अध्याय 18: रुद्र और देवताओं का यज्ञ

ततो देवयुगेऽतीते देवा वै समकल्पयन् ।
यज्ञवेदप्रमाणेन विधिवद्यष्टुमीप्सवः

tato devayuge'tīte devā vai samakalpayan |
yajñavedapramāṇena vidhivadyaṣṭumīpsavaḥ

कल्पयामासुरथ ते साधनानि हवींषि च ।
भागार्हा देवताश्चैव यज्ञियं द्रव्यमेव च

kalpayāmāsuratha te sādhanāni havīṃṣi ca |
bhāgārhā devatāścaiva yajñiyaṃ dravyameva ca

ता वै रुद्रमजानन्त्यो याथातथ्येन देवताः ।
नाकल्पयन्त देवस्य स्थाणोर्भागं नराधिप

tā vai rudramajānantyo yāthātathyena devatāḥ |
nākalpayanta devasya sthāṇorbhāgaṃ narādhipa

सोऽकल्प्यमाने भागे तु कृत्तिवासा मखेऽमरैः ।
तपसा यज्ञमन्विच्छन्धनुरादौ ससर्ज ह

so'kalpyamāne bhāge tu kṛttivāsā makhe'maraiḥ |
tapasā yajñamanvicchandhanurādau sasarja ha

लोकयज्ञः क्रियायज्ञो गृहयज्ञः सनातनः ।
पञ्चभूतनृयज्ञश्च जज्ञे सर्वमिदं जगत्

lokayajñaḥ kriyāyajño gṛhayajñaḥ sanātanaḥ |
pañcabhūtanṛyajñaśca jajñe sarvamidaṃ jagat

लोकयज्ञैर्नृयज्ञैश्च कपर्दी विदधे धनुः ।
धनुः सृष्टमभूत्तस्य षष्टिकिष्कुप्रमाणतः

lokayajñairnṛyajñaiśca kapardī vidadhe dhanuḥ |
dhanuḥ sṛṣṭamabhūttasya ṣaṣṭikiṣkupramāṇataḥ

वषट्‌कारोऽभवज्ज्या तु धनुषस्तस्य भारत ।
यज्ञाङ्गानि च चत्वारि तस्य सन्नहनेऽभवन्

vaṣaṭ‌kāro'bhavajjyā tu dhanuṣastasya bhārata |
yajñāṅgāni ca catvāri tasya sannahane'bhavan

ततः क्रुद्धो महादेवस्दुपादाय कार्मुकम् ।
आजगामाथ तत्रैव यत्र देवाः समीजिरे

tataḥ kruddho mahādevasdupādāya kārmukam |
ājagāmātha tatraiva yatra devāḥ samījire

तमात्कार्मुकं दृष्ट्वा ब्रह्मचारिणमव्ययम् ।
विव्यथे पृथिवी देवी पर्वताश्च चकम्पिरे

tamātkārmukaṃ dṛṣṭvā brahmacāriṇamavyayam |
vivyathe pṛthivī devī parvatāśca cakampire

न ववौ पवनश्चैव नाग्निर्जज्वाल वैधितः ।
व्यभ्रमच्चापि संविग्नं दिवि नक्षत्रमण्डलम्

na vavau pavanaścaiva nāgnirjajvāla vaidhitaḥ |
vyabhramaccāpi saṃvignaṃ divi nakṣatramaṇḍalam

न बभौ भास्करश्चापि सोमः श्रीमुक्तमण्डलः ।
तिमिरेणाकुलं सर्वमाकाशं चाभवृद्वृतम्

na babhau bhāskaraścāpi somaḥ śrīmuktamaṇḍalaḥ |
timireṇākulaṃ sarvamākāśaṃ cābhavṛdvṛtam

अभिभूतास्ततो देवा विषयान्न प्रजज्ञिरे ।
न प्रत्यभाच्च यज्ञः स देवतास्त्रेसिरे तथा

abhibhūtāstato devā viṣayānna prajajñire |
na pratyabhācca yajñaḥ sa devatāstresire tathā

ततः स यज्ञं विव्याध रौद्रेण हृदि पत्रिणा ।
अपक्रान्स्ततो यज्ञो मृगो भूत्वा सपावकः

tataḥ sa yajñaṃ vivyādha raudreṇa hṛdi patriṇā |
apakrānstato yajño mṛgo bhūtvā sapāvakaḥ

स तु तेनैव रूपेण दिविस्थो वै व्यराजत ।
अन्वीयमानो रुद्रेण युधिष्ठिर नभस्तले

sa tu tenaiva rūpeṇa divistho vai vyarājata |
anvīyamāno rudreṇa yudhiṣṭhira nabhastale

