अध्याय 11: धृतराष्ट्र लोहे के भीम को चूर करते हैं

हतेषु सर्वेसैन्येषु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
शुश्रुवे पितरं वृद्धं निर्यान्तं गजसाह्वयात्

hateṣu sarvesainyeṣu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
śuśruve pitaraṃ vṛddhaṃ niryāntaṃ gajasāhvayāt

सोऽभ्ययात्पुत्रशोकार्तं पुत्रशोकपरिप्लुतः ।
शोचमानो महाराज भ्रातृभिः सहितस्तदा

so'bhyayātputraśokārtaṃ putraśokapariplutaḥ |
śocamāno mahārāja bhrātṛbhiḥ sahitastadā

अन्वीयमानो वीरेण दाशार्हेण महात्मना ।
युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना

anvīyamāno vīreṇa dāśārheṇa mahātmanā |
yuyudhānena ca tathā tathaiva ca yuyutsunā

तमन्वगात्सुदुःखार्ता द्रौपदीशोककर्शिता ।
सह पाञ्चालयोषिद्भिर्यास्तत्रासन्समागताः

tamanvagātsuduḥkhārtā draupadīśokakarśitā |
saha pāñcālayoṣidbhiryāstatrāsansamāgatāḥ

सङ्ग्राममनु बृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तम् ।
कुररीणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह

saṅgrāmamanu bṛndāni strīṇāṃ bharatasattam |
kurarīṇāmivārtānāṃ krośantīnāṃ dadarśa ha

ताभिः परिवृतो राजा क्रोशन्तीभिः सहस्रशः ।
ऊर्ध्वबाहुभिरार्ताभी रुदतीभिः प्रियाप्रियैः

tābhiḥ parivṛto rājā krośantībhiḥ sahasraśaḥ |
ūrdhvabāhubhirārtābhī rudatībhiḥ priyāpriyaiḥ

क नु धर्मज्ञता राज्ञः क्व नु साद्यानृशंसता ।
यच्चावधीत्पितॄन्भ्रातॄन्गुरुपुत्रान्सखीनपि

ka nu dharmajñatā rājñaḥ kva nu sādyānṛśaṃsatā |
yaccāvadhītpitṝnbhrātṝnguruputrānsakhīnapi

घातयित्वा कथं द्रोणं भीष्मं चापि पितामहम् ।
मनस्तेऽभून्महाबाहो हत्वा चापि जयद्रथम्

ghātayitvā kathaṃ droṇaṃ bhīṣmaṃ cāpi pitāmaham |
manaste'bhūnmahābāho hatvā cāpi jayadratham

किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन्भ्रातॄनपश्यतः ।
अभिमन्युं च दुर्धर्षं द्रौपदेयांश्च भारत

kiṃ nu rājyena te kāryaṃ pitṝnbhrātṝnapaśyataḥ |
abhimanyuṃ ca durdharṣaṃ draupadeyāṃśca bhārata

अतीत्य ता महाबाहुः क्रोशन्तीः कुररीरिव ।
ववन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः

atītya tā mahābāhuḥ krośantīḥ kurarīriva |
vavande pitaraṃ jyeṣṭhaṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

ततोऽभिवाद्य पितरं क्रमेणामित्रकर्शनाः ।
न्यवेदयन्त नामानि पाण्डवास्तेऽपि सर्वशः

tato'bhivādya pitaraṃ krameṇāmitrakarśanāḥ |
nyavedayanta nāmāni pāṇḍavāste'pi sarvaśaḥ

तमात्मजान्तकरणं पिता पुत्रवधार्दितः ।
अप्रीयमाणः शोकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे

tamātmajāntakaraṇaṃ pitā putravadhārditaḥ |
aprīyamāṇaḥ śokārtaḥ pāṇḍavaṃ pariṣasvaje

धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत ।
दुष्टात्मा भीममन्वैच्छद्दिधक्षुरिव पावकः

dharmarājaṃ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārata |
duṣṭātmā bhīmamanvaicchaddidhakṣuriva pāvakaḥ

स कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरितः ।
भीमसेनमयं दावं दिधक्षुरिव दृश्यते

sa kopapāvakastasya śokavāyusamīritaḥ |
bhīmasenamayaṃ dāvaṃ didhakṣuriva dṛśyate

तस्य संकल्पमाज्ञाय भीमं प्रत्यशुभं हरिः ।
भीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीममायसम्

tasya saṃkalpamājñāya bhīmaṃ pratyaśubhaṃ hariḥ |
bhīmamākṣipya pāṇibhyāṃ pradadau bhīmamāyasam

