अध्याय 12: श्रीकृष्ण की फटकार, राजा का मन बदलता है

तत एनमुपातिष्ठञ्शौचार्थं परिचारकाः ।
कृतशौचं पुनश्चैनं ओवाच मधुसूदनः

tata enamupātiṣṭhañśaucārthaṃ paricārakāḥ |
kṛtaśaucaṃ punaścainaṃ ovāca madhusūdanaḥ

राजन्नधीता वेदास्ते शास्त्राणि विविधानि च ।
श्रुतानि च पुराणानि राजधर्माश्च केवलाः

rājannadhītā vedāste śāstrāṇi vividhāni ca |
śrutāni ca purāṇāni rājadharmāśca kevalāḥ

एवं विद्वान्महाप्राज्ञः समर्थः सन्बलाबले ।
आत्मापराधात्कस्मात्त्वं कुरुषे कोपमीदृशम्

evaṃ vidvānmahāprājñaḥ samarthaḥ sanbalābale |
ātmāparādhātkasmāttvaṃ kuruṣe kopamīdṛśam

उक्तवांस्त्वां तदैवाहं भीष्मद्रोणौ च भारत ।
विदुरः सञ्जयश्चैव वाक्यं राजन्न तत्कृथाः

uktavāṃstvāṃ tadaivāhaṃ bhīṣmadroṇau ca bhārata |
viduraḥ sañjayaścaiva vākyaṃ rājanna tatkṛthāḥ

स वार्यमाणो नास्माकमकार्षीर्वचनं तदा ।
पाण्डवानधिकाञ्चानन्बले शौर्ये च कौरव

sa vāryamāṇo nāsmākamakārṣīrvacanaṃ tadā |
pāṇḍavānadhikāñcānanbale śaurye ca kaurava

राजा हि यः स्थिरप्रज्ञः स्वयं दोषानवेक्षते ।
देशकालविभागं च परं श्रयेः स विन्दति

rājā hi yaḥ sthiraprajñaḥ svayaṃ doṣānavekṣate |
deśakālavibhāgaṃ ca paraṃ śrayeḥ sa vindati

उच्यमानस्तु यः श्रेयो गृह्णीते नो हिताहिते ।
आपदः समनुप्राप्य सोऽभ्येति विलयं किल

ucyamānastu yaḥ śreyo gṛhṇīte no hitāhite |
āpadaḥ samanuprāpya so'bhyeti vilayaṃ kila

ततोऽन्यवृत्तमात्मानं समवेक्षस्व भारत ।
राजंस्त्वं ह्यविधेयात्मा दुर्योधनवशे स्थितः

tato'nyavṛttamātmānaṃ samavekṣasva bhārata |
rājaṃstvaṃ hyavidheyātmā duryodhanavaśe sthitaḥ

आत्मापराधादापन्नस्तत्किं भीमं जिघांससि ।
तस्मात्संयच्छ कोपं त्वं स्वमनुस्मृत्य दुष्कृतम्

ātmāparādhādāpannastatkiṃ bhīmaṃ jighāṃsasi |
tasmātsaṃyaccha kopaṃ tvaṃ svamanusmṛtya duṣkṛtam

यस्तु तां स्पर्धया क्षुद्रः पाञ्चालीमानयत्समाम् ।
स हतो भीमसेनेन वैरं प्रतिजिहीर्षता

yastu tāṃ spardhayā kṣudraḥ pāñcālīmānayatsamām |
sa hato bhīmasenena vairaṃ pratijihīrṣatā

आत्मनोऽतिक्रमं पश्य पुंत्रस्य च दुरात्मनः ।
यदनागसि पाण्डूनां परित्यागस्त्वया कृतः

ātmano'tikramaṃ paśya puṃtrasya ca durātmanaḥ |
yadanāgasi pāṇḍūnāṃ parityāgastvayā kṛtaḥ

एवमुक्तः स कृष्णेन सर्वं सत्यं जनाधिप ।
उवाच देवकीपुत्रं धृतराष्ट्रो महीपतिः

evamuktaḥ sa kṛṣṇena sarvaṃ satyaṃ janādhipa |
uvāca devakīputraṃ dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ

एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव ।
पुत्रस्नेहस्तु बलवान्धर्मान्मां समचालयत्

evametanmahābāho yathā vadasi mādhava |
putrasnehastu balavāndharmānmāṃ samacālayat

दिष्ट्या तु पुरुषव्याघ्रो बलवान्सत्यक्त्रिमः ।
त्वद्गुप्तो नागमत्कृष्ण भीमो बाह्वन्तरं मम

diṣṭyā tu puruṣavyāghro balavānsatyaktrimaḥ |
tvadgupto nāgamatkṛṣṇa bhīmo bāhvantaraṃ mama

इदानीं त्वहमव्यग्रो गतमन्युर्गतज्वरः ।
मध्यमं पाण्डवं वीरं स्पष्टुमिच्छामि माधव

idānīṃ tvahamavyagro gatamanyurgatajvaraḥ |
madhyamaṃ pāṇḍavaṃ vīraṃ spaṣṭumicchāmi mādhava

हतेषु पारथिवेन्द्रेषु पुत्रेषु निहतेषु च ।
पाण्डुपुत्रेषु मे धर्मः प्रीतिश्चाप्यवतिष्ठते

hateṣu pārathivendreṣu putreṣu nihateṣu ca |
pāṇḍuputreṣu me dharmaḥ prītiścāpyavatiṣṭhate

ततः स भीमं च धनञ्जयं च
माद्याश्च पुत्रौ पुरुषप्रवीरौ ।
पस्पर्श गात्रैः प्ररुदन्सुगात्रा--
नाश्वास्य कल्याणमुवाच चैनान्

tataḥ sa bhīmaṃ ca dhanañjayaṃ ca
mādyāśca putrau puruṣapravīrau |
pasparśa gātraiḥ prarudansugātrā--
nāśvāsya kalyāṇamuvāca cainān