अध्याय 75: युधिष्ठिर का वन-विचार और भीष्म का निषेध

यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान् ।
पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह

yayā vṛttyā mahīpālo vivardhayati mānavān |
puṇyāṃśca lokāñjayati tanme brūhi pitāmaha

दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत ।
उपवासतपः शीलः प्रजानां पालने रतः

dānaśīlo bhavedrājā yajñaśīlaśca bhārata |
upavāsatapaḥ śīlaḥ prajānāṃ pālane rataḥ

सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयन् ।
उत्थानेन प्रदानेन पूजयेच्चापि धार्मिकान्

sarvāścaiva prajā nityaṃ rājā dharmeṇa pālayan |
utthānena pradānena pūjayeccāpi dhārmikān

राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते ।
यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां स्म रोचते

rājñā hi pūjito dharmastataḥ sarvatra pūjyate |
yadyadācarate rājā tatprajānāṃ sma rocate

नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु ।
निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न राज्ञो दस्युषु क्षमा

nityamudyatadaṇḍaśca bhavenmṛtyurivāriṣu |
nihanyātsarvato dasyūnna rājño dasyuṣu kṣamā

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं च विन्दति

yaṃ hi dharmaṃ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ ca vindati

यदधीते यद्ददाति यञ्जुहोति यदर्चति ।
राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन्

yadadhīte yaddadāti yañjuhoti yadarcati |
rājā caturthabhāktasya prajā dharmeṇa pālayan

यद्राष्ट्रोऽकुशलं किंचिद्राज्ञो रक्षयतः प्रजाः ।
चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति

yadrāṣṭro'kuśalaṃ kiṃcidrājño rakṣayataḥ prajāḥ |
caturthaṃ tasya pāpasya rājā bhārata vindati

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः ।
कर्मणा पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि

apyāhuḥ sarvameveti bhūyo'rdhamiti niścayaḥ |
karmaṇā pṛthivīpāla nṛśaṃso'nṛtavāgapi

तादृशात्किल्बिपाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते ।
प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि ।
तत्स्वकोशात्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवतः

tādṛśātkilbipādrājā śṛṇu yena pramucyate |
pratyāhartumaśakyaṃ syāddhanaṃ corairhṛtaṃ yadi |
tatsvakośātpradeyaṃ syādaśaktenopajīvataḥ

सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणा यथा ।
न स्थेयं विषये तेन योऽपकुर्याद्द्विजातिषु

sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṃ brahmasvaṃ brāhmaṇā yathā |
na stheyaṃ viṣaye tena yo'pakuryāddvijātiṣu

ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे तु सर्वं भवति रक्षितम् ।
तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः

brahmasve rakṣyamāṇe tu sarvaṃ bhavati rakṣitam |
teṣāṃ prasāde nirvṛtte kṛtakṛtyo bhavennṛpaḥ

पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः ।
नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम्

parjanyamiva bhūtāni mahādrumamiva dvijāḥ |
narāstamupajīvanti nṛpaṃ sarvārthasādhakam

न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना ।
नृशंनेनातिलुब्धेन शक्यं पालयितुं प्रजाः

na hi kāmātmanā rājñā satataṃ śaṭhabuddhinā |
nṛśaṃnenātilubdhena śakyaṃ pālayituṃ prajāḥ

नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम् ।
धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते

nāhaṃ rājyasukhānveṣī rājyamicchāmyapi kṣaṇam |
dharmārthaṃ rocaye rājyaṃ dharmaścātra na vidyate

तदल मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते ।
वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया

tadala mama rājyena yatra dharmo na vidyate |
vanameva gamiṣyāmi tasmāddharmacikīrṣayā

तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः ।
धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः

tatra medhyeṣvaraṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ |
dharmamārādhayiṣyāmi munirmūlaphalāśanaḥ

वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्येऽगुणैव सा ।
न च नित्यानृशंसेन शक्यं राज्यमुपासितुम्

vedāhaṃ tava yā buddhirānṛśaṃsye'guṇaiva sā |
na ca nityānṛśaṃsena śakyaṃ rājyamupāsitum

सदैव त्वां मृदुप्रज्ञमत्यार्यमतिधार्मिकम् ।
क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहुमन्यते

sadaiva tvāṃ mṛduprajñamatyāryamatidhārmikam |
klībaṃ dharmaghṛṇāyuktaṃ na loko bahumanyate

राजधर्ममवेक्षस्व पितृपैतामहोचितम् ।
नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि

rājadharmamavekṣasva pitṛpaitāmahocitam |
naitadrājñāmatho vṛttaṃ yathā tvaṃ sthātumicchasi