अपक्रान्ते ततो यज्ञे संज्ञा न प्रत्यभात्सुरान् ।
नष्टसंज्ञेषु देवेषु न प्राज्ञायत किञ्चन

apakrānte tato yajñe saṃjñā na pratyabhātsurān |
naṣṭasaṃjñeṣu deveṣu na prājñāyata kiñcana

त्र्यम्बकः सवितुर्बाहू भगस्य नयने तथा ।
पूष्णश्च दशनान्क्रुद्धो धनुष्कोट्या व्यशातयत्

tryambakaḥ saviturbāhū bhagasya nayane tathā |
pūṣṇaśca daśanānkruddho dhanuṣkoṭyā vyaśātayat

प्राद्रवन् ततो देवा यज्ञाङ्गानि च सर्वशः ।
केचित्तत्रैव घूर्णन्तो गतासव इवाभवन्

prādravan tato devā yajñāṅgāni ca sarvaśaḥ |
kecittatraiva ghūrṇanto gatāsava ivābhavan

स तु विद्राव्य तत्सर्वं शितिकम्ठोऽवहस्य च ।
अवष्टभ्य धनुष्कोटिं रुरोध विबुधांस्ततः

sa tu vidrāvya tatsarvaṃ śitikamṭho'vahasya ca |
avaṣṭabhya dhanuṣkoṭiṃ rurodha vibudhāṃstataḥ

ततो वागमरैरुक्ता ज्यां तस्य धनुषोऽच्छिनत्‌ ।
अथ तत्सहसा राजंश्छिन्नज्यं विस्फुरद्धनुः

tato vāgamarairuktā jyāṃ tasya dhanuṣo'cchinat‌ |
atha tatsahasā rājaṃśchinnajyaṃ visphuraddhanuḥ

ततो विधनुषं देवा देवश्रेष्ठमुपागमन् ।
शरणं सह यज्ञेन प्रसादं चाकरोत्प्रभुः

tato vidhanuṣaṃ devā devaśreṣṭhamupāgaman |
śaraṇaṃ saha yajñena prasādaṃ cākarotprabhuḥ

ततः प्रसन्नो भगवान्प्रास्यत्कोपं जलाशये ।
स जलं पावको भूत्वा शोषयत्यनिशं प्रभो

tataḥ prasanno bhagavānprāsyatkopaṃ jalāśaye |
sa jalaṃ pāvako bhūtvā śoṣayatyaniśaṃ prabho

भगस्य नयने चैव बाहू च सवितुस्तथा ।
प्रादात्पूष्णश्च दशनान्पुनर्यज्ञांश्च पाण्डव

bhagasya nayane caiva bāhū ca savitustathā |
prādātpūṣṇaśca daśanānpunaryajñāṃśca pāṇḍava

ततः सुस्थमिदं सर्वं बभूव पुनरेव हि ।
सर्वाणि च हवींष्यस्य देवा भागमकल्पयन्

tataḥ susthamidaṃ sarvaṃ babhūva punareva hi |
sarvāṇi ca havīṃṣyasya devā bhāgamakalpayan

तस्मिन्क्रुद्धेऽभवत्सर्वमसुस्थं भुवनं प्रभो ।
प्रसन्ने च पुनः सुस्थं जगद्भवति भारत

tasminkruddhe'bhavatsarvamasusthaṃ bhuvanaṃ prabho |
prasanne ca punaḥ susthaṃ jagadbhavati bhārata

ततस्ते निहताः सर्वे तव पुत्रा महारथाः ।
अन्ये च बहवः शूराः पाञ्चालस्य पदानुगाः

tataste nihatāḥ sarve tava putrā mahārathāḥ |
anye ca bahavaḥ śūrāḥ pāñcālasya padānugāḥ

न तन्मनसि कर्व्यं न च तद्द्रौणिना कृतम् ।
महादेवप्रसादः स कुरुकार्यमनन्तरम्

na tanmanasi karvyaṃ na ca taddrauṇinā kṛtam |
mahādevaprasādaḥ sa kurukāryamanantaram

तस्यायमाद्यः श्लोकः ।
(जनमेजय उवाच)
हते दुर्योधने चैव हते सैन्ये च सर्वशः ।
धृतराष्ट्रो महाराज श्रुत्वा किमकरोन्मुने

tasyāyamādyaḥ ślokaḥ |
(janamejaya uvāca)
hate duryodhane caiva hate sainye ca sarvaśaḥ |
dhṛtarāṣṭro mahārāja śrutvā kimakaronmune