अध्याय 93: राजा के आचरण और सेवकों पर वामदेव

यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः ।
तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः

yatrādharmaṃ praṇayate durbale balavattaraḥ |
tāṃ vṛttimupajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ

राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् ।
अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति

rājānamanuvartante taṃ pāpābhipravartakam |
avinītamanuṣyaṃ tatkṣipraṃ rāṣṭraṃ vinaśyati

यद्वॄत्तमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः ।
तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते

yadvṝttamupajīvanti prakṛtisthasya mānavāḥ |
tadeva viṣamasthasya svajano'pi na mṛṣyate

साहसप्रवृत्ते र्यत्र किंचिदुल्वणमाचरेत् ।
अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति

sāhasapravṛtte ryatra kiṃcidulvaṇamācaret |
aśāstralakṣaṇo rājā kṣiprameva vinaśyati

सद्वॄत्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः

sadvṝttācaritāṃ vṛttiṃ kṣatriyo nānuvartate |
jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ

द्विषन्तं कृतकल्याणं गृहीत्वा नृपतिं रणे ।
यो न नयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः

dviṣantaṃ kṛtakalyāṇaṃ gṛhītvā nṛpatiṃ raṇe |
yo na nayate dveṣātkṣatradharmādapaiti saḥ

शक्तः आत्सुसुखो राजा कुर्यात्तारणमापदि ।
प्रियो अति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः

śaktaḥ ātsusukho rājā kuryāttāraṇamāpadi |
priyo ati bhūtānāṃ na ca vibhraśyate śriyaḥ

अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् ।
अचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रिये प्रियमाचरेत्

apriyaṃ yasya kurvīta bhūyastasya priyaṃ caret |
acireṇa priyaḥ sa syādyo'priye priyamācaret

मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः ।
न कामान्न च संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत्

mṛṣāvādaṃ pariharetkuryātpriyamayācitaḥ |
na kāmānna ca saṃrambhānna dveṣāddharmamutsṛjet

अमाययैव वर्तेत न च सत्यं त्यजेद्बुधः ।
दमं धर्मं च शीलं च क्षत्रधर्मं प्रजाहितम्

amāyayaiva varteta na ca satyaṃ tyajedbudhaḥ |
damaṃ dharmaṃ ca śīlaṃ ca kṣatradharmaṃ prajāhitam

नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभाविगिरं सृजेत् ।
न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः

nāpatrapeta praśneṣu nābhibhāvigiraṃ sṛjet |
na tvareta na cāsūyettathā saṃgṛhyate paraḥ

प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् ।
न तप्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन्

priye nātibhṛśaṃ hṛṣyedapriye na ca saṃjvaret |
na tapyedarthakṛcchreṣu prajāhitamanusmaran

यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः ।
तस्य कर्माणि सिद्ध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया

yaḥ priyaṃ kurute nityaṃ guṇato vasudhādhipaḥ |
tasya karmāṇi siddhyanti na ca saṃtyajyate śriyā

निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये ।
भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह

nivṛttaṃ pratikūlebhyo vartamānamanupriye |
bhaktaṃ bhajeta nṛpatistadvai vṛttaṃ satāmiha

अप्रकीर्णेन्द्रियग्राममत्यन्तानुगतं शुचिम् ।
शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि

aprakīrṇendriyagrāmamatyantānugataṃ śucim |
śaktaṃ caivānuraktaṃ ca yuñjyānmahati karmaṇi

श्रेयसो लक्षणं चैतद्विक्रमो यत्र दृश्यते ।
कीर्तिप्रधानो यश्च स्यात्समये यश्च तिष्ठति ।
समर्थान्पूजयेद्यश्च न च स्पर्धेत यश्चतैः

śreyaso lakṣaṇaṃ caitadvikramo yatra dṛśyate |
kīrtipradhāno yaśca syātsamaye yaśca tiṣṭhati |
samarthānpūjayedyaśca na ca spardheta yaścataiḥ

एवमेतैर्गुणैर्युक्तो योऽनुरज्यति भूमिपम् ।
भर्तुरर्थेष्वप्रमत्तं नियुञ्ज्यादर्थकर्मणि

evametairguṇairyukto yo'nurajyati bhūmipam |
bharturartheṣvapramattaṃ niyuñjyādarthakarmaṇi

मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् ।
अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम्

mūḍhamaindriyakaṃ lubdhamanāryacaritaṃ śaṭham |
anatītopadhaṃ hiṃsraṃ durbuddhimabahuśrutam

त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् ।
कार्ये महति युञ्जानो हीयते नृपतिः श्रिया

tyaktopāttaṃ madyarataṃ dyūtastrīmṛgayāparam |
kārye mahati yuñjāno hīyate nṛpatiḥ śriyā

रक्षितात्मा च यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति ।
प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते सुखं च महदश्नुते

rakṣitātmā ca yo rājā rakṣyānyaścānurakṣati |
prajāśca tasya vardhante sukhaṃ ca mahadaśnute

