अध्याय 15: गान्धारी की दृष्टि से युधिष्ठिर के नख

तमेवमुक्त्वा गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत ।
क्व स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता

tamevamuktvā gāndhārī yudhiṣṭhiramapṛcchata |
kva sa rājeti sakrodhā putrapautravadhārditā

तामभ्यगच्छत्कौन्तेयो वेपमानः कृताञ्जलिः ।
युधिष्ठिरस्तु गान्धारीं मधुरं वाक्यमब्रवीत्

tāmabhyagacchatkaunteyo vepamānaḥ kṛtāñjaliḥ |
yudhiṣṭhirastu gāndhārīṃ madhuraṃ vākyamabravīt

पुत्रहन्ता नृशंसोऽहं तव देवि युधिष्ठिरः ।
शापार्हः पृथिवीनाशे हेतुभूतः शपस्व माम्

putrahantā nṛśaṃso'haṃ tava devi yudhiṣṭhiraḥ |
śāpārhaḥ pṛthivīnāśe hetubhūtaḥ śapasva mām

नहि मे जीवितेनार्थो न राज्येन सुखेन वा ।
तादृशान्सुहृदो हत्वा प्रमूढस्य सुहृद्द्रुहः

nahi me jīvitenārtho na rājyena sukhena vā |
tādṛśānsuhṛdo hatvā pramūḍhasya suhṛddruhaḥ

तमेवंवादिनं भीतं सन्निकर्षागतं तदा ।
नोवाच किञ्चिद्गान्धारी निःश्वासपरमा नृप

tamevaṃvādinaṃ bhītaṃ sannikarṣāgataṃ tadā |
novāca kiñcidgāndhārī niḥśvāsaparamā nṛpa

तस्मावनतदेहस्य पादयोर्निपतिष्यतः ।
युधिष्ठिरस्य नृपतेर्धर्मज्ञा दीर्घदर्शिनी

tasmāvanatadehasya pādayornipatiṣyataḥ |
yudhiṣṭhirasya nṛpaterdharmajñā dīrghadarśinī

अङ्गुल्यग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा ।
ततः स कुनखीभूतो दर्शनीयनखो नृपः

aṅgulyagrāṇi dadṛśe devī paṭṭāntareṇa sā |
tataḥ sa kunakhībhūto darśanīyanakho nṛpaḥ

तं दृष्ट्वा चार्जुनोऽगच्छद्वासुदेवस्य पृष्ठतः

taṃ dṛṣṭvā cārjuno'gacchadvāsudevasya pṛṣṭhataḥ

एवं सञ्चेष्टमानांस्तानितश्चेतश्च भारत ।
गान्धारी विगतक्रोधा सांत्वयामास मातृवत्

evaṃ sañceṣṭamānāṃstānitaścetaśca bhārata |
gāndhārī vigatakrodhā sāṃtvayāmāsa mātṛvat

ते पाण्डवा अनुज्ञाता मातरं वीतमत्सराः ।
अभ्यगच्छन्त सहिताः पृथां पृथुवलक्षसः

te pāṇḍavā anujñātā mātaraṃ vītamatsarāḥ |
abhyagacchanta sahitāḥ pṛthāṃ pṛthuvalakṣasaḥ

चिरस्य दृष्ट्वा पुत्रान्सा पुत्राधिभिरभिप्लुता ।
बाष्पमाहारयद्देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम्

cirasya dṛṣṭvā putrānsā putrādhibhirabhiplutā |
bāṣpamāhārayaddevī vastreṇāvṛtya vai mukham

ततो बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस्तदा पृथा ।
अपश्यदेनाञ्शस्त्रौघैर्बहुधा परिविक्षतान्

tato bāṣpaṃ samutsṛjya saha putraistadā pṛthā |
apaśyadenāñśastraughairbahudhā parivikṣatān

सा तानेकैकशः पुत्रान्संस्पृशन्ती पुनःपुनः ।
अन्वशोचत दुःखार्ता द्रौपदीं निहतात्मजाम् ।
रुदन्तीमथ पाञ्चालीं ददर्श पतितां भुवि

sā tānekaikaśaḥ putrānsaṃspṛśantī punaḥpunaḥ |
anvaśocata duḥkhārtā draupadīṃ nihatātmajām |
rudantīmatha pāñcālīṃ dadarśa patitāṃ bhuvi

आर्ये पौत्रास्तु ते सर्वे सौभद्रसहिता गताः ।
न त्वां तेऽद्याभिगच्छन्ति चिरं दृष्ट्वा अनिन्दिते ।
किन्नु राज्येन मे कार्यं विहीनायाः सुतैर्वरैः

ārye pautrāstu te sarve saubhadrasahitā gatāḥ |
na tvāṃ te'dyābhigacchanti ciraṃ dṛṣṭvā anindite |
kinnu rājyena me kāryaṃ vihīnāyāḥ sutairvaraiḥ

तां समाश्वासयामास पृथा पृथललोचना ।
उत्थाप्याङ्केन सुदतीं रुदतीं शोककर्शिताम्

tāṃ samāśvāsayāmāsa pṛthā pṛthalalocanā |
utthāpyāṅkena sudatīṃ rudatīṃ śokakarśitām

तयैव सहिता चापि पुत्रैरनुगता पृथा ।
अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम्

tayaiva sahitā cāpi putrairanugatā pṛthā |
abhyagacchata gāndhārīmārtāmārtatarā svayam

तामुवाचाथ गान्धारी सह कुन्त्या यशस्विनीम् ।
मैवं पुत्रीति शोकार्ता पश्य मामपि दुःखितां

tāmuvācātha gāndhārī saha kuntyā yaśasvinīm |
maivaṃ putrīti śokārtā paśya māmapi duḥkhitāṃ

मन्ये लोकविनाशोऽयं कालपर्यायनोदितः ।
अवश्यभावी सम्प्राप्तः स्वभावाद्रोमहर्षणः

manye lokavināśo'yaṃ kālaparyāyanoditaḥ |
avaśyabhāvī samprāptaḥ svabhāvādromaharṣaṇaḥ

इदं तत्समनुप्राप्तं विदुरस्य वचो महत् ।
असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामतिः

idaṃ tatsamanuprāptaṃ vidurasya vaco mahat |
asiddhānunaye kṛṣṇe yaduvāca mahāmatiḥ

तस्मिन्नपरिहार्येऽर्थे व्यतीते च विशेषतः ।
मा शुचो न हि शोच्यास्ते सङ्ग्रामे निधनं गताः

tasminnaparihārye'rthe vyatīte ca viśeṣataḥ |
mā śuco na hi śocyāste saṅgrāme nidhanaṃ gatāḥ

यथैवाहं तथैव त्वं को वामाश्वासयिष्यति ।
ममैव ह्यपराधेन कुलमग्र्यं विनाशितम्

yathaivāhaṃ tathaiva tvaṃ ko vāmāśvāsayiṣyati |
mamaiva hyaparādhena kulamagryaṃ vināśitam