अध्याय 73: पुरोहित के लक्षण और ऐल-कश्यप संवाद

राज्ञा पुरोहितः कार्यः कीदृशो वर्णतो भवेत् ।
पुरोधा यादृशः कार्यः कथयस्व पितामह

rājñā purohitaḥ kāryaḥ kīdṛśo varṇato bhavet |
purodhā yādṛśaḥ kāryaḥ kathayasva pitāmaha

गौरो वा लोहितो वाऽपि श्यामो वा नीरुजः सुखी ।
अक्रोधनो ह्यचपलः सर्वतश्च जितेन्द्रियः

gauro vā lohito vā'pi śyāmo vā nīrujaḥ sukhī |
akrodhano hyacapalaḥ sarvataśca jitendriyaḥ

राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः ।
उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम्

rājñā purohitaḥ kāryo bhavedvidvānbahuśrutaḥ |
ubhau samīkṣya dharmārthāvaprameyāvanantaram

धर्मात्मा मन्त्रविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः ।
तेषामर्थश्च कामश्च धर्मश्चेति विनिश्चयः

dharmātmā mantravidyeṣāṃ rājñāṃ rājanpurohitaḥ |
teṣāmarthaśca kāmaśca dharmaśceti viniścayaḥ

श्लोकाश्चोशनसा गीतास्तान्निबोध युधिष्ठिर ।
उच्छिष्टः स भवेद्राजा यस्य नास्ति पुरोहितः

ślokāścośanasā gītāstānnibodha yudhiṣṭhira |
ucchiṣṭaḥ sa bhavedrājā yasya nāsti purohitaḥ

रक्षसामसुराणां च पिशाचोरगपक्षिणाम् ।
शत्रूणां च भवेद्वध्यो यस्य नास्ति पुरोहितः

rakṣasāmasurāṇāṃ ca piśācoragapakṣiṇām |
śatrūṇāṃ ca bhavedvadhyo yasya nāsti purohitaḥ

ब्रह्मत्वं सर्वयज्ञेषु कुर्वीताथर्वणो द्विजः ।
राज्ञश्चाथर्ववेदेन सर्वकर्माणि कारयेत्

brahmatvaṃ sarvayajñeṣu kurvītātharvaṇo dvijaḥ |
rājñaścātharvavedena sarvakarmāṇi kārayet

ब्रूयाद्गर्ह्याणि सततं महोत्पातान्यघानि च ।
इष्टमङ्गलयुक्तानि तथाऽन्तः पुरिकाणि च

brūyādgarhyāṇi satataṃ mahotpātānyaghāni ca |
iṣṭamaṅgalayuktāni tathā'ntaḥ purikāṇi ca

गीतनृत्ताधिकारेषु संमतेषु महीपतेः ।
कर्तव्यं करणीयं वै वैश्वदेवबलिस्तथा

gītanṛttādhikāreṣu saṃmateṣu mahīpateḥ |
kartavyaṃ karaṇīyaṃ vai vaiśvadevabalistathā

पक्षसंधिषु कुर्वीत महाशान्तिं पुरोहितः ।
रौद्रहोमसहस्रं च स्वस्य राज्ञः प्रियं हितम्

pakṣasaṃdhiṣu kurvīta mahāśāntiṃ purohitaḥ |
raudrahomasahasraṃ ca svasya rājñaḥ priyaṃ hitam

राज्ञः पापमलाः सप्त यानृच्छति पुरोहितः ।
अमात्याश्च कुकर्माणो मन्त्रिणश्चाप्युपेक्षकाः

rājñaḥ pāpamalāḥ sapta yānṛcchati purohitaḥ |
amātyāśca kukarmāṇo mantriṇaścāpyupekṣakāḥ

चौर्यमव्यवहारश्च व्यवहारोपसेविनाम् ।
अदण्ड्यदण्डनं चैव दण्ड्यानां चाप्यदण्डनम्

cauryamavyavahāraśca vyavahāropasevinām |
adaṇḍyadaṇḍanaṃ caiva daṇḍyānāṃ cāpyadaṇḍanam