ये केचिद्भूमिपतयः सर्वांस्तानन्ववेक्षयेत् ।
सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते

ye kecidbhūmipatayaḥ sarvāṃstānanvavekṣayet |
suhṛdbhiranabhikhyātaistena rājā na riṣyate

अपकृत्य बलस्थस्व दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
श्येनाभिपतनैरेते निपतन्ति प्रमाद्यतः

apakṛtya balasthasva dūrastho'smīti nāśvaset |
śyenābhipatanairete nipatanti pramādyataḥ

दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः ।
अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः

dṛḍhamūlastvaduṣṭātmā viditvā balamātmanaḥ |
abalānabhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ

विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयेत् ।
आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः

vikrameṇa mahīṃ labdhvā prajā dharmeṇa pālayet |
āhave nidhanaṃ kuryādrājā dharmaparāyaṇaḥ

मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् ।
तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेम पालयेत्

maraṇāntamidaṃ sarvaṃ neha kiṃcidanāmayam |
tasmāddharme sthito rājā prajā dharmema pālayet

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् ।
मन्त्रचिन्ता सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही

rakṣādhikaraṇaṃ yuddhaṃ tathā dharmānuśāsanam |
mantracintā sukhaṃ kāle pañcabhirvardhate mahī

एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम ।
सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्‌क्ते महीमिमाम्

etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama |
satataṃ vartamāno'tra rājā bhuṅ‌kte mahīmimām

नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनानुवीक्षितुम् ।
एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते चिरं महीम्

naitānyekena śakyāni sātatyenānuvīkṣitum |
eteṣvāptānpratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte ciraṃ mahīm

दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् ।
असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते नृपम्

dātāraṃ saṃvibhaktāraṃ mārdavopagataṃ śucim |
asaṃtyaktamanuṣyaṃ ca taṃ janāḥ kurvate nṛpam

यस्तु नैःश्रेयसं श्रुत्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते ।
आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते

yastu naiḥśreyasaṃ śrutvā jñānaṃ tatpratipadyate |
ātmano matamutsṛjya taṃ loko'nuvidhīyate

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते ।
शृणोति प्रतिकूलानि सर्वदा विमना इव

yo'rthakāmasya vacanaṃ prātikūlyānna mṛṣyate |
śṛṇoti pratikūlāni sarvadā vimanā iva

अग्राम्यचरितां वृत्तिं यो न सेवेत नित्यदा ।
जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः

agrāmyacaritāṃ vṛttiṃ yo na seveta nityadā |
jitānāmajitānāṃ ca kṣatradharmādapaiti saḥ

[निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः ।
पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात् ।
एतेभ्यो नित्ययुक्तः सन्रक्षेदात्मानमेव तु ॥]

[nigṛhītādamātyācca strībhyaścaiva viśeṣataḥ |
parvatādviṣamāddurgāddhastino'śvātsarīsṛpāt |
etebhyo nityayuktaḥ sanrakṣedātmānameva tu ||]

मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् ।
स वै व्यसनमासाद्य साधुमार्गं न विन्दति

mukhyānamātyānyo hitvā nihīnānkurute priyān |
sa vai vyasanamāsādya sādhumārgaṃ na vindati

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्प्रद्वेषान्नो बुभूषति ।
अदृढात्मा दृढक्रोधः नास्यार्थो वसतेऽन्तिके

yaḥ kalyāṇaguṇāñjñātīnpradveṣānno bubhūṣati |
adṛḍhātmā dṛḍhakrodhaḥ nāsyārtho vasate'ntike

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्य प्रियानपि ।
प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति

atha yo guṇasaṃpannānhṛdayasya priyānapi |
priyeṇa kurute vaśyāṃściraṃ yaśasi tiṣṭhati

नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् ।
प्रिये नातिभृशं तुष्येद्युञ्जीतारोग्यकर्मणि

nākāle praṇayedarthānnāpriye jātu saṃjvaret |
priye nātibhṛśaṃ tuṣyedyuñjītārogyakarmaṇi

के वाऽनुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः ।
मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत्

ke vā'nuraktā rājānaḥ ke bhayātsamupāśritāḥ |
madhyasthadoṣāḥ ke caiṣāmiti nityaṃ vicintayet

न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् ।
भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः

na jātu balavānbhūtvā durbale viśvasetkvacit |
bhāruṇḍasadṛśā hyete nipatanti pramādyataḥ

अपि सर्वगुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिन ।
अभिद्रुह्यति पापात्मा न तस्माद्विश्वसेज्जनान्

api sarvaguṇairyuktaṃ bhartāraṃ priyavādina |
abhidruhyati pāpātmā na tasmādviśvasejjanān

एतद्राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः ।
मनुष्यविषये युक्तो हन्ति शत्रून्सवासवान्

etadrājopaniṣadaṃ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ |
manuṣyaviṣaye yukto hanti śatrūnsavāsavān