अध्याय 92: वामदेव का वसुमना को धर्म पर टिकने का उपदेश

कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्राजा वर्तेत भारत ।
पृच्छामि त्वां कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह

kathaṃ dharme sthātumicchanrājā varteta bhārata |
pṛcchāmi tvāṃ kuruśreṣṭha tanme brūhi pitāmaha

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
gītaṃ dṛṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā

राजा वसुमना नाम कौसल्यो बलवाञ्शुचिः ।
महर्षि परिपप्रच्छ वामदेवं तपस्विनम्

rājā vasumanā nāma kausalyo balavāñśuciḥ |
maharṣi paripapraccha vāmadevaṃ tapasvinam

धर्मार्थसहितैर्वाक्यैर्भगवन्ननुशाधि माम् ।
येन वृत्तेन वै तिष्ठन्न च्यवेयं स्वधर्मतः

dharmārthasahitairvākyairbhagavannanuśādhi mām |
yena vṛttena vai tiṣṭhanna cyaveyaṃ svadharmataḥ

तमब्रवीद्धामदेवस्तेजस्वी तपतां वरः ।
हेमवर्णं सुखासीनं ययातिमिव नाहुषम्

tamabravīddhāmadevastejasvī tapatāṃ varaḥ |
hemavarṇaṃ sukhāsīnaṃ yayātimiva nāhuṣam

धर्ममेवानुवर्तस्व न धर्माद्विद्यते परम् ।
धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिनाम्

dharmamevānuvartasva na dharmādvidyate param |
dharme sthitā hi rājāno jayanti pṛthivīminām

अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः ।
वृद्ध्यां च कुरुते बृद्धिं स धर्मेण विराजते

arthasiddheḥ paraṃ dharmaṃ manyate yo mahīpatiḥ |
vṛddhyāṃ ca kurute bṛddhiṃ sa dharmeṇa virājate

अधर्मदर्शी यो राजा बलादेव प्रवर्तते ।
क्षिप्रमेवापयातोऽस्मादुभौ प्रथममध्यमौ

adharmadarśī yo rājā balādeva pravartate |
kṣipramevāpayāto'smādubhau prathamamadhyamau

असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा ।
सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति

asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā |
sahaiva parivāreṇa kṣipramevāvasīdati

अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः ।
अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति

arthānāmananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ |
api sarvāṃ mahīṃ labdhvā kṣiprameva vinaśyati

अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः ।
वर्धते मतिमान्राजा स्रोतोभिरिव सागरः

athādadānaḥ kalyāṇamanasūyurjitendriyaḥ |
vardhate matimānrājā srotobhiriva sāgaraḥ

न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः ।
बुद्धितो मन्त्रतश्चापि सततं वसुधाधिप

na pūrṇo'smīti manyeta dharmataḥ kāmato'rthataḥ |
buddhito mantrataścāpi satataṃ vasudhādhipa

एतेष्वेव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता ।
एतानि शृण्वँल्लभते यशः कीर्ति श्रियं प्रजाः

eteṣveva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā |
etāni śṛṇvam̐llabhate yaśaḥ kīrti śriyaṃ prajāḥ

एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः ।
अर्थान्परीक्ष्यारभते स ध्रुवं महदश्नुते

evaṃ yo dharmasaṃrambhī dharmārthaparicintakaḥ |
arthānparīkṣyārabhate sa dhruvaṃ mahadaśnute

अदाता ह्यनभिस्नेहो दण्‍डेनावर्तयन्प्रजाः ।
साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति

adātā hyanabhisneho daṇ‍ḍenāvartayanprajāḥ |
sāhasaprakṛtī rājā kṣiprameva vinaśyati

अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान् ।
अकीर्त्याऽभिसमायुक्तो भूयो नरकमश्नुते

atha pāpaṃ kṛtaṃ buddhyā na ca paśyatyabuddhimān |
akīrtyā'bhisamāyukto bhūyo narakamaśnute

ततो न याचितुर्दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः ।
व्यसनं स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः

tato na yāciturdātuḥ śuklasya rasavedinaḥ |
vyasanaṃ svamivotpannaṃ vijighāṃsanti mānavāḥ

यस्य नास्ति गुरुर्धर्मे न चान्यानपि पृच्छति ।
सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं सुखमश्नुते

yasya nāsti gururdharme na cānyānapi pṛcchati |
sukhatantro'rthalābheṣu na ciraṃ sukhamaśnute

गुरुप्रधानो धर्मेषु स्वयमर्थानवेक्षिता ।
धर्मप्रधानो लाभेषु स चिरं सुखमश्नुते

gurupradhāno dharmeṣu svayamarthānavekṣitā |
dharmapradhāno lābheṣu sa ciraṃ sukhamaśnute