अध्याय 97: क्षत्रिय राजा की शुद्धि कैसे होती है

क्षत्रधर्माद्धि पापीयान्न धर्मोऽस्ति नराधिप ।
अपयाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम्

kṣatradharmāddhi pāpīyānna dharmo'sti narādhipa |
apayāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam

अथ स्म कर्मणा केन लोकाञ्जयति पार्थिवः ।
विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ

atha sma karmaṇā kena lokāñjayati pārthivaḥ |
vidvañjijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha

निग्रहेण च पापानां साधूनां संग्रहेण च ।
यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयोऽमलाः

nigraheṇa ca pāpānāṃ sādhūnāṃ saṃgraheṇa ca |
yajñairdānaiśca rājāno bhavanti śucayo'malāḥ

उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः ।
त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः

uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ |
ta eva vijayaṃ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ

अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः ।
अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां विवर्धते

apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ |
anugraheṇa bhūtānāṃ puṇyameṣāṃ vivardhate

यथैव क्षेत्रनिर्याता निर्यातं क्षेत्रमेव च ।
हिनस्ति धान्यकक्षं च न च धान्यं विनश्यति

yathaiva kṣetraniryātā niryātaṃ kṣetrameva ca |
hinasti dhānyakakṣaṃ ca na ca dhānyaṃ vinaśyati

एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्याननेकधा ।
तस्यैषा निष्कृतिर्दृष्टा भूतानां भावनं पुनः

evaṃ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyānanekadhā |
tasyaiṣā niṣkṛtirdṛṣṭā bhūtānāṃ bhāvanaṃ punaḥ

यो भूतानि सदाऽनर्थाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति ।
दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट्

yo bhūtāni sadā'narthādvadhātkleśācca rakṣati |
dasyubhyaḥ prāṇadānātsa dhanadaḥ sukhado virāṭ

स सर्वयज्ञारीजानो राजाऽथाभयदक्षिणैः ।
अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम्

sa sarvayajñārījāno rājā'thābhayadakṣiṇaiḥ |
anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām

ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योऽभिनिष्पत्य युध्यति ।
आत्मानं यूपमुत्सृज्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः

brāhmaṇārthe samutpanne yo'bhiniṣpatya yudhyati |
ātmānaṃ yūpamutsṛjya sa yajño'nantadakṣiṇaḥ

अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्य शरांस्तथा ।
न तस्मान्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन

abhīto vikirañśatrūnpratigṛhya śarāṃstathā |
na tasmāntridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṃcana

तस्य शस्त्राणि यावन्ति त्वचं भिन्दन्ति संयुगे ।
तावतः सोऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान्

tasya śastrāṇi yāvanti tvacaṃ bhindanti saṃyuge |
tāvataḥ so'śnute lokānsarvakāmaduho'kṣayān

यदस्य रुधिरं गात्रादाहवे संप्रवर्तते ।
सह तेनैव स्रावेण सर्वपापैः प्रमुच्यते

yadasya rudhiraṃ gātrādāhave saṃpravartate |
saha tenaiva srāveṇa sarvapāpaiḥ pramucyate

यानि दुःखानि सहते प्राणानामतिपातने ।
न तपोऽस्ति ततो भूय इति धर्मविदो विदुः

yāni duḥkhāni sahate prāṇānāmatipātane |
na tapo'sti tato bhūya iti dharmavido viduḥ

पृष्ठतो भीरवः सङ्ख्ये वर्तन्ते धर्मपूरुषाः ।
शूराच्छरणमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनम्

pṛṣṭhato bhīravaḥ saṅkhye vartante dharmapūruṣāḥ |
śūrāccharaṇamicchantaḥ parjanyādiva jīvanam

यदि शूरं तथा क्षेमे प्रतीक्षेरन्यथा भये ।
प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा

yadi śūraṃ tathā kṣeme pratīkṣeranyathā bhaye |
pratirūpaṃ janāḥ kuryurna ca tadvartate tathā

यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम् ।
युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा

yadi te kṛtamājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam |
yuktaṃ nyāyyaṃ ca kuryuste na ca tadvartate tathā

पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम् ।
संग्रामेऽनीकवेलायामुत्कृष्टेषु पतत्सु च

puruṣāṇāṃ samānānāṃ dṛśyate mahadantaram |
saṃgrāme'nīkavelāyāmutkṛṣṭeṣu patatsu ca

पतत्यभिमुखं शूरः परान्भीरुः पलायते ।
आस्थाय स्वर्ग्यमध्वानं सहायान्विषमे त्यजन्

patatyabhimukhaṃ śūraḥ parānbhīruḥ palāyate |
āsthāya svargyamadhvānaṃ sahāyānviṣame tyajan

मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्टाऽधर्मपूरुषान्

mā sma tāṃstādṛśāṃstāta janiṣṭā'dharmapūruṣān

ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः ।
अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः

ye sahāyānraṇe hitvā svastimanto gṛhānyayuḥ |
asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ

त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुमिच्छति ।
तं हन्युः काष्ठलोहैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना ।
पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशाः

tyāgena yaḥ sahāyānāṃ svānprāṇāṃstrātumicchati |
taṃ hanyuḥ kāṣṭhalohairvā daheyurvā kaṭāgninā |
paśuvanmārayeyurvā kṣatriyā ye syurīdṛśāḥ

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् ।
विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन्

adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yacchayyāmaraṇaṃ bhavet |
visṛjañśleṣmapittāni kṛpaṇaṃ paridevayan

अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति ।
क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः

avikṣatena dehena pralayaṃ yo'dhigacchati |
kṣatriyo nāsya tatkarma praśaṃsanti purāvidaḥ

न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते ।
शौण्डीराणामशौण्डीर्यमधर्मं कृपणं च तत्

na gṛhe maraṇaṃ tāta kṣatriyāṇāṃ praśasyate |
śauṇḍīrāṇāmaśauṇḍīryamadharmaṃ kṛpaṇaṃ ca tat

इदं कृच्छ्रमहो दुःखं पापीय इति निष्टनन् ।
प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्याननुशोचयन्

idaṃ kṛcchramaho duḥkhaṃ pāpīya iti niṣṭanan |
pratidhvastamukhaḥ pūtiramātyānanuśocayan

अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युमपीच्छति ।
वीरो दृप्तो मनस्वी च नेदृशं मृत्युमर्हति

arogāṇāṃ spṛhayate muhurmṛtyumapīcchati |
vīro dṛpto manasvī ca nedṛśaṃ mṛtyumarhati

रणेषु कदनं कृत्वा सुहृद्भिः प्रतिपूजित ।
तीक्ष्णैः शस्त्रैरभिक्लिष्टः क्षत्रियो मुत्युमर्हति

raṇeṣu kadanaṃ kṛtvā suhṛdbhiḥ pratipūjita |
tīkṣṇaiḥ śastrairabhikliṣṭaḥ kṣatriyo mutyumarhati

शूरो हि सत्वमन्युभ्यामाविष्टो युध्यते मशम् ।
कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते

śūro hi satvamanyubhyāmāviṣṭo yudhyate maśam |
kṛtyamānāni gātrāṇi parairnaivāvabudhyate

स सङ्ख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम् ।
स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम्

sa saṅkhye nidhanaṃ prāpya praśastaṃ lokapūjitam |
svadharmaṃ vipulaṃ prāpya śakrasyaiti salokatām

सर्वोपायै रणमुखमातिष्ठंस्त्यक्तजीवितः ।
प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठमदर्शयन्

sarvopāyai raṇamukhamātiṣṭhaṃstyaktajīvitaḥ |
prāpnotīndrasya sālokyaṃ śūraḥ pṛṣṭhamadarśayan

यत्रयत्र हतः शूरः शत्रुभिः परिवारितः ।
अक्षयांल्लभते लोकान्यदि दैन्यं न सेवते

yatrayatra hataḥ śūraḥ śatrubhiḥ parivāritaḥ |
akṣayāṃllabhate lokānyadi dainyaṃ na sevate