणैर्गृध्रा भक्षयन्ति सहस्रशः

tānsuparṇāśca gṛdhrāśca karṣayantyasṛgukṣitān |
vigṛhya caraṇairgṛdhrā bhakṣayanti sahasraśaḥ

जयद्रथस्य कर्णस्य तथैव द्रोमभीष्मयोः ।
अभिमन्योर्विनाशं च कश्चिन्तयितुमर्हति

jayadrathasya karṇasya tathaiva dromabhīṣmayoḥ |
abhimanyorvināśaṃ ca kaścintayitumarhati

अवध्यकल्पान्निहतान्गतसत्वानचेतसः ।
गृध्रकङ्कवलश्येनश्वसृगालसमावृतान्

avadhyakalpānnihatāngatasatvānacetasaḥ |
gṛdhrakaṅkavalaśyenaśvasṛgālasamāvṛtān

अमर्षवशमापन्नान्दुर्योधनवशे स्थितान् ।
पश्येमान्पुरुषव्याघ्रान्संशान्तान्पावकानिव

amarṣavaśamāpannānduryodhanavaśe sthitān |
paśyemānpuruṣavyāghrānsaṃśāntānpāvakāniva

शयनान्युचिताः सर्वे मृदूनि विमलानि च ।
विपन्नास्तेऽद्य वसुधां विवृतामधिशेरते

śayanānyucitāḥ sarve mṛdūni vimalāni ca |
vipannāste'dya vasudhāṃ vivṛtāmadhiśerate

बन्दिभिः सततं काले स्तुवद्भिरभिनन्दिताः ।
शिवानामशिवा घोराः शृण्वन्ति विविधा गिरः

bandibhiḥ satataṃ kāle stuvadbhirabhinanditāḥ |
śivānāmaśivā ghorāḥ śṛṇvanti vividhā giraḥ

ये पुरा शेरते वीराः शयनेषु यशस्विनः ।
चन्दनागुरुदिग्धाङ्गास्तेऽद्य पांसुषु शेरते

ye purā śerate vīrāḥ śayaneṣu yaśasvinaḥ |
candanāgurudigdhāṅgāste'dya pāṃsuṣu śerate

तेषामाभरणान्येते गृघ्रगोमायुवायसाः ।
आक्षिपन्ति शिवा घोरा विनदन्त्यः पुनः पुनः

teṣāmābharaṇānyete gṛghragomāyuvāyasāḥ |
ākṣipanti śivā ghorā vinadantyaḥ punaḥ punaḥ

बाणान्वनिनिशितान्पीतान्निस्त्रिंशान्विमला गदाः ।
युद्धाभिमानिनः सर्वे जीवन्त इव बिभ्रति

bāṇānvaniniśitānpītānnistriṃśānvimalā gadāḥ |
yuddhābhimāninaḥ sarve jīvanta iva bibhrati

सुरूपवर्णा बहवः क्रव्यादैरवघट्टिताः ।
ऋषभप्रतिरूपाक्षाः शेरते च सहस्रशः

surūpavarṇā bahavaḥ kravyādairavaghaṭṭitāḥ |
ṛṣabhapratirūpākṣāḥ śerate ca sahasraśaḥ

अपरे पुनरालिङ्ग्य गदाः परिघबाहवः ।
शेरतेऽभिमुखाः शूरा दयिता इव योषितः

apare punarāliṅgya gadāḥ parighabāhavaḥ |
śerate'bhimukhāḥ śūrā dayitā iva yoṣitaḥ

बिभ्रतः कवचान्यन्ये विमलान्यायुधानि च ।
न धर्षयन्ति क्रव्यादा जीवन्तीति जनार्दन

bibhrataḥ kavacānyanye vimalānyāyudhāni ca |
na dharṣayanti kravyādā jīvantīti janārdana