हिंसा चान्यत्र संग्रामाद्राज्ञश्च मल उच्यते ।
कुभृत्यैस्तु प्रजानाशः सप्तमस्तु महामलः

hiṃsā cānyatra saṃgrāmādrājñaśca mala ucyate |
kubhṛtyaistu prajānāśaḥ saptamastu mahāmalaḥ

रौद्रैर्होमैर्महाशान्त्या घृतकम्बलकर्मणा ।
भृग्वङ्गिरोविधिज्ञो वै पुरोधा निर्णुदे मलात्

raudrairhomairmahāśāntyā ghṛtakambalakarmaṇā |
bhṛgvaṅgirovidhijño vai purodhā nirṇude malāt

एतान्हित्वा दिवं याति राजा सप्त महामलान् ।
सामात्यः सपुरोधाश्च प्रजानां पालने रतः

etānhitvā divaṃ yāti rājā sapta mahāmalān |
sāmātyaḥ sapurodhāśca prajānāṃ pālane rataḥ

एतस्मिन्नेव कौरव्य पौरोहित्ये महामते ।
श्लोकानाह महेन्द्रस्य गुरुर्देवो बृहस्पतिः

etasminneva kauravya paurohitye mahāmate |
ślokānāha mahendrasya gururdevo bṛhaspatiḥ

तान्निबोध महीपाल महाभाग हिताञ्शुभान् ।
ऋग्वेदे सामवेदे च यजुर्वेदे च वाजिनाम्

tānnibodha mahīpāla mahābhāga hitāñśubhān |
ṛgvede sāmavede ca yajurvede ca vājinām

न निर्दिष्टानि कर्माणि त्रिषु स्थानेषु भूभृताम् ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव अरिष्टानां च शातनम्

na nirdiṣṭāni karmāṇi triṣu sthāneṣu bhūbhṛtām |
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva ariṣṭānāṃ ca śātanam

शप्तास्ते याज्ञवल्क्येन यज्ञानां हितमीहता ।
ब्रह्मिष्ठानां वरिष्ठेन ब्रह्मणः संमते विभोः

śaptāste yājñavalkyena yajñānāṃ hitamīhatā |
brahmiṣṭhānāṃ variṣṭhena brahmaṇaḥ saṃmate vibhoḥ

बह्वृचं सामगं चैव वाजिनं च विवर्जयेत् ।
बह्वृचो राष्ट्रनाशाय राजनाशाय सामगः ।
अध्वर्युर्बलनाशाय प्रोक्तो वाजसनेयकः

bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva vājinaṃ ca vivarjayet |
bahvṛco rāṣṭranāśāya rājanāśāya sāmagaḥ |
adhvaryurbalanāśāya prokto vājasaneyakaḥ

अब्राह्मणेषु वर्णेषु मन्त्रान्वाजसनेयकान् ।
शान्तिके पौष्टिके चैव नित्यं कर्मणि वर्जयेत्

abrāhmaṇeṣu varṇeṣu mantrānvājasaneyakān |
śāntike pauṣṭike caiva nityaṃ karmaṇi varjayet

ब्राह्मणस्य महीपस्य सर्वथा न विरोधिनः ।
वेदाश्चत्वार इत्येते ब्राह्मणा ये च तद्विदुः

brāhmaṇasya mahīpasya sarvathā na virodhinaḥ |
vedāścatvāra ityete brāhmaṇā ye ca tadviduḥ

पौरोहित्ये प्रमाणं तु ब्राह्मणश्च महीपतेः ।
जात्या न क्षत्रियः प्रोक्तः क्षतत्राणं करोति यः

paurohitye pramāṇaṃ tu brāhmaṇaśca mahīpateḥ |
jātyā na kṣatriyaḥ proktaḥ kṣatatrāṇaṃ karoti yaḥ

चातुर्वर्ण्यबहिष्ठोऽपि स एव क्षत्रियः स्मृतः ।
भार्गवाङ्गिरसैर्मन्त्रैस्तेषां कर्म विधीयते

cāturvarṇyabahiṣṭho'pi sa eva kṣatriyaḥ smṛtaḥ |
bhārgavāṅgirasairmantraisteṣāṃ karma vidhīyate

