अध्याय 66: राष्ट्र का पहला कर्तव्य राजा का अभिषेक

चातुराश्रम्यमुक्तं ते चातुर्वण्यं तथैव च ।
राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह

cāturāśramyamuktaṃ te cāturvaṇyaṃ tathaiva ca |
rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ tanme brūhi pitāmaha

राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् ।
अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्त्युत

rāṣṭrasya yatkṛtyatamaṃ rājña evābhiṣecanam |
anindramabalaṃ rāṣṭraṃ dasyavo'bhibhavantyuta

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते ।
परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम्

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate |
parasparaṃ ca khādanti sarvathā dhigarājakam

इन्द्रमेव प्रणमते यद्राजानमिति श्रुतिः ।
यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता

indrameva praṇamate yadrājānamiti śrutiḥ |
yathaivendrastathā rājā saṃpūjyo bhūtimicchatā

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम् ।
नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यं वहति पावकः

nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyamiti vaidikam |
nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyaṃ vahati pāvakaḥ

अथ चेदधिवेर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः ।
अराजकाणि राष्ट्राणि हतवीराणि वा पुनः

atha cedadhiverteta rājyārthī balavattaraḥ |
arājakāṇi rāṣṭrāṇi hatavīrāṇi vā punaḥ

प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् ।
न हि राज्यात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात्

pratyudgamyābhipūjyaḥ syādetadatra sumantritam |
na hi rājyātpāpataramasti kiṃcidarājakāt

स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् ।
बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निः शेषतामपि

sa cetsamanupaśyeta samagraṃ kuśalaṃ bhavet |
balavānhi prakupitaḥ kuryānniḥ śeṣatāmapi

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा ।
अथ या सुदुहा राजन्नैव तां वितुदन्त्यपि

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā |
atha yā suduhā rājannaiva tāṃ vitudantyapi

यदतप्तं प्रणमते न तत्संतापयन्त्युत ।
यत्स्वयं नमते दारु न तत्संनामयन्त्यपि

yadataptaṃ praṇamate na tatsaṃtāpayantyuta |
yatsvayaṃ namate dāru na tatsaṃnāmayantyapi

एतयोपमया धीरः सन्नमेत बलीयसे ।
इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे

etayopamayā dhīraḥ sannameta balīyase |
indrāya sa praṇamate namate yo balīyase

तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता ।
न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम्

tasmādrājaiva kartavyaḥ satataṃ bhūtimicchatā |
na dhanārtho na dārārthasteṣāṃ yeṣāmarājakam

प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके ।
यदाऽस्य तद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति

prīyate hi haranpāpaḥ paravittamarājake |
yadā'sya taddharantyanye tadā rājānamicchati

पापा ह्यपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन ।
एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे

pāpā hyapi tadā kṣemaṃ na labhante kadācana |
ekasya hi dvau harato dvayośca bahavo'pare

अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः ।
एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे

adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balātstriyaḥ |
etasmātkāraṇāddevāḥ prajāpālānpracakrire

राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्या दण्डधारकः ।
जले मत्स्यानिवाभक्ष्यन्दुर्बलं बलवत्तराः

rājā cenna bhavelloke pṛthivyā daṇḍadhārakaḥ |
jale matsyānivābhakṣyandurbalaṃ balavattarāḥ

अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् ।
परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान्

arājakāḥ prajāḥ pūrvaṃ vineśuriti naḥ śrutam |
parasparaṃ bhakṣayanto matsyā iva jale kṛśān

समेत्य तास्ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम् ।
वाक्शूरो दण्डपरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः

sametya tāstataścakruḥ samayāniti naḥ śrutam |
vākśūro daṇḍaparuṣo yaśca syātpāradārikaḥ

यश्च नः समयं भिन्द्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति ।
विश्वासार्थं च सर्वेषां वर्णानामविशेषतः ।
तास्तथा समयं कृत्वा समयेनावतस्थिरे

yaśca naḥ samayaṃ bhindyāttyājyā nastādṛśā iti |
viśvāsārthaṃ ca sarveṣāṃ varṇānāmaviśeṣataḥ |
tāstathā samayaṃ kṛtvā samayenāvatasthire

सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम् ।
अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश

sahitāstāstadā jagmurasukhārtāḥ pitāmaham |
anīśvarā vinaśyāmo bhagavannīśvaraṃ diśa