क्रव्यादैः कृष्यमाणानामपरेषां महात्मनाम् ।
शातकौम्भ्यः स्रजश्चित्रा विप्रकीर्णाः समन्ततः

kravyādaiḥ kṛṣyamāṇānāmapareṣāṃ mahātmanām |
śātakaumbhyaḥ srajaścitrā viprakīrṇāḥ samantataḥ

एते गोमायवो भीमा निहतानां यशस्विनाम् ।
कण्ठान्तरगतान्हारानाक्षिपन्ति सहस्रशः

ete gomāyavo bhīmā nihatānāṃ yaśasvinām |
kaṇṭhāntaragatānhārānākṣipanti sahasraśaḥ

सर्वेष्वपररात्रेषु यानवन्दन्त बन्दिनः ।
स्तुतिभिश्च परार्ध्याभिरुपचारैश्च शिक्षिताः

sarveṣvapararātreṣu yānavandanta bandinaḥ |
stutibhiśca parārdhyābhirupacāraiśca śikṣitāḥ

तानद्य परिदेवन्ति दुःखार्ता परमाङ्गनाः ।
कृपणा वृष्णिशार्दूल दुःखशोकार्दिता भृशम्

tānadya paridevanti duḥkhārtā paramāṅganāḥ |
kṛpaṇā vṛṣṇiśārdūla duḥkhaśokārditā bhṛśam

रक्तोत्पलवनानीव विभान्ति रुचिराणि च ।
मुखानि परमस्त्रीणां परिशुष्काणि केशव

raktotpalavanānīva vibhānti rucirāṇi ca |
mukhāni paramastrīṇāṃ pariśuṣkāṇi keśava

रुदित्वा विरता ह्येता ध्यायन्त्यः सपरिक्लमाः ।
कुरुस्त्रियोऽभिगच्छन्ति तेन तेनैव दुःखिताः

ruditvā viratā hyetā dhyāyantyaḥ sapariklamāḥ |
kurustriyo'bhigacchanti tena tenaiva duḥkhitāḥ

एतान्यादित्यवर्णानि तपमीयनिभानि च ।
पश्य रोदनताम्राणि वक्त्राणि कुरुयोषिताम्

etānyādityavarṇāni tapamīyanibhāni ca |
paśya rodanatāmrāṇi vaktrāṇi kuruyoṣitām

श्यामानां वरवर्णानां गौरीणामेकवाससाम् ।
दुर्योधनवरस्त्रीणां पश्य वृन्दानि केशव

śyāmānāṃ varavarṇānāṃ gaurīṇāmekavāsasām |
duryodhanavarastrīṇāṃ paśya vṛndāni keśava

आसामपरिपूर्णार्थं निशम्य परिदेवितम् ।
इतरेरसङ्क्रन्दान्न विजानन्ति योषितः

āsāmaparipūrṇārthaṃ niśamya paridevitam |
itarerasaṅkrandānna vijānanti yoṣitaḥ

एता दीर्घमिवोच्छ्वस्य विक्रुश्य च विलप्य च ।
विस्पन्दमाना दुःखेन वीरा जहति जीवितम्

etā dīrghamivocchvasya vikruśya ca vilapya ca |
vispandamānā duḥkhena vīrā jahati jīvitam

बह्व्यो दृष्ट्व शरीराणि क्रोशन्ति विलपन्ति च ।
पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मृदुपाणयः

bahvyo dṛṣṭva śarīrāṇi krośanti vilapanti ca |
pāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi mṛdupāṇayaḥ

शिरोभिः पतितैर्हस्तैः सर्वाङ्गैः खण्डशः कृतैः ।
इतरेतसम्पृक्तैराकीर्णा भाति मेदिनी

śirobhiḥ patitairhastaiḥ sarvāṅgaiḥ khaṇḍaśaḥ kṛtaiḥ |
itaretasampṛktairākīrṇā bhāti medinī