वैतानं कर्म यच्चैव गृह्यकर्म च यत्स्मृतम् ।
द्विजातीनां त्रयाणां तु सर्वकर्म विधीयते

vaitānaṃ karma yaccaiva gṛhyakarma ca yatsmṛtam |
dvijātīnāṃ trayāṇāṃ tu sarvakarma vidhīyate

राजधर्मप्रवृत्तानां हितार्थं त्रीमि कारयेत् ।
शान्तिकं पौष्टिकं चैव तथाऽभिचरणं च यत्

rājadharmapravṛttānāṃ hitārthaṃ trīmi kārayet |
śāntikaṃ pauṣṭikaṃ caiva tathā'bhicaraṇaṃ ca yat

अग्निष्टोममुखैर्यज्ञैर्दूषिता भूपकर्मभिः ।
न सम्यक्फलमृच्छन्ति ये यजन्ति द्विजातयः

agniṣṭomamukhairyajñairdūṣitā bhūpakarmabhiḥ |
na samyakphalamṛcchanti ye yajanti dvijātayaḥ

पौरोहित्यं तु कुर्वाणा नाशं यास्यन्ति भूभृताम् ।
यज्ञकर्माणि कुर्वाणा ऋत्विजस्तु विरोधिनः

paurohityaṃ tu kurvāṇā nāśaṃ yāsyanti bhūbhṛtām |
yajñakarmāṇi kurvāṇā ṛtvijastu virodhinaḥ

ब्रह्मक्षत्रविशः सर्वे पौरोहित्ये विवर्जिताः ।
तदभावे च पारक्यं निर्दिष्टं राजकर्मसु

brahmakṣatraviśaḥ sarve paurohitye vivarjitāḥ |
tadabhāve ca pārakyaṃ nirdiṣṭaṃ rājakarmasu

ऋषिणा याज्ञवल्क्येन तत्तथा न तदन्यथा ।
भार्गवाङ्गिरसां वेदे कृतविद्यः षडङ्गवित्

ṛṣiṇā yājñavalkyena tattathā na tadanyathā |
bhārgavāṅgirasāṃ vede kṛtavidyaḥ ṣaḍaṅgavit

यज्ञकर्मविधिज्ञस्तु विधिज्ञः पौष्टिकेषु च ।
अष्टादशविकल्पानां विधिज्ञः शान्तिकर्मणाम्

yajñakarmavidhijñastu vidhijñaḥ pauṣṭikeṣu ca |
aṣṭādaśavikalpānāṃ vidhijñaḥ śāntikarmaṇām

सर्वरोगविहीनश्च संयतः संयतेन्द्रियः ।
श्वित्रकुष्ठक्षयक्षीणैर्ग्रहापस्मारदूषितैः

sarvarogavihīnaśca saṃyataḥ saṃyatendriyaḥ |
śvitrakuṣṭhakṣayakṣīṇairgrahāpasmāradūṣitaiḥ

अशस्तैर्वातदुष्टैश्च दूरस्थैः संवदेन्नृपः ।
रोगिणं ऋत्विजं चैव वर्जयेच्च पुरोहितम्

aśastairvātaduṣṭaiśca dūrasthaiḥ saṃvadennṛpaḥ |
rogiṇaṃ ṛtvijaṃ caiva varjayecca purohitam

नचान्यस्य कृतं येन पौरोहित्यं कदाचन ।
यस्य याज्यो मृतश्चैव भ्रष्टः प्रव्रजितो यथा

nacānyasya kṛtaṃ yena paurohityaṃ kadācana |
yasya yājyo mṛtaścaiva bhraṣṭaḥ pravrajito yathā

युद्धे पराजितश्चैव सर्वांस्तान्वर्जयेन्नृपः ।
नक्षत्रस्यानुकूल्येन यः संजातो नरेश्वरः

yuddhe parājitaścaiva sarvāṃstānvarjayennṛpaḥ |
nakṣatrasyānukūlyena yaḥ saṃjāto nareśvaraḥ

