अध्याय 74: मुचुकुन्द का कुबेर से मिला राज्य ठुकराना

ब्रह्मक्षत्रस्य सामर्थ्यं कथितं ते पितामह ।
पुरोहितप्रभावश्च लक्षणं च पुरोधसः

brahmakṣatrasya sāmarthyaṃ kathitaṃ te pitāmaha |
purohitaprabhāvaśca lakṣaṇaṃ ca purodhasaḥ

इदानीं श्रोतुमिच्छामि ब्रह्मक्षत्रविनिर्णयम् ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वस्य कारणं जगतः परम् ।
योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य ताभ्यामायत्त एव च

idānīṃ śrotumicchāmi brahmakṣatravinirṇayam |
brahmakṣatraṃ hi sarvasya kāraṇaṃ jagataḥ param |
yogakṣemo hi rāṣṭrasya tābhyāmāyatta eva ca

योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते ।
योगक्षेमो हि राज्ञो हि समायत्तः पुरोहिते

yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājanyāyatta ucyate |
yogakṣemo hi rājño hi samāyattaḥ purohite

यत्रादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत ।
दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राज्यं सुखमेधते

yatrādṛṣṭaṃ bhayaṃ brahma prajānāṃ śamayatyuta |
dṛṣṭaṃ ca rājā bāhubhyāṃ tadrājyaṃ sukhamedhate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
mucukundasya saṃvādaṃ rājño vaiśravaṇasya ca

मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः ।
जिज्ञासमानः स बलमभ्ययादलकाधिपम्

mucukundo vijityemāṃ pṛthivīṃ pṛthivīpatiḥ |
jijñāsamānaḥ sa balamabhyayādalakādhipam

ततो वैश्रवणो राजा राक्षसानसृजत्तदा ।
ते बलान्यवमृद्गन्त मुचुकुन्दस्य नैर्ऋताः

tato vaiśravaṇo rājā rākṣasānasṛjattadā |
te balānyavamṛdganta mucukundasya nairṛtāḥ

स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः ।
गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिन्दमः

sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ |
garhayāmāsa vidvāṃsaṃ purohitamarindamaḥ

तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो धर्मवित्तमः ।
रक्षांस्युपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत

tata ugraṃ tapastaptvā vasiṣṭho dharmavittamaḥ |
rakṣāṃsyupāvadhīttatra panthānaṃ cāpyavindata

ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमगर्हयत् ।
वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत्

tato vaiśravaṇo rājā mucukundamagarhayat |
vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṃ cedamabravīt

बलवन्तस्त्वया पूर्वे राजानः सपुरोहिताः ।
न चैवं समवर्तन्त यथा त्वमिव वर्तसे

balavantastvayā pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ |
na caivaṃ samavartanta yathā tvamiva vartase

ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः ।
आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः

te khalvapi kṛtāstrāśca balavantaśca bhūmipāḥ |
āgamya paryupāsante māmīśaṃ sukhaduḥkhayoḥ

यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि ।
किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे

yadyasti bāhuvīryaṃ te taddarśayitumarhasi |
kiṃ brāhmaṇabalena tvamatimātraṃ pravartase

मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् ।
न्यायपूर्वमसंलब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः

mucukundastataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram |
nyāyapūrvamasaṃlabdhamasaṃbhrāntamidaṃ vacaḥ

ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा ।
पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिपालयेत्

brahmakṣatramidaṃ sṛṣṭamekayoni svayaṃbhuvā |
pṛthagbalavidhānaṃ ca tallokaṃ paripālayet

तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् ।
अस्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम्

tapomantrabalaṃ nityaṃ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam |
asrabāhubalaṃ nityaṃ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam

ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् ।
तथा च मां प्रवर्तन्तं किं गर्हस्यलकाधिप

tābhyāṃ saṃbhūya kartavyaṃ prajānāṃ paripālanam |
tathā ca māṃ pravartantaṃ kiṃ garhasyalakādhipa

ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् ।
नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत

tato'bravīdvaiśravaṇo rājānaṃ sapurohitam |
nāhaṃ rājyamanirdiṣṭaṃ kasmaicidvidadhāmyuta

नाच्छिन्दे वाऽप्यनिर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव ।
प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां मद्दत्तामखिलामिमाम् ।
[एवमुक्तः प्रत्युवाच मुचुकुन्दो महीपतिः ॥]

nācchinde vā'pyanirdiṣṭamiti jānīhi pārthiva |
praśādhi pṛthivīṃ kṛtsnāṃ maddattāmakhilāmimām |
[evamuktaḥ pratyuvāca mucukundo mahīpatiḥ ||]

नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव ।
बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये

nāhaṃ rājyaṃ bhavaddattaṃ bhoktumicchāmi pārthiva |
bāhuvīryārjitaṃ rājyamaśnīyāmiti kāmaye

ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ ।
क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमरिन्दमम्

tato vaiśravaṇo rājā vismayaṃ paramaṃ yayau |
kṣatradharme sthitaṃ dṛṣṭvā mucukundamarindamam

ततो राजा मुचुकुन्दः सोन्वशासद्वसुंधराम् ।
बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः

tato rājā mucukundaḥ sonvaśāsadvasuṃdharām |
bāhuvīryārjitāṃ samyakkṣatradharmamanuvrataḥ

एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते ।
स भुङ्क्ते विजितामुवीं यशश्च महदश्नुते

evaṃ yo brahmavidrājā brahmapūrvaṃ pravartate |
sa bhuṅkte vijitāmuvīṃ yaśaśca mahadaśnute

नित्योदकी ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः ।
तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम्

nityodakī brāhmaṇaḥ syānnityaśastraśca kṣatriyaḥ |
tayorhi sarvamāyattaṃ yatkiṃcijjagatīgatam

यशश्च तेजश्व महीं च कृत्स्नां
प्राप्नोति राजन्विपुलां च कीर्तिम् ।
प्रधानधर्मं नृपते नियच्छ
तथा च धर्मस्य चतुर्थमंशम्

yaśaśca tejaśva mahīṃ ca kṛtsnāṃ
prāpnoti rājanvipulāṃ ca kīrtim |
pradhānadharmaṃ nṛpate niyaccha
tathā ca dharmasya caturthamaṃśam