विशिरस्कानथो कायान्दृष्ट्वा ह्येताननिन्दितान् ।
मुह्यन्त्यनुचिता नार्यो विदेहानि शिरांसि च

viśiraskānatho kāyāndṛṣṭvā hyetānaninditān |
muhyantyanucitā nāryo videhāni śirāṃsi ca

शिरः कायेन सन्धाय प्रेक्षमाणा विचेतसः ।
अपश्यन्त्योऽपरं तत्र नेदमस्येऽति दुःखिताः

śiraḥ kāyena sandhāya prekṣamāṇā vicetasaḥ |
apaśyantyo'paraṃ tatra nedamasye'ti duḥkhitāḥ

बाहूरुचरणानन्यान्विशिखोन्मथितान्पृथक् ।
सन्दधत्योऽसुखाविष्टा मूर्छन्त्येताः पुनःपुनः

bāhūrucaraṇānanyānviśikhonmathitānpṛthak |
sandadhatyo'sukhāviṣṭā mūrchantyetāḥ punaḥpunaḥ

उत्कृत्तशिरसश्चान्यान्विजग्धान्मृगपक्षिभिः ।
दृष्ट्वा काश्चिन्न जानन्ति भर्तॄन्भरतयोषितः

utkṛttaśirasaścānyānvijagdhānmṛgapakṣibhiḥ |
dṛṣṭvā kāścinna jānanti bhartṝnbharatayoṣitaḥ

पाणिभिश्चापरा घ्नन्ति शिरांसि मधुसूदन ।
प्रेक्ष्य भ्रातॄन्पितॄन्पुत्रान्पतींश्च निहतान्परैः

pāṇibhiścāparā ghnanti śirāṃsi madhusūdana |
prekṣya bhrātṝnpitṝnputrānpatīṃśca nihatānparaiḥ

बाहुभिश्च सखङ्गैश्च शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
अगम्यकल्पा पृथिवी मांसशोणितकर्दमा ।
बभूव भरतश्रेष्ठ प्राणिभिर्गतजीवितैः

bāhubhiśca sakhaṅgaiśca śirobhiśca sakuṇḍalaiḥ |
agamyakalpā pṛthivī māṃsaśoṇitakardamā |
babhūva bharataśreṣṭha prāṇibhirgatajīvitaiḥ

न दुःखेषूचिताः पूर्वं दुःखं गाहन्त्यनिन्दिताः ।
भ्रातृभिः पतिभिः पुत्रैरुपाकीर्णां वसुन्धराम्

na duḥkheṣūcitāḥ pūrvaṃ duḥkhaṃ gāhantyaninditāḥ |
bhrātṛbhiḥ patibhiḥ putrairupākīrṇāṃ vasundharām

यूथानीव किशोरीणां सुकेशीनां जनार्दन ।
स्नुषाणां धृतराष्ट्रस्य पश्य वृन्दान्यनेकशः

yūthānīva kiśorīṇāṃ sukeśīnāṃ janārdana |
snuṣāṇāṃ dhṛtarāṣṭrasya paśya vṛndānyanekaśaḥ

इतो दुःखतरं किन्नु केशव प्रतिभाति मे ।
यदिमाः कुर्वते सर्वा रवमुच्चावचं स्त्रियः

ito duḥkhataraṃ kinnu keśava pratibhāti me |
yadimāḥ kurvate sarvā ravamuccāvacaṃ striyaḥ

नूनमाचरितं पापं मया पूर्वेषु जन्मसु ।
या पश्यामि हतान्पुत्रान्पौत्रान्भ्रातृंश्च माधव

nūnamācaritaṃ pāpaṃ mayā pūrveṣu janmasu |
yā paśyāmi hatānputrānpautrānbhrātṛṃśca mādhava

एवमार्ता विलपती समाभाष्य जनार्दनम् ।
गान्धारी पुत्रशोकार्ता द्वदर्श निहतं सुतम्

evamārtā vilapatī samābhāṣya janārdanam |
gāndhārī putraśokārtā dvadarśa nihataṃ sutam