अध्याय 69: दण्डनीति से राजा ही युग का कारण

दण्‍डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि ।
तत्र किं कुर्वतः सिद्धिस्तन्मे ब्रूहि पितामह

daṇ‍ḍanītiśca rājā ca samastau tāvubhāvapi |
tatra kiṃ kurvataḥ siddhistanme brūhi pitāmaha

माहात्म्यं दण्डनीत्यास्तु साध्यं शब्दैः सहेतुकैः ।
शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत

māhātmyaṃ daṇḍanītyāstu sādhyaṃ śabdaiḥ sahetukaiḥ |
śṛṇu me śaṃsato rājanyathāvadiha bhārata

दण्डनीतिः स्वधर्मेषु चातुर्वर्ण्यं नियच्छति ।
प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यो नियच्छति

daṇḍanītiḥ svadharmeṣu cāturvarṇyaṃ niyacchati |
prayuktā svāminā samyagadharmebhyo niyacchati

चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे ।
दण्‍डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये

cāturvarṇye svadharmasthe maryādānāmasaṃkare |
daṇ‍ḍanītikṛte kṣeme prajānāmakutobhaye

सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति वयो वर्णा यथाविधि ।
तस्मादेव मनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम्

some prayatnaṃ kurvanti vayo varṇā yathāvidhi |
tasmādeva manuṣyāṇāṃ sukhaṃ viddhi samāhitam

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् ।
इति ते संशयो माभूद्राजा कालस्य कारणम्

kālo vā kāraṇaṃ rājño rājā vā kālakāraṇam |
iti te saṃśayo mābhūdrājā kālasya kāraṇam

दण्डनीत्यां यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते ।
तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते

daṇḍanītyāṃ yadā rājā samyakkārtsnyena vartate |
tadā kṛtayugaṃ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate

भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः

bhavetkṛtayuge dharmo nādharmo vidyate kvacit |
sarveṣāmeva varṇānāṃ nādharme ramate manaḥ

योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः ।
वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यपि गुणान्युत

yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ |
vaidikāni ca karmāṇi bhavantyapi guṇānyuta

ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः ।
प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च

ṛtavaśca sukhāḥ sarve bhavantyuta nirāmayāḥ |
prasīdanti narāṇāṃ ca svaravarṇamanāṃsi ca

व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः ।
विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नात्र जायते

vyādhayo na bhavantyatra nālpāyurdṛśyate naraḥ |
vidhavā na bhavantyatra nṛśaṃso nātra jāyate

अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ।
त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च

akṛṣṭapacyā pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā |
tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca

नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलम् ।
इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर

nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalam |
iti kārtayugānetānguṇānviddhi yudhiṣṭhira

दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते ।
चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते

daṇḍanītyā yadā rājā trīnaṃśānanuvartate |
caturthamaṃśamutsṛjya tadā tretā pravartate

अधर्मस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते ।
कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा

adharmasya caturthāṃśastrīnaṃśānanuvartate |
kṛṣṭapacyaiva pṛthivī bhavantyoṣadhayastathā

अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते ।
ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते

ardhaṃ tyaktvā yadā rājā nītyardhamanuvartate |
tatastu dvāparaṃ nāma sa kālaḥ saṃpravartate

अशुभस्य यदा त्वर्धं द्वावंशावनुवर्तते ।
कुष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यर्धफला तथा

aśubhasya yadā tvardhaṃ dvāvaṃśāvanuvartate |
kuṣṭapacyaiva pṛthivī bhavatyardhaphalā tathā

दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः ।
प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रवर्तेत तदा कलिः

daṇḍanītiṃ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ |
prajāḥ kliśnātyayogena pravarteta tadā kaliḥ

कलावधर्मो भूयिष्ठो धर्मो भवति न क्वचित् ।
सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः

kalāvadharmo bhūyiṣṭho dharmo bhavati na kvacit |
sarveṣāmeva varṇānāṃ svadharmāccyavate manaḥ

शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया ।
योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः

śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā |
yogakṣemasya nāśaśca vartate varṇasaṃkaraḥ

वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत ।
ऋतवो न सुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा

vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇānyuta |
ṛtavo na sukhāḥ sarve bhavantyāmayinastathā

ह्रसन्त च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत ।
व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चाशतायुषः

hrasanta ca manuṣyāṇāṃ svaravarṇamanāṃsyuta |
vyādhayaśca bhavantyatra mriyante cāśatāyuṣaḥ

विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा ।
क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति

vidhavāśca bhavantyatra nṛśaṃsā jāyate prajā |
kvacidvarṣati parjanyaḥ kvacitsasyaṃ prarohati

रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः ।
प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्‍डनीतिसमाहितः

rasāḥ sarve kṣayaṃ yānti yadā necchati bhūmipaḥ |
prajāḥ saṃrakṣituṃ samyagdaṇ‍ḍanītisamāhitaḥ

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च ।
युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम्

rājā kṛtayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca |
yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते ।
त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते

kṛtasya karaṇādrājā svargamatyantamaśnute |
tretāyāḥ karaṇādrājā svargaṃ nātyantamaśnute

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते ।
कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते

pravartanāddvāparasya yathābhāgamupāśnute |
kaleḥ pravartanādrājā pāpamatyantamaśnute

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः ।
प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्ति पापं च विन्दति

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ |
prajānāṃ kalmaṣe magno'kīrti pāpaṃ ca vindati

दण्डनीतिं पुरस्कृत्य क्षत्रियेण विजानता ।
लिप्सितव्यमलभ्यं च लब्धं रक्ष्यं च भारत ।
योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः

daṇḍanītiṃ puraskṛtya kṣatriyeṇa vijānatā |
lipsitavyamalabhyaṃ ca labdhaṃ rakṣyaṃ ca bhārata |
yogakṣemāḥ pravartante prajānāṃ nātra saṃśayaḥ

लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकपावनी ।
सम्यङ्गीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता

lokasya sīmantakarī maryādā lokapāvanī |
samyaṅgītā daṇḍanītiryathā mātā yathā pitā

यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ ।
एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान्

yasyāṃ bhavanti bhūtāni tadviddhi bharatarṣabha |
eṣa eva paro dharmo yadrājā daṇḍanītimān

तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् ।
एवं वृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम्

tasmātkauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān |
evaṃ vṛttaḥ prajā rakṣansvargaṃ jetāsi durjayam