यं पूजयेम संभूय यश्च नः प्रतिपालयेत् ।
ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः

yaṃ pūjayema saṃbhūya yaśca naḥ pratipālayet |
tābhyo manuṃ vyādideśa manurnābhinananda tāḥ

बिभेमि कर्मणः पापाद्राज्यं हि भृशदुष्करम् ।
विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तेषु नित्यदा

bibhemi karmaṇaḥ pāpādrājyaṃ hi bhṛśaduṣkaram |
viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvṛtteṣu nityadā

तमब्रुवन्प्रजा मा भैर्विधास्यामो धनं तव ।
पशूनामथ पञ्चांशं धरण्यस्य तथैव च

tamabruvanprajā mā bhairvidhāsyāmo dhanaṃ tava |
paśūnāmatha pañcāṃśaṃ dharaṇyasya tathaiva ca

धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ।
कन्यां शुल्के चारुरूपां विवाहेषूद्यतासु च

dhānyasya daśamaṃ bhāgaṃ dāsyāmaḥ kośavardhanam |
kanyāṃ śulke cārurūpāṃ vivāheṣūdyatāsu ca

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः ।
भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः

mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ |
bhavantaṃ te'nuyāsyanti mahendramiva devatāḥ

स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् ।
सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैर्ऋतान्

sa tvaṃ jātabalo rājanduṣpradharṣaḥ pratāpavān |
sukhe dhāsyasi naḥ sarvānkubera iva nairṛtān

यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः ।
चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति

yaṃ ca dharmaṃ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ |
caturthaṃ tasya dharmasya tvatsaṃsthaṃ no bhaviṣyati

तेन धर्मेण महता सुखं लब्धेन भावितः ।
पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः

tena dharmeṇa mahatā sukhaṃ labdhena bhāvitaḥ |
pāhyasmānsarvato rājandevāniva śatakratuḥ

विजयाय हि निर्याहि प्रतपत्रश्मिवानिव ।
मानं विधम शत्रूणां धर्मं जनय नः सदा

vijayāya hi niryāhi pratapatraśmivāniva |
mānaṃ vidhama śatrūṇāṃ dharmaṃ janaya naḥ sadā

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः ।
महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव

sa niryayau mahātejā balena mahatā vṛtaḥ |
mahābhijanasaṃpannastejasā prajvalanniva

तस्य दृष्ट्वा महत्वं ते महेन्द्रस्येव देवताः ।
अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च ददुर्मनः ।
वर्णिनश्चाश्रमाश्चैव म्लेच्छाः सर्वे च दस्यवः

tasya dṛṣṭvā mahatvaṃ te mahendrasyeva devatāḥ |
apatatrasire sarve svadharme ca dadurmanaḥ |
varṇinaścāśramāścaiva mlecchāḥ sarve ca dasyavaḥ

ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् ।
शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन्

tato mahīṃ pariyayau parjanya iva vṛṣṭimān |
śamayansarvataḥ pāpānsvakarmasu ca yojayan

एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् ।
कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात्

evaṃ ye bhūtimiccheyuḥ pṛthivyāṃ mānavāḥ kvacit |
kuryū rājānamevāgre prajānugrahakāraṇāt

नमस्येरंश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा ।
देवा इव च देवेन्द्रं नरा राजानमन्तिकात्

namasyeraṃśca taṃ bhaktyā śiṣyā iva guruṃ sadā |
devā iva ca devendraṃ narā rājānamantikāt

सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहुमन्यते ।
स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत

satkṛtaṃ svajaneneha paro'pi bahumanyate |
svajanena tvavajñātaṃ pare paribhavantyuta

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः ।
तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च

rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣāmasukhāvahaḥ |
tasmācchatraṃ ca patraṃ ca vāsāṃsyābharaṇāni ca

भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च ।
आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च

bhojanānyatha pānāni rājñe dadyurgṛhāṇi ca |
āsanāni ca śayyāśca sarvopakaraṇāni ca

गोप्ता चास्य दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता ।
आभाषितश्च मधुरं प्रत्याभाषेत मानवान्

goptā cāsya durādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā |
ābhāṣitaśca madhuraṃ pratyābhāṣeta mānavān

कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः ।
ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु वल्गु च चर्जु च

kṛtajño dṛḍhabhaktiḥ syātsaṃvibhāgī jitendriyaḥ |
īkṣitaḥ prativīkṣeta mṛdu valgu ca carju ca