प्रागेव तु महाबुद्धिर्बुद्ध्वा तस्येङ्गितं हरिः ।
संविधानं महाप्राज्ञस्तत्र चक्रे जनार्दनः

prāgeva tu mahābuddhirbuddhvā tasyeṅgitaṃ hariḥ |
saṃvidhānaṃ mahāprājñastatra cakre janārdanaḥ

उपगुह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम् ।
बभञ्ज बलवान्राजा मन्यमानो वृकोदरम्

upaguhyaiva pāṇibhyāṃ bhīmasenamayasmayam |
babhañja balavānrājā manyamāno vṛkodaram

नागायुतसमप्राणः स राजा भीममायसम् ।
भङ्क्तत्वा विमथितोरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात्

nāgāyutasamaprāṇaḥ sa rājā bhīmamāyasam |
bhaṅktatvā vimathitoraskaḥ susrāva rudhiraṃ mukhāt

ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षितः ।
प्रपुष्पिताग्रशिखरः पारिजात इव द्रुमः

tataḥ papāta medinyāṃ tathaiva rudhirokṣitaḥ |
prapuṣpitāgraśikharaḥ pārijāta iva drumaḥ

प्रत्यगृह्णाच्च तं विद्वान्सूतो गावल्गणिस्तदा ।
मैवमित्यब्रवीच्चैनं शमयन्सान्त्वयन्निव

pratyagṛhṇācca taṃ vidvānsūto gāvalgaṇistadā |
maivamityabravīccainaṃ śamayansāntvayanniva

हतो भीम इति ज्ञात्वा गतमन्युर्महामनाः ।
हाहाभीमेति चुक्रोश नृपः शोकसमन्वितः

hato bhīma iti jñātvā gatamanyurmahāmanāḥ |
hāhābhīmeti cukrośa nṛpaḥ śokasamanvitaḥ

तं विदित्वा गतक्रोधं भीमसेनवधार्दितम् ।
वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत्

taṃ viditvā gatakrodhaṃ bhīmasenavadhārditam |
vāsudevo varaḥ puṃsāmidaṃ vacanamabravīt

मा शुचो धृतराष्ट्र त्वं नैव भीमस्त्वया हतः ।
आयसी प्रतिमा ह्येषा त्वया निष्पातिता विभो

mā śuco dhṛtarāṣṭra tvaṃ naiva bhīmastvayā hataḥ |
āyasī pratimā hyeṣā tvayā niṣpātitā vibho

त्वां क्रोधवशमापन्नं विदित्वा भरतर्षभ ।
मयाऽपकृष्टः कौन्तेयो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतः

tvāṃ krodhavaśamāpannaṃ viditvā bharatarṣabha |
mayā'pakṛṣṭaḥ kaunteyo mṛtyordaṃṣṭrāntaraṃ gataḥ

न हि ते राजशार्दूल बले तुल्योऽस्ति कश्चन ।
कः सहेत महाबाहो बाह्वोर्विग्रहणं नरः

na hi te rājaśārdūla bale tulyo'sti kaścana |
kaḥ saheta mahābāho bāhvorvigrahaṇaṃ naraḥ

यथान्तकमनुप्राप्य जीवन्कश्चिन्न मुच्यते ।
एवं बाह्वन्तरं प्राप्य तव जीवेन्न कश्चन

yathāntakamanuprāpya jīvankaścinna mucyate |
evaṃ bāhvantaraṃ prāpya tava jīvenna kaścana

तस्मात्पुत्रेण या तेऽसौ प्रतिमा कारिताऽऽयसी ।
भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपहृता मया

tasmātputreṇa yā te'sau pratimā kāritā''yasī |
bhīmasya seyaṃ kauravya tavaivopahṛtā mayā

पुत्रशोकाभिसन्तप्तं धर्मादपकृतं मनः ।
तव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि

putraśokābhisantaptaṃ dharmādapakṛtaṃ manaḥ |
tava rājendra tena tvaṃ bhīmasenaṃ jighāṃsasi

न त्वेतत्ते क्षमं राजन्हन्यास्त्वं यद्वृकोदरम् ।
न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथञ्चन

na tvetatte kṣamaṃ rājanhanyāstvaṃ yadvṛkodaram |
na hi putrā mahārāja jīveyuste kathañcana

तस्माद्यत्कृतमस्माभिर्मन्यमानैः शमं प्रति ।
अनुमन्यस्व तत्सर्वं मा च शोके मनः कृथाः

tasmādyatkṛtamasmābhirmanyamānaiḥ śamaṃ prati |
anumanyasva tatsarvaṃ mā ca śoke manaḥ kṛthāḥ