न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः ।
प्रजापालनसंभूतं प्राप्तो धर्मफलं ह्यसि

na hi vaiklavyasaṃsṛṣṭamānṛśaṃsyamihāsthitaḥ |
prajāpālanasaṃbhūtaṃ prāpto dharmaphalaṃ hyasi

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यभ्यभाषत ।
विचित्रवीर्यो धर्मात्मा चित्रवीर्यो नराधिपः

na hyetāmāśiṣaṃ pāṇḍurna ca kuntyabhyabhāṣata |
vicitravīryo dharmātmā citravīryo narādhipaḥ

शन्तनुश्च महीपालः सर्वक्षत्रस्य पूजितः ।
तवैतां प्राज्ञतां तात यथा चरसि मेधया

śantanuśca mahīpālaḥ sarvakṣatrasya pūjitaḥ |
tavaitāṃ prājñatāṃ tāta yathā carasi medhayā

शौर्यं बलं च सत्यं च पिता तव सदाऽब्रवीत् ।
महत्त्वं बलमौदार्यं भवतः कुन्त्ययाचत

śauryaṃ balaṃ ca satyaṃ ca pitā tava sadā'bravīt |
mahattvaṃ balamaudāryaṃ bhavataḥ kuntyayācata

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यं चोभे मानुषदैवते ।
पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च

nityaṃ svāhā svadhā nityaṃ cobhe mānuṣadaivate |
putreṣvāśāsate nityaṃ pitaro daivatāni ca

दानमध्ययनं यज्ञं प्रजानां परिपालनम् ।
धर्म्यमेतदधर्म्यं वा जन्मनैवाभ्यजायथाः

dānamadhyayanaṃ yajñaṃ prajānāṃ paripālanam |
dharmyametadadharmyaṃ vā janmanaivābhyajāyathāḥ

कुले धुरि च युक्तानां वहतां भारमीदृशम् ।
सीदतामपि कौन्तेय कीर्तिर्न परिहीयते

kule dhuri ca yuktānāṃ vahatāṃ bhāramīdṛśam |
sīdatāmapi kaunteya kīrtirna parihīyate

समन्ततो विनीतो यो वहत्यस्खलितो हि सः ।
निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा

samantato vinīto yo vahatyaskhalito hi saḥ |
nirdoṣakarmavacanātsiddhiḥ karmaṇa eva sā

नैकान्ते विनिपातेऽपि विहरेदिह कश्चन ।
धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथवा द्विजः

naikānte vinipāte'pi viharediha kaścana |
dharmī gṛhī vā rājā vā brahmacāryathavā dvijaḥ

अल्पं हि सारभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत् ।
कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्य कर्मणः

alpaṃ hi sārabhūyiṣṭhaṃ yatkarmodārameva tat |
kṛtamevākṛtācchreyo na pāpīyo'sya karmaṇaḥ

यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम् ।
योगक्षेमस्तदा राज्ञः कुशलायैव कल्पते

yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnotyaiśvaryamuttamam |
yogakṣemastadā rājñaḥ kuśalāyaiva kalpate

दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा ।
सर्वतः प्रतिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः

dānenānyaṃ balenānyamanyaṃ sūnṛtayā girā |
sarvataḥ pratigṛhṇīyādrājyaṃ prāpyeha dhārmikaḥ

यं हि वैद्याः कुले जाता ह्यवृत्तिभयपीडिताः ।
प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः

yaṃ hi vaidyāḥ kule jātā hyavṛttibhayapīḍitāḥ |
prāpya tṛptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko'bhyadhikastataḥ

किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का ततः प्रीतिरुत्तमा ।
किं ततः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि पश्यसि

kiṃ nvataḥ paramaṃ svargyaṃ kā tataḥ prītiruttamā |
kiṃ tataḥ paramaiśvaryaṃ brūhi me yadi paśyasi

यस्मिन्भयार्दिताः सन्तः क्षेमं विन्दन्त्यपि क्षणम् ।
स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

yasminbhayārditāḥ santaḥ kṣemaṃ vindantyapi kṣaṇam |
sa svargajittamo'smākaṃ satyametadbravīmi te

त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम ।
भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षाऽसतो जहि

tvameva prītimāṃstasmātkurūṇāṃ kurusattama |
bhava rājā jaya svargaṃ sato rakṣā'sato jahi

अनु त्वां तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह ।
पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिव द्विजाः

anu tvāṃ tāta jīvantu suhṛdaḥ sādhubhiḥ saha |
parjanyamiva bhūtāni svādudrumamiva dvijāḥ

धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम् ।
वत्सलं संविभक्तारमुपजीवन्तु बान्धवाः

dhṛṣṭaṃ śūraṃ prahartāramanṛśaṃsaṃ jitendriyam |
vatsalaṃ saṃvibhaktāramupajīvantu bāndhavāḥ