राजशास्त्रविनीतश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः ।
अधन्यानां निमित्तानामुत्पातानामथार्थवित्

rājaśāstravinītaśca śreyānrājñaḥ purohitaḥ |
adhanyānāṃ nimittānāmutpātānāmathārthavit

शत्रुपक्षक्षयज्ञश्च श्रेयान्राज्ञः पुरोहितः ।
वाजिनं तदभावे च चरकाध्वर्यवानपि

śatrupakṣakṣayajñaśca śreyānrājñaḥ purohitaḥ |
vājinaṃ tadabhāve ca carakādhvaryavānapi

बह्वृचं सामगं चैव नीतिशास्त्रकृतश्रमान् ।
कृतिनोऽथर्वणो वेदे स्थापयेत्तु पुरोहितान्

bahvṛcaṃ sāmagaṃ caiva nītiśāstrakṛtaśramān |
kṛtino'tharvaṇo vede sthāpayettu purohitān

हिंसालिङ्गा हि निर्दिष्टा मन्त्रा वैतानिकैर्द्विजैः ।
न तानुच्चारयेत्प्राज्ञः क्षात्रधर्मविरोधिनः

hiṃsāliṅgā hi nirdiṣṭā mantrā vaitānikairdvijaiḥ |
na tānuccārayetprājñaḥ kṣātradharmavirodhinaḥ

प्रजागुणाः पुरोधाश्च पुरोहितगुणाः प्रजाः ।
राजा वै सगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः

prajāguṇāḥ purodhāśca purohitaguṇāḥ prajāḥ |
rājā vai saguṇo yeṣāṃ kuśalaṃ teṣu sarvaśaḥ

उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वापरान्पितॄन् ।
यौ भवेतां स्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ

ubhau prajā vardhayato devānpūrvāparānpitṝn |
yau bhavetāṃ sthitau dharme śraddheyau sutapasvinau

परस्परस्य सुहृदौ विहितौ समचेतसौ ।
ब्रह्मक्षत्रस्य समानात्प्रजा सुखमवाप्नुयात्

parasparasya suhṛdau vihitau samacetasau |
brahmakṣatrasya samānātprajā sukhamavāpnuyāt

विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव हि ।
ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वासां प्रजानां मूलमुच्यते

vimānanāttayoreva prajā naśyeyureva hi |
brahmakṣatraṃ hi sarvāsāṃ prajānāṃ mūlamucyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ailakaśyapasaṃvādaṃ taṃ nibodha yudhiṣṭhira

यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं
क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म ।
अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते
तथा बलं कतमेऽस्मिन्ध्रियन्ते

yadā hi brahma prajahāti kṣatraṃ
kṣatraṃ yadā vā prajahāti brahma |
anvagbalaṃ katame'sminbhajante
tathā balaṃ katame'smindhriyante

द्विधा हि राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य
ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यतीह ।
अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते
तथा वर्णं तत्र विदन्ति सन्तः

dvidhā hi rāṣṭraṃ bhavati kṣatriyasya
brahma kṣatraṃ yatra virudhyatīha |
anvagbalaṃ dasyavastadbhajante
tathā varṇaṃ tatra vidanti santaḥ

नैषां ब्रह्म च वर्धते नोत पुत्रा
न गर्गरो मथ्यते नो जयन्ते ।
नैषां पुत्रा देवमधीयते च
यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति

naiṣāṃ brahma ca vardhate nota putrā
na gargaro mathyate no jayante |
naiṣāṃ putrā devamadhīyate ca
yadā brahma kṣatriyāḥ saṃtyajanti

नैषामर्थो वर्धते जातु गेहे
नाधीयते तत्प्रजा नो यजन्ते ।
अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति
ये ब्राह्मणान्क्षत्रियाः संत्यजन्ति

naiṣāmartho vardhate jātu gehe
nādhīyate tatprajā no yajante |
apadhvastā dasyubhūtā bhavanti
ye brāhmaṇānkṣatriyāḥ saṃtyajanti

