अध्याय 79: योग्य ऋत्विज, दक्षिणा और सच्चा तप

क्व समर्थाः कथंशीला ऋत्विजः स्युः पितामह ।
कथंविधाश्च राजेन्द्र तद्ब्रूहि वदतां वर

kva samarthāḥ kathaṃśīlā ṛtvijaḥ syuḥ pitāmaha |
kathaṃvidhāśca rājendra tadbrūhi vadatāṃ vara

प्रतिकर्मपरा राजन्वृत्तिरस्य विधीयते ।
छन्दः सामादि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेवच

pratikarmaparā rājanvṛttirasya vidhīyate |
chandaḥ sāmādi vijñāya dvijānāṃ śrutamevaca

ये त्वेकरतयो नित्यं धीराश्च प्रियवादिनः ।
परस्परस्य सुहृदः समन्तात्समदर्शिनः

ye tvekaratayo nityaṃ dhīrāśca priyavādinaḥ |
parasparasya suhṛdaḥ samantātsamadarśinaḥ

आनृशंस्यं सत्यवाक्यमहिंसा दम आर्जवम् ।
अद्रोहोऽनभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः

ānṛśaṃsyaṃ satyavākyamahiṃsā dama ārjavam |
adroho'nabhimānaśca hrīstitikṣā damaḥ śamaḥ

यस्मिन्नेतानि दृश्यन्ते स पुरोहित उच्यते ।
धीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसकः ।
अकामद्वेषसंयुक्तस्त्रिभिः शुक्लैः समन्वितः

yasminnetāni dṛśyante sa purohita ucyate |
dhīmānsatyadhṛtirdānto bhūtānāmavihiṃsakaḥ |
akāmadveṣasaṃyuktastribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ

अहिंसको ज्ञानतृप्तः स ब्रह्मासनमर्हति ।
एते महर्त्विजस्तात सर्वे मान्या यथार्हतः

ahiṃsako jñānatṛptaḥ sa brahmāsanamarhati |
ete mahartvijastāta sarve mānyā yathārhataḥ

यदिदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते ।
इदं देयमिदं देयं न क्वचिव्द्यवतिष्ठते

yadidaṃ vedavacanaṃ dakṣiṇāsu vidhīyate |
idaṃ deyamidaṃ deyaṃ na kvacivdyavatiṣṭhate

देयं प्रतिधनं शास्त्रमापद्धर्मा न शास्त्रतः ।
आज्ञा शास्त्रस्य घोरे यं न शक्तिं समवेक्षते

deyaṃ pratidhanaṃ śāstramāpaddharmā na śāstrataḥ |
ājñā śāstrasya ghore yaṃ na śaktiṃ samavekṣate

श्रद्धामालम्ब्य यष्टव्यमित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किमु श्रद्धा करिष्यति

śraddhāmālambya yaṣṭavyamityeṣā vaidikī śrutiḥ |
mithyopetasya yajñasya kimu śraddhā kariṣyati

न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया ।
कश्चिन्महदवाप्नोति मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी

na vedānāṃ paribhavānna śāṭhyena na māyayā |
kaścinmahadavāpnoti mā te bhūdbuddhirīdṛśī

यज्ञाङ्गं दक्षिणा तात मन्त्राणां परिबृंहणम् ।
न मन्त्रा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन

yajñāṅgaṃ dakṣiṇā tāta mantrāṇāṃ paribṛṃhaṇam |
na mantrā dakṣiṇāhīnāstārayanti kathaṃcana

शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण संमिता नावमा भवेत् ।
अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर्वर्णैर्थथाबलम्

śaktistu pūrṇapātreṇa saṃmitā nāvamā bhavet |
avaśyaṃ tāta yaṣṭavyaṃ tribhirvarṇairthathābalam

सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः ।
तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न तथा वृत्तिरिष्यते

somo rājā brāhmaṇānāmityeṣā vaidikī śrutiḥ |
taṃ ca vikretumicchanti na tathā vṛttiriṣyate

तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते ।
इत्येवं धर्ममाख्यातमृषिभिर्धर्मकोविदैः

tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate |
ityevaṃ dharmamākhyātamṛṣibhirdharmakovidaiḥ

पुमान्यज्ञश्च सोमश्च न्यायवृत्तो यदा भवेत् ।
अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः

pumānyajñaśca somaśca nyāyavṛtto yadā bhavet |
anyāyavṛttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ

शरीरं यज्ञपात्राणि इत्येषा श्रूयते श्रुतिः ।
तानि सम्यक्प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम्

śarīraṃ yajñapātrāṇi ityeṣā śrūyate śrutiḥ |
tāni samyakpraṇītāni brāhmaṇānāṃ mahātmanām

तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः ।
तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वंस्तदपि मे शृणु

tapo yajñādapi śreṣṭhamityeṣā paramā śrutiḥ |
tatte tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṃstadapi me śṛṇu

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा ।
एतत्तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम्

ahiṃsā satyavacanamānṛśaṃsyaṃ damo ghṛṇā |
etattapo vidurdhīrā na śarīrasya śoṣaṇam

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् ।
अव्यवस्था च सर्वत्र तद्वै नाशनमात्मनः

aprāmāṇyaṃ ca vedānāṃ śāstrāṇāṃ cātilaṅghanam |
avyavasthā ca sarvatra tadvai nāśanamātmanaḥ

निबोध दशहोतॄणां विधानं पार्थ यादृशम् ।
चित्तिः स्रुक् चित्तमाज्यं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ।
न शाठ्यं न च जिह्यत्वं कालो देशश्च ते दश

nibodha daśahotṝṇāṃ vidhānaṃ pārtha yādṛśam |
cittiḥ sruk cittamājyaṃ ca pavitraṃ jñānamuttamam |
na śāṭhyaṃ na ca jihyatvaṃ kālo deśaśca te daśa

सर्वं दिह्नं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् ।
एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति

sarvaṃ dihnaṃ mṛtyupadamārjavaṃ brahmaṇaḥ padam |
etāvāñjñānaviṣayaḥ kiṃ pralāpaḥ kariṣyati