अध्याय 72: वायु का पुरूरवा को ब्राह्मण की श्रेष्ठता बताना

कीदृशो ब्राह्मणो राजा कार्याकार्यविचारणे ।
क्षमः कर्तुं समर्थो वा तन्मे ब्रूहि पितामह

kīdṛśo brāhmaṇo rājā kāryākāryavicāraṇe |
kṣamaḥ kartuṃ samartho vā tanme brūhi pitāmaha

य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निवर्तयेत् ।
स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः

ya eva tu sato rakṣedasataśca nivartayet |
sa eva rājñā kartavyo rājanrājapurohitaḥ

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वना

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
purūravasa ailasya saṃvādaṃ mātariśvanā

कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः ।
कस्माच्च भवति श्रेयांस्तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kutaḥ svidbrāhmaṇo jāto varṇāścāpi kutastrayaḥ |
kasmācca bhavati śreyāṃstanme vyākhyātumarhasi

ब्राह्मणो मुखतः सृष्टो ब्रह्मणो राजसत्तम ।
बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य एव च

brāhmaṇo mukhataḥ sṛṣṭo brahmaṇo rājasattama |
bāhubhyāṃ kṣatriyaḥ sṛṣṭa ūrubhyāṃ vaiśya eva ca

वर्णानां परिचर्यार्यं त्रयाणां भरतर्षभ ।
वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पभ्द्यां शूद्रो विनिर्मितः

varṇānāṃ paricaryāryaṃ trayāṇāṃ bharatarṣabha |
varṇaścaturthaḥ paścāttu pabhdyāṃ śūdro vinirmitaḥ

ब्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामनुजायते ।
ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये

brāhmaṇo jāyamāno hi pṛthivyāmanujāyate |
īśvaraḥ sarvabhūtānāṃ dharmakośasya guptaye

सर्वस्वं ब्राह्मणस्येदं यत्किंचिदिह दृश्यते ।
धर्मयुक्तं प्रशस्तं च जगत्यस्मिन्नृपात्मज

sarvasvaṃ brāhmaṇasyedaṃ yatkiṃcidiha dṛśyate |
dharmayuktaṃ praśastaṃ ca jagatyasminnṛpātmaja

ततः पृथिव्या यन्तारं क्षत्रियं दण्डधारणे ।
द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये

tataḥ pṛthivyā yantāraṃ kṣatriyaṃ daṇḍadhāraṇe |
dvitīyaṃ varṇamakarotprajānāmanuguptaye

वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान् ।
शूद्रो ह्येतान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम्

vaiśyastu dhanadhānyena trīnvarṇānbibhṛyādimān |
śūdro hyetānparicarediti brahmānuśāsanam

द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत् ।
धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे

dvijasya kṣatrabandhorvā kasyeyaṃ pṛthivī bhavet |
dharmataḥ saha vittena samyagvāyo pracakṣva me

विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम् ।
धनं धान्यं हिरण्यं च स्त्रियो रत्नानि वाहनम्

viprasya sarvamevaitadyatkiṃcijjagatīgatam |
dhanaṃ dhānyaṃ hiraṇyaṃ ca striyo ratnāni vāhanam

मङ्गलं च प्रशस्तं च यच्चान्यदपि विद्यते ।
ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः

maṅgalaṃ ca praśastaṃ ca yaccānyadapi vidyate |
jyeṣṭhenābhijaneneha taddharmakuśalā viduḥ

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च ।
गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः

svameva brāhmaṇo bhuṅkte svaṃ vaste svaṃ dadāti ca |
gururhi sarvavarṇānāṃ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaśca vai dvijaḥ

पत्यभावे यथैव स्त्री देवरं कुरुते पतिम् ।
आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम् ।
एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः

patyabhāve yathaiva strī devaraṃ kurute patim |
ānantaryāttathā kṣatraṃ pṛthivī kurute patim |
eṣa te prathamaḥ kalpa āpadyanyo bhavedataḥ

यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि ।
यत्किंचिज्जयसे भूमिं ब्राह्मणाय निवेदय

yadi svarge paraṃ sthānaṃ dharmataḥ parimārgasi |
yatkiṃcijjayase bhūmiṃ brāhmaṇāya nivedaya

श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने ।
स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत्

śrutavṛttopapannāya dharmajñāya tapasvine |
svadharmaparitṛptāya yo na vittaparo bhavet

यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया ।
ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवान्

yo rājānaṃ nayedbuddhyā sarvataḥ paripūrṇayā |
brāhmaṇo hi kule jātaḥ kṛtaprajño vinītavān

श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम् ।
राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम्

śreyo nayati rājānaṃ bruvaṃścitrāṃ sarasvatīm |
rājā carati yaṃ dharmaṃ brāhmaṇena nidarśitam

शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ।
तावता सत्कृतः प्राज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति

śuśrūṣuranahaṃvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ |
tāvatā satkṛtaḥ prājñaściraṃ yaśasi tiṣṭhati

तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः ।
एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः

tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ |
evameva prajāḥ sarvā rājānamabhisaṃśritāḥ

ब्राह्मणं च सविद्वांसं राजशास्त्रविपश्चितम् ।
सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः

brāhmaṇaṃ ca savidvāṃsaṃ rājaśāstravipaścitam |
samyagvṛttāḥ svadharmasthā na kutaścidbhayānvitāḥ

राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं तु विन्दति

rāṣṭre caranti yaṃ dharmaṃ rājñā sādhvabhirakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya rājā bhāgaṃ tu vindati

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः ।
यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति यष्टा ह्यराजके

devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ |
yajñamevopajīvanti nāsti yaṣṭā hyarājake

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा ।
राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः

ito dattena jīvanti devatāḥ pitarastathā |
rājanyevāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ

छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति ।
अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति ।
शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः

chāyāyāmapsu vāyau ca sukhamuṣṇe'dhigacchati |
agnau vāsasi sūrye ca sukhaṃ śīte'dhigacchati |
śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ

तेषु भोगेषु सर्वेषु न भीतो लभते सुखम् ।
अभयस्य हि यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम्

teṣu bhogeṣu sarveṣu na bhīto labhate sukham |
abhayasya hi yo dātā tasyaiva sumahatphalam

न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ।
इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च ।
राजा बिभर्ति भूतानि राज्ञा सर्वमिदं धृतम्

na hi prāṇasamaṃ dānaṃ triṣu lokeṣu vidyate |
indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca |
rājā bibharti bhūtāni rājñā sarvamidaṃ dhṛtam