एतौ हि नित्यं संयुक्तावितरेतरधारणे ।
क्षत्रं वै ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य वै द्विजः

etau hi nityaṃ saṃyuktāvitaretaradhāraṇe |
kṣatraṃ vai brahmaṇo yoniryoniḥ kṣatrasya vai dvijaḥ

उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ
संप्रापतुर्महतीं संप्रतिष्ठाम् ।
तयोः सन्धिर्भिद्यते चेत्पुराण
स्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम्

ubhāvetau nityamabhiprapannau
saṃprāpaturmahatīṃ saṃpratiṣṭhām |
tayoḥ sandhirbhidyate cetpurāṇa
stataḥ sarvaṃ bhavati hi saṃpramūḍham

नात्र पारं लभते पारगामी
महोदधौ नौरिव संप्रभिन्ना ।
चातुर्वण्यं भवति हि संप्रमूढं
प्रजास्ततः क्षयसंस्था भवन्ति

nātra pāraṃ labhate pāragāmī
mahodadhau nauriva saṃprabhinnā |
cāturvaṇyaṃ bhavati hi saṃpramūḍhaṃ
prajāstataḥ kṣayasaṃsthā bhavanti

ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति ।
अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति

brahmavṛkṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati |
arakṣyamāṇaḥ satatamaśru pāpaṃ ca varṣati

अब्रह्मचारी चरणादपेतो
यदा ब्रह्म ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत् ।
आश्चर्यतो वर्षति तत्र देव
स्तत्राभीक्ष्णं दुष्प्रभाश्चाविशन्ति

abrahmacārī caraṇādapeto
yadā brahma brahmaṇi trāṇamicchet |
āścaryato varṣati tatra deva
statrābhīkṣṇaṃ duṣprabhāścāviśanti

स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वाऽपि पापः
सभायां यत्र लभते साधुवादम् ।
राज्ञः सकाशे न विभेति चापि
ततो भयं विद्यते क्षत्रियस्य

striyaṃ hatvā brāhmaṇaṃ vā'pi pāpaḥ
sabhāyāṃ yatra labhate sādhuvādam |
rājñaḥ sakāśe na vibheti cāpi
tato bhayaṃ vidyate kṣatriyasya

पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं
ततो रुद्रो जायते देव एषः ।
पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं
ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति

pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe'tivelaṃ
tato rudro jāyate deva eṣaḥ |
pāpaiḥ pāpāḥ saṃjanayanti rudraṃ
tataḥ sarvānsādhvasādhūnhinasti

कुतो रुद्रः कीदृशो वाऽपि रुद्रः
सत्वैः सत्वं दृश्यते वध्यमानम् ।
एतत्सर्वं कश्यप मे प्रचक्ष्व
यतो रुद्रो जायते देव एषः

kuto rudraḥ kīdṛśo vā'pi rudraḥ
satvaiḥ satvaṃ dṛśyate vadhyamānam |
etatsarvaṃ kaśyapa me pracakṣva
yato rudro jāyate deva eṣaḥ

आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां
स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति ।
वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहु
र्देवं जीमूतैः सदृशं रूपमस्य

ātmā rudro hṛdaye mānavānāṃ
svaṃ svaṃ dehaṃ paradehaṃ ca hanti |
vātotpātaiḥ sadṛśaṃ rudramāhu
rdevaṃ jīmūtaiḥ sadṛśaṃ rūpamasya

न वै वातः परिवृणोति कश्चि
न्न जीमूतो वर्षति तत्र देवः ।
तथा युक्तो दृश्यते मानुषेषु
कामद्वेषाद्वध्यते मुह्यते च

na vai vātaḥ parivṛṇoti kaści
nna jīmūto varṣati tatra devaḥ |
tathā yukto dṛśyate mānuṣeṣu
kāmadveṣādvadhyate muhyate ca

यथैकगेहाज्जातवेदाः प्रदीप्तः
कृत्स्नं ग्रामं दहते च त्वरावान् ।
विमोहनं कुरुते देव एप
ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः

yathaikagehājjātavedāḥ pradīptaḥ
kṛtsnaṃ grāmaṃ dahate ca tvarāvān |
vimohanaṃ kurute deva epa
tataḥ sarvaṃ spṛśyate puṇyapāpaiḥ

यदि दण्डः स्पृशतेऽपुण्यपापं
पापं पापे क्रियमाणे विशेषात् ।
कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्या
द्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात्

yadi daṇḍaḥ spṛśate'puṇyapāpaṃ
pāpaṃ pāpe kriyamāṇe viśeṣāt |
kasya hetoḥ sukṛtaṃ nāma kuryā
dduṣkṛtaṃ vā kasya hetorna kuryāt

असंत्यागात्पापकृतामपापां
स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् ।
शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा
न्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित्

asaṃtyāgātpāpakṛtāmapāpāṃ
stulyo daṇḍaḥ spṛśate miśrabhāvāt |
śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvā
nna miśraḥ syātpāpakṛdbhiḥ kathaṃcit

साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः
साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः ।
साध्वसाधूंश्चापि वातीह वायु
रापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति

sādhvasādhūndhārayatīha bhūmiḥ
sādhvasādhūṃstāpayatīha sūryaḥ |
sādhvasādhūṃścāpi vātīha vāyu
rāpastathā sādhvasādhūnvahanti

एवमस्मिन्वर्तते लोक एष
नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र ।
प्रेत्यैतयोरन्तरावान्विशेषो
यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम्

evamasminvartate loka eṣa
nāmutraivaṃ vartate rājaputra |
pretyaitayorantarāvānviśeṣo
yo vai puṇyaṃ carate yaśca pāpam

पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चि
र्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः ।
तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी
न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम्

puṇyasya loko madhumānghṛtārci
rhiraṇyajyotiramṛtasya nābhiḥ |
tatra pretya modate brahmacārī
na tatra mṛtyurna jarā nota duḥkham

पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो
नित्यं दुःखं शोकभूयिष्ठमेव ।
तत्रात्मानं शोचति पापकर्मा
वह्वीः समाः प्रतपन्नप्रतिष्ठः

pāpasya loko nirayo'prakāśo
nityaṃ duḥkhaṃ śokabhūyiṣṭhameva |
tatrātmānaṃ śocati pāpakarmā
vahvīḥ samāḥ pratapannapratiṣṭhaḥ

मिथोभेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां
प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति ।
एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वान्
पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण

mithobhedādbrāhmaṇakṣatriyāṇāṃ
prajā duḥkhaṃ duḥsahaṃ cāviśanti |
evaṃ jñātvā kārya eveha vidvān
purohito naikavidyo nṛpeṇa

तं चैव लब्ध्वाभिषिञ्चेत्तथा धर्मो विधीयते ।
अग्रं हि ब्राह्मणः प्रोक्तं सर्वस्यैवेह धर्मतः

taṃ caiva labdhvābhiṣiñcettathā dharmo vidhīyate |
agraṃ hi brāhmaṇaḥ proktaṃ sarvasyaiveha dharmataḥ

पूर्वं हि ब्रह्मणः सृष्टिरिति ब्रह्मविदो विदुः ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं पूर्वं यदुत्तमम्

pūrvaṃ hi brahmaṇaḥ sṛṣṭiriti brahmavido viduḥ |
jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṃ pūrvaṃ yaduttamam

तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् ।
सर्वं श्रेष्ठं विशिष्टं च निवेद्यं तस्य धीमतः

tasmānmānyaśca pūjyaśca brāhmaṇaḥ prasṛtāgrabhuk |
sarvaṃ śreṣṭhaṃ viśiṣṭaṃ ca nivedyaṃ tasya dhīmataḥ

अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवताऽपि हि ।
ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते ।
राज्ञः सर्वस्य चान्यस्य स्वामी राज्ञः पुरोहितः

avaśyametatkartavyaṃ rājñā balavatā'pi hi |
brahma vardhayati kṣatraṃ kṣatrato brahma vardhate |
rājñaḥ sarvasya cānyasya svāmī rājñaḥ purohitaḥ